Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचो धीमानादरात्कुंभजन्मनः । प्रोवाच मधुरं वाक्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੜੇ-ਜਨਮੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮুনি ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ।

Verse 2

व्यास उवाच । भगवन्नद्भुतमिदं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुत्वा त्वत्तो मम मनः परमानंदमाययौ

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ! ਇਹ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

अन्यत्तीर्थवरं ब्रूहि तत्त्वेन मम शृण्वतः । न तृप्तिरस्ति मनसः शृण्वतो मम सुव्रत

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਜਦ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਤਿ-ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਦੱਸ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਣਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 4

अगस्त्य उवाच । शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि तीर्थमन्यदनुत्तमम् । स्वर्गद्वारमिति ख्यातं सर्वपापहरं सदा

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ)! ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਅਨੁੱਤਮ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ‘ਸਵਰ੍ਗਦ੍ਵਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 5

स्वर्गद्वारस्य माहात्म्यं विस्तराद्वक्तुमीश्वरः । नहि कश्चिदतो वत्स संक्षेपाच्छृणु सुव्रत

ਸਵਰ੍ਗਦ੍ਵਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਤਾਂ ਮਾਨੋ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਤਸ! ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਤੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ।

Verse 6

सहस्रधारामारभ्य पूर्वतः सरयूजले । षट्त्रिंशदधिका प्रोक्ता धनुषां षट्शती मितिः

ਸਹਸ੍ਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਸਰਯੂ ਦੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਇਸ ਦੀ ਮਾਪ ਛੇ ਸੌ ਛੱਤੀ (636) ਧਨੁਸ਼-ਲੰਬਾਈਆਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 7

स्वर्गद्वारस्य विस्तारः पुराणज्ञैर्विशारदैः । स्वर्गद्वारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

ਸਵਰ੍ਗਦ੍ਵਾਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਨਿਪੁਣ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਸਵਰ੍ਗਦ੍ਵਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਅੱਗੇ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 8

सत्यंसत्यं पुनः सत्यं नासत्यं मम भाषितम् । स्वर्गद्वारसमं तीर्थं नास्ति ब्रह्माण्डगोलके

ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੈ, ਫਿਰ ਸੱਚ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਝੂਠੇ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਦੇ ਸਮੂਹ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ।

Verse 9

हित्वा दिव्यानि भौमानि तीर्थानि सकलान्यपि । प्रातरागत्य तिष्ठन्ति तत्र संश्रित्य सुव्रत

ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਆ ਕੇ ਉੱਥੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ।

Verse 10

तस्मादत्र प्रकर्तव्यं प्रातः स्नानं विशेषतः । सर्वतीर्थावगाहस्य फलमात्मन ईप्सता

ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ ਦਾ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ।

Verse 11

त्यजंति प्राणिनः प्राणान्स्वर्गद्वारांतरे द्विज । प्रयांति परमं स्थानं विष्णोस्ते नात्र संशयः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਜੋ ਜੀਵ ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 12

मुक्तिद्वारमिदं पश्य स्वर्गप्राप्तिकरं नृणाम् । स्वर्गद्वारमिति ख्यातं तस्मात्तीर्थमनुत्तमम्

ਇਸ ਮੁਕਤੀ-ਦ੍ਵਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਨੁੱਤਮ ਹੈ।

Verse 13

स्वर्गद्वारं सुदुष्प्राप्यं देवैरपि न संशयः । यद्यत्कामयते तत्र तत्तदाप्नोति मानवः

ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਅਤਿ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਭੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

स्वर्गद्वारे परा सिद्धिः स्वर्गद्वारे परा गतिः । जप्तं दत्तं हुतं दृष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् । ध्यानमध्ययनं सर्वं दानं भवति चाक्षयम्

ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਹੈ, ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰੇ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਜਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਿਆ, ਤਪ ਤਪਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤੇ—ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ, ਸਾਰਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਹਰ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

जन्मांतरसहस्रेण यत्पापं पूर्वसंचितम् । स्वर्गद्वारप्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਪ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸੰਚਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਉਹ ਸਭ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वै वर्णसंकराः । कृमिम्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ (ਮਿਸ਼੍ਰ ਜਾਤੀ) ਵਾਲੇ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਮੀ, ਮਲੇਛ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪਾਪ-ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜੀਵ—

