Yogatattva Upanishad — Verse 81
ततः परिचयावस्था जायतेऽभ्यासयोगतः । वायुः परिचितो यत्नादग्निना सह कुण्डलीम्॥ भावयित्वा सुषुम्नायां प्रविशेदनिरोधतः । वायुना सह चित्तं च प्रविशेच्च महापथम्॥ यस्य चित्तं स्वपवनं सुषुम्नां प्रविशेदिह । भूमिरापोऽनलो वायुराकाशश्चेति पञ्चकः॥ येषु पञ्चसु देवानां धारणा पञ्चधोद्यते । पादादिजानुपर्यन्तं पृथिवीस्थानमुच्यते॥ पृथिवी चतुरस्रं च पीतवर्णं लवर्णकम् । पार्थिवे वायुमारोप्य लकारेण समन्वितम्॥ ध्यायंश्चतुर्भुजाकारं चतुर्वक्त्रं हिरण्मयम् । धारयेत्पञ्चघटिकाः पृथिवीजयमाप्नुयात्॥ पृथिवीयोगतो मृत्युर्न भवेदस्य योगिनः । आजानोः पायुपर्यन्तमपां स्थानं प्रकीर्तितम्॥ आपोऽर्धचन्द्रं शुक्लं च वंबीजं परिकीर्तितम् । वारुणे वायुमारोप्य वकारेण समन्वितम्॥ स्मरन्नारायणं देवं चतुर्बाहुं किरीटिनम् । शुद्धस्फटिकसङ्काशं पीतवाससमच्युतम्॥ धारयेत्पञ्चघटिकाः सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततो जलाद्भयं नास्ति जले मृत्युर्न विद्यते॥८१-९०॥
ततः परिचय-अवस्था जायते अभ्यास-योगतः । वायुः परिचितः यत्नात् अग्निना सह कुण्डलीम् । भावयित्वा सुषुम्नायाम् प्रविशेत् अनिरोधतः । वायुना सह चित्तम् च प्रविशेत् च महा-पथम् । यस्य चित्तम् स्व-पवनम् सुषुम्नाम् प्रविशेत् इह । भूमिः आपः अनलः वायुः आकाशः च इति पञ्चकः । येषु पञ्चसु देवानाम् धारणा पञ्चधा उद्यते । पादात् यानु-पर्यन्तम् पृथिवी-स्थानम् उच्यते । पृथिवी चतुरस्रम् च पीत-वर्णम् ल-वर्णकम् । पार्थिवे वायुम् आरोप्य ल-कारेण समन्वितम् । ध्यायन् चतुर्भुज-आकारम् चतुर्वक्त्रम् हिरण्मयम् । धारयेत् पञ्च-घटिकाः पृथिवी-जयम् आप्नुयात् । पृथिवी-योगतः मृत्युः न भवेत् अस्य योगिनः । आ-जानोः पायु-पर्यन्तम् अपाम् स्थानम् प्रकीर्तितम् । आपः अर्ध-चन्द्रम् शुक्लम् च वम्-बीजम् परिकीर्तितम् । वारुणे वायुम् आरोप्य व-कारेण समन्वितम् । स्मरन् नारायणम् देवम् चतुर्बाहुम् किरीटिनम् । शुद्ध-स्फटिक-सङ्काशम् पीत-वाससम् अच्युतम् । धारयेत् पञ्च-घटिकाः सर्व-पापैः प्रमुच्यते । ततः जलात् भयम् न अस्ति जले मृत्युः न विद्यते ।
tataḥ paricayāvasthā jāyate ’bhyāsa-yogataḥ | vāyuḥ paricito yatnād agninā saha kuṇḍalīm || bhāvayitvā suṣumnāyāṃ praviśed anirodhataḥ | vāyunā saha cittaṃ ca praviśec ca mahāpatham || yasya cittaṃ svapavanaṃ suṣumnāṃ praviśed iha | bhūmir āpo ’nalo vāyur ākāśaś ceti pañcakaḥ || yeṣu pañcasu devānāṃ dhāraṇā pañcadhodyate | pādādijānūparyantaṃ pṛthivīsthānam ucyate || pṛthivī caturasraṃ ca pītavarṇaṃ lavarṇakam | pārthive vāyum āropya lakāreṇa samanvitam || dhyāyaṃś caturbhujākāraṃ caturvaktraṃ hiraṇmayam | dhārayet pañcaghaṭikāḥ pṛthivījayam āpnuyāt || pṛthivīyogato mṛtyur na bhaved asya yoginaḥ | ājānoḥ pāyuparyantam apāṃ sthānaṃ prakīrtitam || āpo ’rdhacandraṃ śuklaṃ ca vaṃbījaṃ parikīrtitam | vāruṇe vāyum āropya vakāreṇa samanvitam || smarann nārāyaṇaṃ devaṃ caturbāhuṃ kirīṭinam | śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ pītavāsasam acyutam || dhārayet pañcaghaṭikāḥ sarvapāpaiḥ pramucyate | tato jalād bhayaṃ nāsti jale mṛtyur na vidyate ||81–90||
