Adhyaya 17

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । कृत्वाऽभिषेकं तीर्थेषु यथावद्दत्त दक्षिणः । पूजयेच्च ततो देवं कृष्णाख्यं पुरुषं परम्

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 2

ऋषय ऊचुः । पूजाविधिं तु कृष्णस्य श्रोतुकामाः समासतः । कथयाऽचरणोपेतं यथावद्दैत्यसत्तम

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਅਸੀਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਚਰਨ ਸਮੇਤ ਯਥਾਵਤ ਸਾਨੂੰ ਕਹੋ।”

Verse 3

द्वारपालाश्च के तत्र कः पूर्वं कश्च पृष्ठतः । पुरीयं सर्वतो दैत्य तिष्ठते केन पालिता

“ਉੱਥੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਕੌਣ ਹਨ? ਅੱਗੇ ਕੌਣ ਖੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਕੌਣ? ਹੇ ਦੈਤਿਆ, ਇਹ ਪੁਰੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?”

Verse 4

आनुपूर्व्यात्समासेन पूजनीया यथाविधि । कथयस्व विधिज्ञोऽसि कृष्णैकचरणप्रियः

“ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ ਕਿ ਯਥਾਵਿਧਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਬੋਲੋ—ਤੂੰ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈਂ।”

Verse 5

श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रूयतां पूजनं विप्राः श्रुतपूर्वं विधानतः । कलौ कृष्णस्य विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः

ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਪੂਜਨ (ਮੈਂ) ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰੋ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਪੂਜਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ।”

Verse 6

पूर्वद्वारस्थितान्देवाञ्छुणुध्वं सुसमाहिताः । जयंतः प्रथमं पूज्यः सर्वपापहरः शुभः

“ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਯੰਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।”

Verse 7

स्थापितो देवराजेन पूजार्थं केशवस्य हि । तस्यैवानुचरान्वक्ष्ये तान्निबोधत सत्तमाः

ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕ-ਗਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਸਤਪੁਰਖੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 8

वज्रनाभः सुनाभश्च वज्रबाहुर्महा हनुः । वज्रदंष्ट्रो वज्रधारी वज्रहा वज्रलोचनः

(ਉਹ ਹਨ:) ਵਜ੍ਰਨਾਭ, ਸੁਨਾਭ, ਵਜ੍ਰਬਾਹੁ, ਮਹਾਹਨੁ, ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰ, ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ, ਵਜ੍ਰਹਾ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਲੋਚਨ।

Verse 9

श्वेतमूर्धा श्वेतमाली जयन्तानुचराश्च ते । एते शस्त्रोद्यतकरा रक्षन्ते तमहर्निशम्

ਸ਼ਵੇਤਮੂರ್ಧਾ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਮਾਲੀ ਵੀ ਜਯੰਤ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਹਥਿਆਰ ਉੱਠਾਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ (ਨਗਰੀ) ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

पूर्वद्वारे सुसंनद्धा जयन्तोद्देशकारिणः । पूर्वद्वारे च रक्षार्थं नरनाथो विनायकः

ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਧਜ ਕੇ, ਜਯੰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਰਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਵਿਨਾਇਕ ਵੀ ਹੈ।

Verse 11

तरुणार्कश्च वै सूर्यो देव्यो वै सहमातरः । ईश्वरश्चापि दुर्वासा नागराजस्तु तक्षकः

(ਉੱਥੇ) ਤਰੁਣਾਰਕ ਅਤੇ ਸੂਰਯ; ਦੇਵੀਆਂ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਸਮੇਤ; ਈਸ਼ਵਰ; ਦੁਰਵਾਸਾ; ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤਕਸ਼ਕ ਵੀ ਹਨ।

Verse 12

सेनानीः कार्तिकेयश्च राक्षसश्च महाहनुः । तत्र दीर्घनखोनाम दानवः सुप्रतिष्ठितः

ਉੱਥੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਮਹਾਹਨੁ ਵੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੀਰਘਨਖ ਨਾਮ ਦਾ ਦਾਨਵ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 13

विश्वावसुश्च गन्धर्वो मेनका च वराप्सराः । सनत्कुमारसहितो वसिष्ठो भगवानृषिः

ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਗੰਧਰਵ, ਉੱਤਮ ਅਪਸਰਾ ਮੇਨਕਾ, ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਾਵਨ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 14

