Adhyaya 40

Mantra 1

ई॒शा वा॒स्य॒मि॒दᳪ सर्वं॒ यत्किं च॒ जग॑त्यां॒ जग॑त् । तेन॑ त्य॒क्तेन॑ भुञ्जीथा॒ मा गृ॑ध॒ः कस्य॑ स्वि॒द्धन॑म्

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ—ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਲਾਇਮਾਨ ਹੈ—ਈਸ਼ (ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ) ਦੀ ਆਵਰਣਤਾ ਹੇਠ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਭੋਗ ਕਰ; ਕਿਸੇ ਦੇ ਧਨ ਦਾ ਲੋਭ ਨਾ ਕਰੀਂ।

Mantra 2

कु॒र्वन्ने॒वेह कर्मा॑णि जिजीवि॒षेच्छ॒तᳪ समा॑: । ए॒वं त्वयि॒ नान्यथे॒तो॒ऽस्ति॒ न कर्म॑ लिप्यते॒ नरे॑

ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਰੀਤ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ—ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Mantra 3

अ॒सु॒र्या नाम॑ ते लो॒का अ॒न्धेन॒ तम॒सावृ॑ताः । ताँस्ते प्रेत्यापि॑ गच्छन्ति॒ ये के चा॑त्म॒हनो॒ जना॑:

ਸੂਰਜ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਉਹ ਲੋਕ; ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ (ਤਮਸ) ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ। ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮ-ਹਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Mantra 4

अने॑ज॒देकं॒ मन॑सो॒ जवी॑यो नैन॑द्दे॒वा आ॑प्नुव॒न् पूर्व॒मर्श॑त् । तद्धाव॑तो॒ऽन्यानत्ये॑ति॒ तिष्ठ॒त्तस्मि॑न्न॒पो मा॑त॒रिश्वा॑ दधाति

ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਇਕ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼। ਦੇਵ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਨਾ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਦੌੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Mantra 5

तदे॑जति॒ तन्नैज॑ति॒ तद्दू॒रे तद्व॑न्ति॒के । तद॒न्तर॑स्य॒ सर्व॑स्य॒ तदु॒ सर्व॑स्यास्य बाह्य॒तः

ਉਹ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਉਹ ਦੂਰ ਹੈ; ਉਹ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਹੈ।

Mantra 6

यस्तु सर्वा॑णि भू॒तान्या॒त्मन्ने॒वानु॒पश्य॑ति । स॒र्व॒भू॒तेषु॑ चा॒त्मानं॒ ततो॒ न वि चि॑कित्सति

ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਨੁਪਸ਼੍ਯਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Mantra 7

यस्मि॒न्त्सर्वा॑णि भू॒तान्यात्मै॒वाभू॑द्विजान॒तः । तत्र॒ को मोह॒: कः शोक॑ एक॒त्वम॑नु॒पश्य॑तः

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਏਕਤ੍ਵ ਨੂੰ ਅਨੁਪਸ਼੍ਯਤ (ਏਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ) ਲਈ ਉੱਥੇ ਮੋਹ ਕੀ? ਸ਼ੋਕ ਕੀ?

Mantra 8

स पर्य॑गाच्छु॒क्रम॑का॒यम॑व्र॒णम॑स्नावि॒रᳪ शु॒द्धमपा॑पविद्धम् । क॒विर्म॑नी॒षी प॑रि॒भूः स्व॑य॒म्भूर्या॑थातथ्य॒तोऽर्था॒न् व्य॒दधाच्छाश्व॒तीभ्य॒: समा॑भ्यः

ਉਹ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਯ), ਅਕਾਯਮ (ਦੇਹ-ਰਹਿਤ), ਅਵ੍ਰਣਮ (ਘਾਵ-ਰਹਿਤ), ਅਸ੍ਨਾਵਿਰੰ (ਸਨਾਯੂ-ਰਹਿਤ), ਸ਼ੁੱਧ, ਅਪਾਪਵਿੱਧਮ (ਪਾਪ ਨਾਲ ਅਵਿੱਧ). ਕਵੀ, ਮਨੀਸ਼ੀ, ਪਰਿਭੂ, ਸ੍ਵਯੰਭੂ—ਯਥਾਤਥ੍ਯਤੋ (ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਵਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ) ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Mantra 9

अ॒न्धं तम॒: प्रवि॑शन्ति॒ येऽसं॑भूतिमु॒पास॑ते । ततो॒ भूय॑ इव॒ ते तमो॒ य उ॒ सम्भू॑त्याᳪ र॒ताः

