Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 83

Devanagari script

ततो निरीक्ष्य तं देवं संभ्रांता परमेश्वरी । प्रणिपत्य महेशानं तुष्टावावनता उमा

Transliteration

tato nirīkṣya taṃ devaṃ saṃbhrāṃtā parameśvarī | praṇipatya maheśānaṃ tuṣṭāvāvanatā umā

Translation

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਅਤਿ ਸੰਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਅੱਗੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾਈ ਉਮਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Temporal/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (ablatival adverb: ‘then/from there’)

• निरीक्ष्य: having looked at
• निरीक्ष्य: Kriya (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि + ईक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्तम् (gerund)

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन

• देवम्: the god
• देवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘तम्’ इति विशेष्य

• संभ्रान्ता: agitated/astonished
• संभ्रान्ता: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + भ्रम् (धातु) → संभ्रान्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle), स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; परमेश्वरी इति विशेषणम्

• परमेश्वरी: the Supreme Goddess
• परमेश्वरी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: परम (प्रातिपदिक) + ईश्वरी (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमासः (‘परमा ईश्वरी’), स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन

• प्रणिपत्य: having bowed down
• प्रणिपत्य: Kriya (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + नि + पत् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्तम् (gerund)

• महेशानम्: Maheśāna (Great Lord Śiva)
• महेशानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महā (प्रातिपदिक) + ईशान (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमासः (‘महान् ईशानः’), पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन

• तुष्टाव: praised
• तुष्टाव: Kriya (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्तु (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्

• अवनता: bowed down/humbled
• अवनता: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अव + नम् (धातु) → अवनत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; उमा/परमेश्वरी इति विशेषणम्

• उमा: Umā
• उमा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन

Speaker

Narrator (Sūta/Lomaharṣaṇa) (contextual attribution within Māheśvarakhaṇḍa)

Visual Art Cues

Scene: Uma, overwhelmed, bows fully before Maheśāna and begins a hymn; the scene radiates devotion—Śiva in majestic form, Devī in humble posture, atmosphere of sacred praise.

Characters & Entities

• Parameśvarī
• Maheśāna
• Umā
• Śiva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Reverent humility (praṇipāta) and praise (stuti) are shown as natural expressions of devotion even for the Goddess, emphasizing bhakti as a purifying dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is specified in this verse; the focus is on devotional interaction between Umā and Śiva.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the implied devotional act is stuti and praṇāma.