एते पूज्याः पूर्वतस्तु न्यग्रोधश्च महाद्रुमः । पूर्वद्वारस्थिता ह्येत आग्नेयाञ्छृणुताथ मे

ਇਹ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਨਿਆਗਰੋਧ (ਬਰਗਦ) ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਆਗਨੇਯ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।

Verse 15

ज्वालामुखोऽथ रक्ताक्षः स्मशाननिलयः क्रथः । मांसादो रुधिराहारः कृष्णः कृष्णजटाधरः

ਜ੍ਵਾਲਾਮੁਖ, ਫਿਰ ਰਕਤਾਖ਼; ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਨਿਵਾਸੀ ਕ੍ਰਥ; ਮਾਂਸਾਦ ਜੋ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਰੁਧਿਰਾਹਾਰ ਜੋ ਲਹੂ ਪੀਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਕਾਲੀਆਂ ਜਟਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਉਗ੍ਰ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 16

त्रासनो भञ्जनश्चैव ह्याग्न्येय्यां दिशि संस्थिताः । दिशं रक्षंति संनद्धा दक्षिणां शृणुताथ मे

ਤ੍ਰਾਸਨ ਅਤੇ ਭੰਜਨ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ (ਆਗਨੇਯ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਸਜਧਜ ਕੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਪਾਸੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

Verse 17

दण्डपाणिर्महानादः पाशहस्तः सुलोचनः । अनिवर्त्यक्रमश्चैव तथा दुंदुभिनिस्वनः

ਦੰਡਪਾਣਿ, ਮਹਾਨਾਦ, ਪਾਸ਼ਹਸਤ, ਸੁਲੋਚਨ, ਅਨਿਵਰਤ੍ਯਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭਿਨਿਸ੍ਵਨ—ਇਹ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 18

खरस्वनो घर्घरवाक्तथा मौनप्रियः सदा । मल्लिकाक्षश्च एतेषां प्रणतो द्वारपालकः

ਖਰਸ੍ਵਨ, ਘਰਘਰਵਾਕ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮੌਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੌਨਪ੍ਰਿਯ; ਅਤੇ ਮੱਲਿਕਾਕ੍ਸ਼—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਦੁਆਰਪਾਲ ਹੈ।

Verse 19

दक्षिणद्वाररक्षार्थं दुन्दुभिश्च विनायकः । महिषार्कश्च वै सूर्यो भूषणश्च तथेश्वरः

ਦੱਖਣੀ ਦੁਆਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੁੰਦੁਭਿ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਹਿਸ਼ਾਰਕ, ਸੂਰ੍ਯ, ਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਈਸ਼੍ਵਰ ਵੀ ਰਖਵਾਲੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ।

Verse 20

चण्डिका च तथा देवी ह्यूर्द्ध्वबाहुश्च राक्षसः । पद्माक्षः क्षेत्रपालश्च नागश्चाश्वतरस्तथा

ਚੰਡਿਕਾ ਦੇਵੀ ਵੀ; ਅਤੇ ਊਰੱਧ੍ਵਬਾਹੁ ਨਾਮਕ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ; ਪਦਮਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਗ ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵਤਰ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ।

Verse 21

चित्रांगदश्च गन्धर्व उर्वशी च वराप्सराः । यो राजा सर्ववृक्षाणां शालश्चापि महाद्रुमः

ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਪਸਰਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ ਸ਼ਾਲ ਵੀ—ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।

Verse 22

सनातन ऋषिश्रेष्ठो ह्यगस्त्यश्च महातपाः । एते याम्यदिशि द्वारं रक्षन्ति सुसमाहिताः

ਸਨਾਤਨ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਤੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਅਗਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰੀ ਸਮਾਧਾਨਤਾ ਨਾਲ ਯਾਮ੍ਯ (ਦੱਖਣ) ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦੁਆਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 23

