Yogatattva Upanishad — Verse 82
ततः परिचयावस्था जायतेऽभ्यासयोगतः । वायुः परिचितो यत्नादग्निना सह कुण्डलीम् ॥ भावयित्वा सुषुम्नायां प्रविशेदनिरोधतः । वायुना सह चित्तं च प्रविशेच्च महापथम् ॥ यस्य चित्तं स्वपवनं सुषुम्नां प्रविशेदिह । भूमिरापोऽनलो वायुराकाशश्चेति पञ्चकः ॥ येषु पञ्चसु देवानां धारणा पञ्चधोद्यते । पादादिजानुपर्यन्तं पृथिवीस्थानमुच्यते ॥ पृथिवी चतुरस्रं च पीतवर्णं लवर्णकम् । पार्थिवे वायुमारोप्य लकारेण समन्वितम् ॥ ध्यायंश्चतुर्भुजाकारं चतुर्वक्त्रं हिरण्मयम् । धारयेत्पञ्चघटिकाः पृथिवीजयमाप्नुयात् ॥ पृथिवीयोगतो मृत्युर्न भवेदस्य योगिनः । आजानोः पायुपर्यन्तमपां स्थानं प्रकीर्तितम् ॥ आपोऽर्धचन्द्रं शुक्लं च वंबीजं परिकीर्तितम् । वारुणे वायुमारोप्य वकारेण समन्वितम् ॥ स्मरन्नारायणं देवं चतुर्बाहुं किरीटिनम् । शुद्धस्फटिकसङ्काशं पीतवाससमच्युतम् ॥ धारयेत्पञ्चघटिकाः सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततो जलाद्भयं नास्ति जले मृत्युर्न विद्यते ॥
tataḥ | paricaya-avasthā | jāyate | abhyāsa-yogataḥ | vāyuḥ | paricitaḥ | yatnāt | agninā | saha | kuṇḍalīm | bhāvayitvā | suṣumnāyām | praviśet | anirodhataḥ | vāyunā | saha | cittam | ca | praviśet | ca | mahā-patham | yasya | cittam | sva-pavanam | suṣumnām | praviśet | iha | bhūmiḥ | āpaḥ | analaḥ | vāyuḥ | ākāśaḥ | ca | iti | pañcakaḥ | yeṣu | pañcasu | devānām | dhāraṇā | pañcadhā | udyate | pādāt | ādi | jānu-paryantam | pṛthivī-sthānam | ucyate | pṛthivī | caturasram | ca | pīta-varṇam | la-varṇakam | pārthive | vāyum | āropya | la-kāreṇa | samanvitam | dhyāyan | catur-bhuja-ākāram | catur-vaktram | hiraṇmayam | dhārayet | pañca-ghaṭikāḥ | pṛthivī-jayam | āpnuyāt | pṛthivī-yogataḥ | mṛtyuḥ | na | bhavet | asya | yoginaḥ | ā-jānoḥ | pāyu-paryantam | apām | sthānam | prakīrtitam | āpaḥ | ardha-candram | śuklam | ca | vaṃ-bījam | parikīrtitam | vāruṇe | vāyum | āropya | va-kāreṇa | samanvitam | smaran | nārāyaṇam | devam | catur-bāhum | kirīṭinam | śuddha-sphaṭika-saṅkāśam | pīta-vāsasam | acyutam | dhārayet | pañca-ghaṭikāḥ | sarva-pāpaiḥ | pramucyate | tataḥ | jalāt | bhayam | na | asti | jale | mṛtyuḥ | na | vidyate |
tataḥ paricayāvasthā jāyate’bhyāsayogataḥ | vāyuḥ paricito yatnād agninā saha kuṇḍalīm || bhāvayitvā suṣumnāyāṃ praviśed anirodhataḥ | vāyunā saha cittaṃ ca praviśec ca mahāpatham || yasya cittaṃ svapavanaṃ suṣumnāṃ praviśed iha | bhūmir āpo’nalo vāyur ākāśaś ceti pañcakaḥ || yeṣu pañcasu devānāṃ dhāraṇā pañcadhodyate | pādādijānūparyantaṃ pṛthivīsthānam ucyate || pṛthivī caturasraṃ ca pītavarṇaṃ lavarṇakam | pārthive vāyum āropya lakāreṇa samanvitam || dhyāyaṃś caturbhujākāraṃ caturvaktraṃ hiraṇmayam | dhārayet pañcaghaṭikāḥ pṛthivījayam āpnuyāt || pṛthivīyogato mṛtyur na bhaved asya yoginaḥ | ājānoḥ pāyuparyantam apāṃ sthānaṃ prakīrtitam || āpo’rdhacandraṃ śuklaṃ ca vaṃbījaṃ parikīrtitam | vāruṇe vāyum āropya vakāreṇa samanvitam || smaran nārāyaṇaṃ devaṃ caturbāhuṃ kirīṭinam | śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ pītavāsasam acyutam || dhārayet pañcaghaṭikāḥ sarvapāpaiḥ pramucyate | tato jalād bhayaṃ nāsti jale mṛtyur na vidyate ||