Verse 17

कीटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः । कालेन निधनं प्राप्ताः स्वर्गद्वारे शृणु द्विज

ਕੀੜੇ, ਪਿਪੀਲਿਕਾ (ਚਿਟੀਆਂ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਮ੍ਰਿਗ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ—ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰੇ ਮਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ।

Verse 18

कौमोदकीकराः सर्वे पक्षिणो गरुडध्वजाः । शुभे विष्णुपुरे विष्णुर्जायते तत्र मानवाः

ਸਾਰੇ ਕੌਮੋਦਕੀ ਗਦਾ ਦੇ ਧਾਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਛੀ ਗਰੁੜ-ਧਵਜ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਵਿਸ਼্ণੁ-ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼্ণੁ-ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼্ণੁ-ਗਤੀ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 19

अकामो वा सकामो वा अपि तीर्थगतोपि वा । स्वर्गद्वारे त्यजन्प्राणान्विष्णुलोके महीयते

ਚਾਹੇ ਨਿਰਕਾਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਕਾਮ—ਭਾਵੇਂ ਕੇਵਲ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਆਇਆ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼్ణੁ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 20

मुनयो देवताः सिद्धाः साध्या यक्षा मरुद्गणाः । यज्ञोपवीतमात्रेण विभागं चक्रिरे तु ये

ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤਾ, ਸਿੱਧ, ਸਾਧ੍ਯ, ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਮਰੁਤ-ਗਣ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ (ਜਨੇਊ) ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਲਈ ਸੀ—

Verse 21

मध्याह्नेऽत्र प्रकुर्वंति सान्निध्यं देवतागणाः । तस्मात्तत्र प्रकुर्वंति मध्याह्ने स्नानमादरात्

ਇੱਥੇ ਮੱਧਾਹਨ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮੱਧਾਹਨ ਦਾ ਸਨਾਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 22

कुर्वंत्यनशनं ये तु स्वर्गद्वारे जितेंद्रियाः । प्रयांति परमं स्थानं ये च मासोपवासिनः

ਜੋ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਤੇ ਅਨਸ਼ਨ (ਉਪਵਾਸ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਸ-ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 23

अन्नदानरता ते च रत्नदा भूमिदा नराः । गोवस्त्रदाश्च विप्रेभ्यो यांति ते भवनं हरेः

ਜੋ ਅੰਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਜੋ ਰਤਨ ਤੇ ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗੋਦਾਨ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 24

यत्र सिद्धा महात्मानो मुनयः पितरस्तथा । स्वर्गं प्रयांति ते सर्वे स्वर्गद्वारं ततः स्मृतम्

ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ, ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਭੀ ਸਭੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਥਾਨ ‘ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ’ ਅਰਥਾਤ ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

चतुर्द्धा च तनुं कृत्वा देवदेवो हरिः स्वयम् । अत्र वै रमते नित्यं भ्रातृभिः सह राघवः

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਹਰੀ ਨੇ ਆਪ ਚਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ; ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਹੀ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਾਘਵ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

ब्रह्मलोकं परित्यज्य चतुर्वक्त्रः सनातनः । अत्रैव रमते नित्यं देवैः सह पितामहः

ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਭੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਨਾਤਨ ਚਤੁਰਮੁਖ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਤ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

कैलासनिलयावासी शिवस्तत्रैव संस्थितः

ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਭੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।

Verse 28

मेरुमन्दरमात्रोऽपि राशिः पापस्य कर्मणः । स्वर्गद्वारं समासाद्य स सर्वो व्रजति क्षयम्

ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜਾਂ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਪਾਪ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਹੋਵੇ, ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

या गतिर्ज्ञानतपसां या गतिर्यज्ञयाजिनाम् । स्वर्गद्वारे मृतानां तु सा गतिर्विहिता शुभा

ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਦੇ ਅਨੁਰਾਗੀਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਾਜਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿਧਿਤ ਹੈ।