गीतकृन्नर्तको नग्नः कंबली दहनप्रियः । हसनो नेत्रभंगश्च भ्रूविकारो विजृंभकः

“ਗੀਤਕ੍ਰਿਤ, ਨਰਤਕ, ਨਗਨ, ਕੰਬਲੀ ਅਤੇ ਦਹਨਪ੍ਰਿਯ; ਹਸਨ, ਨੇਤ੍ਰਭੰਗ, ਭ੍ਰੂਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਜ੍ਰੰਭਕ—ਇਹ ਸਾਰੇ (ਸੇਵਕ ਗਣ) ਦਿਵ੍ਯ ਰੱਖਿਆ-ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”

Verse 24

मुशली प्रभुरेतेषां संनद्धो वर्तते द्विजाः । रक्षन्ति नैरृतीमाशां पश्चिमां शृणुतापरान्

“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਮੁਸ਼ਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਵਚਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਨੈਰ੍ਰਿਤੀ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣੋ।”

Verse 25

स्वस्तिकः शंखमूर्द्धा च नीलवासाः शुभाननः । पाशहस्तः शूलहस्त एकपादैकलोचनः

“(ਉਹ ਹਨ) ਸ੍ਵਸਤਿਕ; ਸ਼ੰਖਮੂರ್ಧਾ; ਨੀਲਵਾਸਾ; ਸ਼ੁਭਾਨਨ; ਪਾਸ਼ਹਸਤ; ਸ਼ੂਲਹਸਤ; ਅਤੇ ਏਕਪਾਦ-ਏਕਲੋਚਨ—ਇਹ ਨਾਮਧਾਰੀ ਰੱਖਵਾਲੇ ਹਨ।”

Verse 26

पश्चिमायां दिशि तथा पुष्पदन्तो विनायकः । उद्धवार्कश्च वै सूर्यः शिवः सत्राजितेश्वरः

“ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ: ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਵਿਨਾਯਕ; ਉੱਧਵਾਰਕ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੂਰ੍ਯ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਤ੍ਰਾਜਿਤੇਸ਼੍ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।”

Verse 27

तुंबरुर्नामगन्धर्वो घृताची च वराप्सराः । महोदरश्च नागेन्द्रो राक्षसश्च घटोत्कचः

ਉੱਥੇ ਤੁੰਬਰੁ ਨਾਮ ਦਾ ਗੰਧਰਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਉੱਤਮ ਅਪਸਰਾ; ਮਹੋਦਰ, ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ; ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਘਟੋਤਕਚ।

Verse 28

दैत्यः पञ्चजनोनाम ऋषिः कश्यप एव च । देवी कपालिनीनाम अश्वत्थस्तु महाद्रुमः

ਉੱਥੇ ਪੰਚਜਨ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੀ; ਕਪਾਲਿਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਵੱਥ, ਮਹਾਨ ਵ੍ਰਿੱਖ।

Verse 29

कपिलः क्षेत्रपालश्च प्रतीचीं पाति वै दिशम् । नमस्कार्यास्तथा पूज्या वायव्यो शृणुतापरान्

ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਯੋਗ ਅਤੇ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਹੁਣ ਵਾਯਵ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

Verse 30

भंजनो भैरवश्चैव कालिकोऽथ घटोदरः । झंझकामर्दनः पिंगो रुरुः सर्वभुजोव्रणी

ਉਹ ਹਨ: ਭੰਜਨ, ਅਤੇ ਭੈਰਵ ਵੀ; ਫਿਰ ਕਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਘਟੋਦਰ; ਝੰਝਕਾਮਰਦਨ, ਪਿੰਗ, ਰੁਰੂ, ਅਤੇ ਸਰਵਭੁਜੋਵ੍ਰਣੀ।

Verse 31

सुपार्श्वः प्रभुरेतेषां संनद्धः पालयन्दिशम् । उदीच्यां दिशि विप्रेन्द्राः श्यामलश्च गणाधिपः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਹੈ, ਜੋ ਸਜਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 32

मन्वन्तको विरूपाक्षो गोलकः श्वेत संप्लुतः । उन्मत्तः प्रभुरेतेषामुदीच्यां पालयन्दिशम्

ਮਨਵੰਤਕ, ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼, ਗੋਲਕ, ਸ਼ਵੇਤ ਅਤੇ ਸੰਪ੍ਲੁਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨਮੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