ਫਿਰ ਅਭਿਆਸ-ਯੋਗ ਨਾਲ ‘ਪਰਿਚਯ’ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪਰਿਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਅਗਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ, ਬਿਨਾ ਰੋਕਟੋਕ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਵੀ ਮਹਾਪਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਇੱਥੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪૃਥਵੀ, ਆਪ (ਜਲ), ਅਨਲ (ਅਗਨੀ), ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੰਜ-ਵਿਧ ਧਾਰਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਸੰਗੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੱਕ ਪૃਥਵੀ-ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪૃਥਵੀ ਚਤੁਰਸ੍ਰ, ਪੀਲੇ ਵਰਣ ਦੀ ਅਤੇ ‘ਲ’ ਬੀਜਾਕਸ਼ਰ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪૃਥਵੀ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ‘ਲ’ਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਚਤੁਰਮੁਖ, ਹਿਰਣਮਯ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜ ਘਟਿਕਾ ਤੱਕ ਧਾਰਣਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਪૃਥਵੀ-ਜਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪૃਥਵੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਯੂ ਤੱਕ ਜਲ-ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਲ ਅਰਧਚੰਦਰਾਕਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੈਤ ਅਤੇ ‘ਵੰ’ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਲ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ‘ਵ’ਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਚਤੁਰਬਾਹੁ ਕਿਰਿਟਧਾਰੀ ਨਾਰਾਇਣ—ਅਚ੍ਯੁਤ—ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਸਮਾਨ, ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜ ਘਟਿਕਾ ਤੱਕ ਧਾਰਣਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਲ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭਯ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਜਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Then, through the yoga of practice, the stage of familiarity (paricaya) arises. Having, by effort, made the vital wind familiar, (and) having contemplated Kuṇḍalī together with fire, one should enter the Suṣumnā without obstruction. And the mind, together with the vital wind, should enter the great path. For whom the mind and its wind enter the Suṣumnā here—(for him) the group of five, namely earth, water, fire, wind, and space (become relevant), in which, among the five deities, the fivefold concentration is undertaken. From the feet up to the knees is said to be the region of earth. Earth is square, yellow in color, and has the syllable ‘la’. Placing the wind in the earth (region), joined with the syllable ‘la’, meditating on the four-armed, four-faced, golden form, one should hold (this concentration) for five ghaṭikās; one attains conquest of earth. Through the yoga of earth, death does not occur for this yogin. From the knees up to the anus is proclaimed as the region of waters. Waters are a half-moon, white, and are said to have the seed-syllable ‘vaṃ’. Placing the wind in the watery (region), joined with the syllable ‘va’, remembering Nārāyaṇa, the four-armed, crowned deity—Acyuta—resembling pure crystal, wearing yellow garments, one should hold (this concentration) for five ghaṭikās; one is freed from all sins. Then there is no fear from water; in water, death is not found.