Verse 30

ऋषिदेवासुरगणैर्जपहोमपरायणैः । यतिभिर्मोक्षकामैश्च स्वर्गद्वारो निषेव्यते

ਜਪ ਤੇ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਕਾਮੀ ਯਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਸੇਵਿਤ ਤੇ ਨਿਸੇਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

षष्टिवर्षसहस्राणि काशीवासेषु यत्फलम् । तत्फलं निमिषार्द्धेन कलौ दाशरथीं पुरीम्

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਪੁਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਅੱਧੇ ਨਿਮਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

या गतिर्योगयुक्तानां वाराणस्यां तनुत्यजाम् । सा गतिः स्नानमात्रेण सरय्वां हरिवासरे

ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗ-ਯੁਕਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਉੱਚ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਤੀ ਹਰਿ-ਵਾਸਰ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 33

स्वर्गद्वारे मृतः कश्चिन्नरकं नैव पश्यति । केशवानुगृहीता हि सर्वे यांति परां गतिम्

ਜੋ ਕੋਈ ‘ਸਵਰਗ-ਦੁਆਰ’ ਉੱਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਸਭ ਜੀਵ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 34

भूलोके चांतरिक्षे च दिवि तीर्थानि यानि वै । अतीत्य वर्तते तानि तीर्थान्येतद्द्विजोत्तम

ਭੂਲੋਕ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਤਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।

Verse 35

विष्णुभक्तिं समासाद्य रमन्ते तु सुनिश्चिताः । संहृत्य शक्तितः कामं विषयेषु हि संस्थितम्

ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਈ ਭਗਤ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 36

शक्तितः सर्वतो युक्त्वा शक्तिस्तपसि संस्थिता । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਬਲ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ।

Verse 37

हन्यमानोऽपि यो विद्वान्वसेच्छस्त्रशतैरपि । स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति

ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੱਸੇ, ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 38

स्वर्गद्वारे वियुज्येत स याति परमां गतिम् । उत्तरं दक्षिणं वापि अयनं न विकल्पयेत्

ਜੇ ਕੋਈ ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਤੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਅਯਨ ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 39

सर्वस्तेषां शुभः कालः स्वर्गद्वारं श्रयंति ये । स्नानमात्रेण पापानि विलयं यांति देहिनाम्

ਜੋ ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਰ ਵੇਲਾ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 40

यावत्पापानि देहेन ये कुर्वंति जनाः क्षितौ । अयोध्या परमं स्थानं तेषामीरितमादरात्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਦੇਹ ਰਾਹੀਂ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪਰਮ ਧਾਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 41

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पंचदश्यां विशेषतः । तस्य सांवत्सरी यात्रा देवैश्चन्द्रहरेः स्मृता

ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਚੰਦਰਹਰੀ ਦੀ ਸਾਂਵਤਸਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 42

तस्मिन्नुद्यापनं चन्द्रसहस्रं व्रतयोगिभिः । कार्यं प्रयत्नतो विप्र सर्वयज्ञफलाधिकम्

ਉਸ ਅਵਸਰ ਤੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵ੍ਰਤ-ਯੋਗੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚੰਦਰਸਹਸ੍ਰ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਉਦਯਾਪਨ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੈ।

Verse 43

तस्मिन्कृते महापापक्षयात्स्वर्गो भवेन्नृणाम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

श्रीव्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन तस्य चन्द्रहरेः शुभाम् । उत्पत्तिं च तथा चंद्रव्रतस्योद्यापने विधिम्

ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੱਤ੍ਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਚੰਦਰਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਉਦਯਾਪਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਕਹੋ।

Verse 45

अगस्त्य उवाच । अयोध्यानिलयं विष्णुं नत्वा शीतांशुरुत्सुकः । आगच्छत्तीर्थमाहात्म्यं साक्षात्कर्तुं सुधानिधिः । अत्रागत्य च चन्द्रोऽथ तीर्थयात्रां चकार सः

ਅਗਸਤ੍ਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੇਖਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਨਿਧਿ ਚੰਦਰਮਾ ਅਯੋਧਿਆ-ਨਿਵਾਸੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਇਆ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਚੰਦਰ ਨੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।