मूलस्थानश्च वै सूर्य्य इन्द्रेशश्च महेश्वरः । देवी कण्ठेश्वरीनाम क्षेत्रपालश्च खञ्जनः

ਮੂਲਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਯ ਦੇਵ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ ਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕਣ੍ਠੇਸ਼ਵਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਖੰਜਨ ਹੈ।

Verse 34

वासुकिर्नागराजश्च कूर्मपृष्ठश्च दानवः । सनकश्च ऋषिश्रेष्ठो गोलको राक्षसस्तथा

ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗਰਾਜ, ਕੂਰਮਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਦਾਨਵ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨਕ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲਕ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਆਦਰਯੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 35

नारदोनाम गन्धर्वो रंभा चैव वराप्सराः । एते पूज्याः प्रयत्नेन प्लक्षोनाम महाद्रुमः

ਨਾਰਦ ਨਾਮ ਦਾ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਰੰਭਾ ਨਾਮ ਦੀ ਉੱਤਮ ਅਪਸਰਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਲਕ੍ਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਵ੍ਰਿਕ੍ਸ਼ ਵੀ।

Verse 36

यक्षेशः सवितानाम श्यामः पूज्यः प्रयत्नतः । ऐशान्यां दिशि विप्रेन्द्राः स्थिता ये तान्वदाम्यहम्

ਯਕ੍ਸ਼ੇਸ਼, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਵਿਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਯਾਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 37

दुर्धरो भैरवारावः किंकिणीको महाबलः । करालो विकटो मूलो बलिभुक्तो बलिप्रियः

ਦੁਰਧਰ, ਭੈਰਵਾਰਾਵ, ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਕਿੰਕਿਣੀਕ; ਕਰਾਲ, ਵਿਕਟ, ਮੂਲ—ਬਲਿਭੁਕਤ ਅਤੇ ਬਲਿਪ੍ਰਿਯ: ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਰਖਵਾਲੇ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 38

एतेषां क्षेत्रपालानां सस्त्रीणां च द्विजोत्तमाः । नेता प्रभु श्च स्वामी च जयन्तः पालकस्तथा

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਪਾਲਾਂ ਦੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਜਯੰਤ ਹੀ ਨੇਤਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਲਕ ਵੀ ਹੈ।

Verse 39

निगृह्णात्यनुगृह्णाति रक्षिता पुरवासिनाम् । जयन्तादेशमादाय ते दुष्टान्घातयन्ति च

ਉਹ ਰੋਕਦੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ। ਜਯੰਤ ਦਾ ਹੁਕਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਘਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

नागस्थलस्थितः स्वामी जयन्तः पालकः सदा । नागराजैः परिवृतः पूजनीयः प्रयत्नतः

ਨਾਗਸਥਲ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਸਵਾਮੀ ਜਯੰਤ, ਜੋ ਨਿਤ ਪਾਲਕ ਹੈ। ਨਾਗਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯਤਨਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 41

मांसप्रियमुखाश्चैत ऐशानीं पांति वै दिशम् । सहस्रशीर्षको देवः शेषो नागस्थलस्थितः । अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षकः पद्म एव च

ਇਹ ਰਖਵਾਲੇ—ਭਿਆਨਕ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਾਸ-ਪ੍ਰਿਯ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਈਸ਼ਾਨੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ-ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗਸਥਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨੰਤ, ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਦਮ ਵੀ ਹਨ।

Verse 42

शंखः कंबलकश्चैव नागश्चाश्वतरस्तथा । मुक्तकः कालियश्चैव जनकोऽथापराजितः

ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਕੰਬਲਕ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਤਰ ਵੀ; ਮੁਕਤਕ ਅਤੇ ਕਾਲਿਯ, ਫਿਰ ਜਨਕ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ—ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਦੇ ਨਾਗ-ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।

Verse 43

कर्कोटकमुखा नागास्ते च सन्ति सहस्रशः । ते पूज्या गंधपुष्पैश्च बलिभिर्धूपदीपकैः

ਕਰਕੋਟਕ ਆਦਿ ਮੁਖੀ ਨਾਗ ਹਨ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲਾਂ, ਬਲੀ-ਅਰਪਣਾਂ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਪਕਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 44