ਫਿਰ ਅਭਿਆਸ-ਯੋਗ ਤੋਂ ‘ਪਰਿਚਯ-ਅਵਸਥਾ’ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪਰਿਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਅਗਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦਾ ਭਾਵਨ ਕਰਕੇ, ਨਿਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਵੀ ਮਹਾਪਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਪਵਨ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਭੂਮੀ, ਆਪ, ਅਨਲ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਉਹ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੰਜਵਿਧ ਧਾਰਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੱਕ ਪૃਥਵੀ-ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪૃਥਵੀ ਚਤੁਰਸ੍ਰ, ਪੀਲੇ ਵਰਣ ਦੀ ਅਤੇ ‘ਲ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ; ਪਾਰਥਿਵ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਰੋਪ ਕੇ ‘ਲ’ਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਸੁਵਰਨ ਚਤੁਰਮੁਖ-ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਪੰਜ ਘਟਿਕਾ ਤੱਕ ਧਾਰਣ ਕਰੇ—ਤਾਂ ਪૃਥਵੀ-ਜਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪૃਥਵੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਯੂ ਤੱਕ ਆਪ-ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ: ਆਪ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੇਤ ਅਰਧਚੰਦਰਾਕਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਵੰ’ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਾਰੁਣ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਰੋਪ ਕੇ ‘ਵ’ਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਚਤੁਰਬਾਹੁ, ਕਿਰਿਟਧਾਰੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਸਮਾਨ, ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਪੰਜ ਘਟਿਕਾ ਤੱਕ ਧਾਰਣ ਕਰੇ—ਤਾਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਲ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭਯ ਨਹੀਂ; ਜਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨਹੀਂ।
Then, from the yoga of repeated practice, the ‘state of familiarity’ (paricaya-avasthā) arises. Having, with effort, made the vital wind (vāyu) familiar, and having contemplated Kuṇḍalī together with fire, one should enter the Suṣumnā without obstruction; and together with the wind the mind too should enter the great path. For the one whose mind, along with its own wind, enters the Suṣumnā here, there is the group of five—earth, water, fire, wind, and space—within which the fivefold dhāraṇā of the deities is undertaken. From the feet up to the knees is called the station of earth: earth is square, yellow in color, and marked by the syllable ‘la’; placing the wind upon the earth-principle, joined with the letter ‘la’, meditating on the golden, four-faced, four-armed form, one should hold it for five ghaṭikās and attain mastery over earth. Through the earth-yoga, death does not occur for this yogin. From the knees up to the anus is proclaimed the station of waters: waters are a white crescent, and the seed-syllable ‘vaṃ’ is declared; placing the wind upon the watery principle, joined with the letter ‘va’, remembering Nārāyaṇa—the four-armed, crowned deity, Acyuta, clad in yellow garments, resembling pure crystal—one should hold it for five ghaṭikās; one is freed from all sins. Then there is no fear from water; in water there is no death.