Verse 46

क्रमेण विधिपूर्वं च नानाश्चर्यसमन्वितः । समाराध्य ततो विष्णुं तपसा दुश्चरेण वै

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ, ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 47

तत्प्रसादं समासाद्य स्वाभिधानपुरस्सरम् । हरिं संस्थापयामास तेन चंद्रहरिः स्मृतः

ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ‘ਚੰਦਰਹਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

वासुदेवप्रसादेन तत्स्थानं जातमद्भुतम् । तद्धि गुह्यतमं स्थानं वासुदेवस्य सुव्रत

ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਥਾਨ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਬਣ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ।

Verse 49

सर्वेषामिव भूतानां भर्तुर्मोक्षस्य सर्वदा । अस्मिन्सिद्धाः सदा विप्र गोविंदव्रतमास्थिताः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇੱਥੇ ਸਿੱਧ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੋਵਿੰਦ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਨਿਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਗੋਵਿੰਦ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 50

नानालिंगधरा नित्यं विष्णुलोकाभिकांक्षिणः । अभ्यस्यंति परं योगं मुक्तात्मानो जितेंद्रियाः

ਨਾਨਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੁ-ਲੋਕ ਦੀ ਨਿਤ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੇ, ਮੁਕਤ-ਆਤਮਾ ਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਜਨ ਪਰਮ ਯੋਗ ਦਾ ਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 51

यथा धर्ममवाप्नोति अन्यत्र न तथा क्वचित् । दानं व्रतं तथा होमः सर्वमक्षयतां व्रजेत

ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਓਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ, ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਹੋਮ—ਸਭ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

सर्वकामफलप्राप्तिर्जायते प्राणिनां सदा । तस्मादत्र विधातव्यं प्राणिभिर्यत्नतः क्रमात् । दानादिकं विप्रपूजा दंपत्योश्च विशेषतः

ਇੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣੀ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਯਥਾਕ੍ਰਮ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੂਜਾ—ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਮਿਲ ਕੇ—ਕਰਨ।

Verse 53

सर्वयज्ञाधिकफलं सर्वतीर्थावगाहनम् । सर्वदेवावलोकस्य यत्पुण्यं जायते नृणाम्

ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਪੁੰਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—

Verse 54

तत्सर्वं जायते पुण्यं प्राणिनामस्य दर्शनात् । तस्मादेतन्महाक्षेत्रं पुराणादिषु गीयते

ਉਹ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਹਾਨ ਖੇਤਰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 55

उद्यापनविधिश्चात्र नृभिर्द्विजपुरस्सरम् । अग्रे चंद्रहरेश्चन्द्र सहस्रव्रतसंज्ञकः

ਇੱਥੇ ਉਦਯਾਪਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਰ-ਹਰੇਸ਼ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਚੰਦਰ-ਸਹਸ੍ਰ ਵਰਤ’ ਨਾਮਕ ਵਰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

गते वर्षद्वये सार्द्धे पंचपक्षे दिनद्वये । दिवसस्याऽष्टमे भागे पतत्येकोऽधिमासकः

ਜਦੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਅੱਧਾ ਬੀਤ ਜਾਣ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜ ਪੱਖ ਅਤੇ ਦੋ ਦਿਨ ਹੋਣ, ਤਦ ਦਿਨ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਮਾਸ (ਵਾਧੂ ਮਹੀਨਾ) ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

त्र्यधिके वा अशीत्यब्दे चतुर्मासयुते ततः । भवेच्चन्द्रसहस्रं तु तावज्जीवति यो नरः । उद्यापनं प्रकर्त्तव्यं तेन यात्रा प्रयत्नतः

ਜਾਂ ਫਿਰ ਤਿਰਾਸੀ ਸਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ‘ਚੰਦਰ-ਸਹਸ੍ਰ’ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਉਨਾ ਜੀਵੇ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਦਯਾਪਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਧਰਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 58

यत्पुण्यं परमं प्रोक्तं सततं यज्ञयाजिनाम् । सत्यवादिषु यत्पुण्यं यत्पुण्यं हेमदायिनि । तत्पुण्यं लभते विप्र सहस्राब्दस्य जीविभिः