ਅੰਧੇ ਤਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ, ਜੋ ਅਸੰਭੂਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਘੋਰ ਤਮ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਉਹ ਜੋ ਸੰਭੂਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ।

Mantra 10

अ॒न्यदे॒वाहुः स॑म्भ॒वाद॒न्यदा॑हु॒रस॑म्भवात् । इति॑ शुश्रुम॒ धीरा॑णां॒ ये न॒स्तद्वि॑चचक्षि॒रे

ਇੱਕ ਗੱਲ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੰਭਵ (ਉਦਭਵ/ਭਵਨ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਗੱਲ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਸੰਭਵ (ਅਭਵਨ) ਤੋਂ। ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਧੀਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ।

Mantra 11

सम्भू॑तिं च विना॒शं च॒ यस्तद्वेदो॒भय॑ᳪ स॒ह । वि॒ना॒शेन॑ मृ॒त्युं ती॒र्त्वा सम्भू॑त्या॒मृत॑मश्नुते

ਜੋ ਸੰਭੂਤੀ (ਭਵਨ/ਉਦਭਵ) ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਨਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਭੂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਅਮ੍ਰਿਤਤ੍ਵ (ਅਮਰਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Mantra 12

अ॒न्धं तम॒ः प्रवि॑शन्ति॒ येऽवि॑द्यामु॒पास॑ते । ततो॒ भूय॑ इव॒ ते तमो॒ य उ॑ वि॒द्याया॑ᳪ र॒ताः ॥

ਜੋ ਅਵਿਦਿਆ (ਅਗਿਆਨ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਮਾਨੋ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਘੋਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Mantra 13

अ॒न्यदे॒वाहुर्वि॒द्याया॑ अ॒न्यदा॑हु॒रवि॑द्यायाः । इति॑ शुश्रुम॒ धीरा॑णां॒ ये न॒स्तद्वि॑चचक्षि॒रे ॥

ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਇੱਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਦੂਜਾ—ਇਉਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਧੀਰ ਪੁਰਖਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਤੱਤ ਸਾਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।

Mantra 14

वि॒द्यां चावि॑द्यां च॒ यस्तद्वेदो॒भय॑ᳪ स॒ह । अवि॑द्यया मृ॒त्युं ती॒र्त्वा वि॒द्यया॒ऽमृत॑मश्नुते ॥

ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ—ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ—ਇਕੱਠੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਅਮ੍ਰਿਤਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Mantra 15

वा॒युरनि॑लम॒मृत॒मथे॒दं भस्मा॑न्त॒ᳪ शरी॑रम् । ओ३म् क्रतो॑ स्मर । क्लि॒बे स्म॑र । कृ॒तᳪ स्म॑र ॥

ਵਾਯੁ ਅਨਿਲ ਹੈ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਭਸਮ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਂ! ਹੇ ਕ੍ਰਤੁ (ਸੰਕਲਪ/ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ), ਸਿਮਰ। ਹੇ ਕਲਿਬ (ਦੁਰਬਲ-ਹਿਰਦਾ), ਸਿਮਰ। ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਸਿਮਰ।

Mantra 16

अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्विश्वा॑नि देव व॒युना॑नि वि॒द्वान् । यु॒यो॒ध्यस्मज्जु॑हुरा॒णमेनो॒ भुयि॑ष्ठां ते॒ नम॑ उक्तिं विधेम ॥

ਹੇ ਅਗਨੀ, ਸਾਨੂੰ ਸੁਪਥ ਰਾਹੀਂ ਰਾਯ (ਧਨ) ਵੱਲ ਲੈ ਚਲ; ਹੇ ਦੇਵ, ਤੂੰ ਸਭ ਵਯੁਨ (ਵਿਧੀ-ਉਪਾਇ/ਆਚਰਨ) ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਸਾਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ; ਤੈਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਮਸਕਾਰ-ਉਕਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

Mantra 17

हि॒र॒ण्मये॑न॒ पात्रे॑ण स॒त्यस्यापि॑हितं॒ मुख॑म् । यो॒ऽसावा॑दि॒त्ये पुरु॑ष॒: सोऽसाव॒हम् । ओ३म् खं ब्रह्म॑

ਸੁਵਰਨ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਮੁਖ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ ਉਸ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਹੈ—ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਓੰ: ਖੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।