पायसेन च मांसेन ह्यन्नाद्यैः सुरया तथा । ततः संपूज्य देवशं जयंतं रक्षिणां वरम्

ਖੀਰ (ਪਾਇਸ), ਮਾਸ, ਅਨੇਕ ਭੋਜਨ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰਾ ਨਾਲ ਵੀ; ਫਿਰ ਜਯੰਤ—ਦੇਵ-ਸੇਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ (ਅੱਗੇ ਵਧੇ)।

Verse 45

गंध पुष्पोपहारैश्च धूपवस्त्रादिभूषणैः । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठाः कृष्णं देवकिनन्दनम् । संपूज्यः प्रथमं तत्र गणेशो रुक्मिसंज्ञकः

ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਧੂਪ, ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ; ਫਿਰ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਦੇਵਕੀ-ਨੰਦਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਜਾਵੋ। ਉੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਰੁਕਮੀ’ ਨਾਮਕ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 46

ऋषय ऊचुः । कथं स रुक्मिदैत्येन्द्रो यो दुष्टो गणतां गतः । साक्षाद्भगवतो द्वारि प्रत्यहं पूज्यते नरः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਰੁਕਮੀ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਗਣ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ? ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 47

श्रीप्रह्लाद उवाच । कृष्णाय रुक्मिणीं दातुं यदा भीष्मक उद्यतः । तद्द्वेषात्क्रोधसंयुक्तो रुक्मी चैद्यममन्यत

ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਭੀਸ਼ਮਕ ਰੁਕਮਿਣੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਵੈਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰੁਕਮੀ ਨੇ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ) ਵੈਰੀ ਸਮਝ ਲਿਆ।

Verse 48

यदा जहार भगवान्रुक्मिणीमंबिकालयात् । सर्वान्विद्राव्य वै भूपाञ्जरासन्धमुखान्रणे

ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਰੁਕਮਿਣੀ ਨੂੰ ਹਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਰਾਸੰਧ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ,

Verse 49

तदा रुक्मी महाबाहुर्भीष्मकस्य सुतो बली । नाहत्वा विनिवर्तिष्ये तमहं यादवं रणे

ਤਦੋਂ ਭੀਸ਼ਮਕ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਬਾਹੁ ਰੁਕਮੀ ਬੋਲਿਆ: “ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਯਾਦਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਾਂਗਾ।”

Verse 50

प्रतिज्ञां सर्वभूपानां शृण्वतां कृतवान्द्विजाः । एवमुक्त्वा स सन्नद्धो युद्धाय परिधावितः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਣਦਿਆਂ ਕੀਤੀ। ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਜਧਜ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 51

अक्षौहिण्या दलेनैवायुद्ध्यत्कृष्णेन भो द्विजाः । स युध्यमानः कृष्णेन वध्यमानो हतौजसः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਲੜਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਦੀ ਇਕ ਟੁਕੜੀ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂ ਉਹ ਮਾਰ ਖਾਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਟੁੱਟ ਗਈ।

Verse 52

बद्धो भगवता तत्र कृत्वा वैरूप्यमेव च । रामेण बंधनान्मुक्तो मरणाय मतिं दधौ

ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮੌਤ ਵੱਲ ਮਨ ਧਰ ਲਿਆ।

Verse 53

रुक्मिणी भ्रातरं दृष्ट्वा मरणे कृतनिश्चयम् । उवाच कृष्णं वैदर्भी भ्रातरं ह्यानयस्व मे

ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਦਰਭ ਦੀ ਰਾਣੀ ਰੁਕਮਿਣੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਓ।”

Verse 54

ततस्तत्प्रियकामार्थमनुमान्य जनार्द्दनः । चकार पार्षदां मध्ये प्रवरं विघ्ननाशनम्

ਤਦ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਿਘਨ-ਨਾਸਕ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 55

एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रथमं पूज्यते सदा । गंधधूपाक्षतैर्वस्त्रैर्मोदकैस्तं प्रतर्पयेत्

ਇਸੇ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਸ ਦੀ ਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਗੰਧ, ਧੂਪ, ਅਖੰਡ ਅਨਾਜ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮੋਦਕਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 56

तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथस्तुष्टो भवति नान्यथा

ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਜਗੰਨਾਥ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।