ਜੋ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਸਦਾ ਯਜ્ઞ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪੁੰਨ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪੁੰਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ‘ਸਹਸ੍ਰਾਬ੍ਦ’ ਵ੍ਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮਾਪ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 59

सर्वसौख्यप्रदं तादृक्पुण्यव्रतमिहोच्यते

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁੰਨਮਈ ਵ੍ਰਤ ਇੱਥੇ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 60

चतुर्दश्यां शुचिः स्नात्वा दन्तधावनपूर्वकम् । चरितब्रह्मचर्य्यश्च जितवाक्कायमानसः । पौर्णमास्यां तथा कृत्वा चंद्रपूजां च कारयेत्

ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ, ਦੇਹ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਏ।

Verse 61

पूर्वं च मातरः पूज्या गौर्यादिकक्रमेण च । ऋत्विजः पूजयेद्भक्त्या वृद्धिश्राद्धपुरस्सरम्

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਗੌਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਿੱਧਿ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦੇ ਪੂਰਵਕ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼ (ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ) ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 62

प्रयतैः प्रतिमा कार्या चंद्रमंडलसन्निभा । सहस्रसंख्या ह्यथवा तदर्द्धं वा तदर्द्धकम् । निजवित्तानुमानेन तदर्धेन तदर्द्धिकम्

ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਵੇ—ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਅੱਧੇ ਦਾ ਵੀ ਅੱਧਾ—ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ; ਅਤੇ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਧਨ-ਸਾਧਨ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੋਰ ਵੀ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 63

ततः श्रद्धानुमानाद्वा कार्या वित्तानुमानतः । अथवा षोडश शुभा विधातव्याः प्रयत्नतः

ਤਦੋਂ ਅੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਧਨ-ਸਾਮਰਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ/ਅਰਪਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ।

Verse 64

चंद्रपूजां ततः कुर्यादागमोक्तविधानतः । माषैः षोडशभिः कार्या प्रत्येकं प्रतिमा शुभा

ਫਿਰ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਹਰ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਮਾਸ਼ਾ (ਮਾਪ) ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।

Verse 65

सोममंत्रेण होमस्तु कार्यो वित्तानुमानतः । प्रतिमास्थापनं कुर्यात्सोममंत्रमुदीरयेत्

ਸੋਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੋਮ ਆਪਣੇ ਧਨ-ਸਾਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਵੇਲੇ ਸੋਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ।

Verse 66

सोमोत्पत्तिं सोमसूक्तं पाठयेच्च प्रयत्नतः । चंद्रपूजां ततः कुर्यादागमोक्तविधानतः

ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੋਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਸੂਕਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ। ਫਿਰ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 67

चंद्रन्यासं कलान्यासं कारयेन्मंडले जलम् । एकादशेंद्रियन्यासं तथैव विधिपूर्वकम्

ਚੰਦਰ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਕਲਾ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਜਲ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਇਕਾਦਸ਼ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਵੀ ਕਰੇ।

Verse 68

चंद्रबिंबनिभं कार्य्यं मंडलं शुभतंडुलैः । मध्ये च कलशः स्थाप्यो गव्येन पयसाप्लुतः

ਚੰਦ੍ਰ-ਬਿੰਬ ਵਰਗਾ ਮੰਡਲ ਸ਼ੁਭ ਚਾਵਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਗੋ-ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 69

चतुरस्रेषु संपूर्णान्कलशान्स्थापयेद्बहिः । मंडले चंद्रपूजा च कर्तव्या नामभिः क्रमात्

ਬਾਹਰ ਚੌਹਾਂ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਫਿਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੰਦ੍ਰ-ਪੂਜਾ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 70

चंद्राय विधवे नित्यं नमः कुमुदबंधवे

ਸਦਾ ਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ—ਵਿਧਾਤਾ ਨੂੰ—ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ-ਕਮਲ ਦੇ ਬੰਧੂ ਨੂੰ ਨਿਤ ਨਮਨ।

Verse 71

सुधांशवे च सोमाय ओषधीशाय वै नमः । नमोऽब्जाय मृगांकाय कलानां निधये नमः

ਸੁਧਾ-ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸੋਮ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਬਜ-ਸਮ ਸ਼ੀਤਲ ਪਵਿੱਤਰ ਨੂੰ ਨਮੋ; ਮ੍ਰਿਗਾਂਕ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮੋ; ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਧਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 72

नमो नक्षत्रनाथाय शर्वरीपतये नमः । जैवातृकाय सततं द्विजराजाय वै नमः

ਨਮਸਕਾਰ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਨੂੰ; ਨਮਸਕਾਰ ਰਾਤ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ। ਜੈਵਾਤ੍ਰਿਕਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਮਨ; ਦ੍ਵਿਜਰਾਜ—ਚੰਦ੍ਰਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 73

एवं षोडशभिश्चंद्रः स्तोतव्यो नामभिः क्रमात्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਚੰਦਰਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 74

ततो वै प्रयतो दद्याद्विधिवन्मंत्रपूर्वकम् । शंखतोयं समादाय सपुष्पं फलचंदनम्

ਫਿਰ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੰਖ ਵਿੱਚ ਜਲ ਲੈ ਕੇ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਚੰਦਨ-ਲੇਪ ਸਮੇਤ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 75

नमस्ते मासमासांते जायमान पुनःपुनः । गृहाणार्घ्यं शशांक त्वं रोहिण्या सहितो मम

ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ‘ਜਨਮ’ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ! ਰੋਹਿਣੀ ਸਮੇਤ ਮੇਰਾ ਇਹ ਅਰਘ੍ਯ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ।

Verse 76

एवं संपूज्य विधिवच्छशिनं प्रणतो भवेत् । षोडशान्ये च कलशा दुग्धपूर्णाः सरत्नकाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਸ਼, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ, ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

Verse 77

सवस्त्राच्छादनाः शांत्यै दातव्यास्ते द्विजन्मने । अभिषेकं ततः कुर्यात्पायसेन जलेन तु

ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਉਹ ਕਲਸ਼ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਦਵਿਜ (ਦੁਜਨਮਾ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਾਯਸ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ।

Verse 78

ऋत्विजां मनसस्तुष्टिः कार्या वित्तानुमानतः । ब्राह्मणं भोजयेत्तत्र सकुटुंबं विशेषतः

ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਤਵਿਜਾਂ (ਯਾਜਕਾਂ) ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਓ।

Verse 79

पूजनीयौ प्रयत्नेन वस्त्रैश्च द्विजदंपती । कर्तव्यं च ततो भूरिदक्षिणादानमुत्तमम्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮਝੋ। ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 80

प्रतिमाश्च प्रदातव्या द्विजेभ्यो धेनुपूर्विकाः । सुवर्णं रजतं वस्त्रं तथान्नं च विशेषतः । दातव्यं चंद्रसुप्रीत्यै हर्षादेवं द्विजन्मने

ਦੁਜਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਨੀਯਾਂ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਕੇ। ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅੰਨ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੋ। ਚੰਦਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲਈ, ਹर्ष ਨਾਲ ਇਹ ਦਾਨ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 81

उपवासविधानेन दिनशेषं नयेत्सुधीः । अनंतरे च दिवसे कुर्याद्भगवदर्चनम् । बांधवैः सह भुञ्जीत नियमं च विसर्ज्जयेत्

ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦਿਨ ਦਾ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਵਿਧਿਵਤ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦੇਵੇ।

Verse 82

एवं च कुरुते चंद्रसहस्रं व्रतमुत्तमम् । ब्रह्मघ्नोऽपि सुरापोऽपि स्तेयी च गुरुतल्पगः । व्रतेनानेन शुद्धात्मा चंद्रलोकं व्रजेन्नरः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਚੰਦਰਸਹਸ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਵ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ ਵੀ, ਮਦਿਰਾਪਾਨੀ ਵੀ, ਚੋਰ ਵੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਤਲਪਗਾਮੀ ਵੀ—ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ—ਚੰਦਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 83

यादृशश्च भवेद्विप्र प्रियो नारायणस्य च । एवं करोति नियतं कृतकृत्यो भवेन्नरः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮਿਤਤਾ ਨਾਲ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।