भस्म-प्रकार-त्रिपुण्ड्र-धारण-विधिः (Types of Bhasma and the Method of Wearing Tripuṇḍra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਭਸਮ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਪਹਿਚਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸਦਾ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਉਦੇਸ਼ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਸਮ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ—ਮਹਾਭਸਮ ਅਤੇ ਸਵਲਪ ਭਸਮ—ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰੌਤ, ਸਮਾਰਤ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੌਤ–ਸਮਾਰਤ ਭਸਮ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਧਾਰਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਲੌਕਿਕ ਭਸਮ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਭਸਮ ਲਈ ਸੜੇ ਗੋਬਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਭਸਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਭਸਮ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ‘ਅਗਨਿਰ…’ ਆਦਿ ਜਾਬਾਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਜਲ ਸਮੇਤ ਭਸਮ ਨਾਲ ਸੱਤ ਵਾਰ ਧੂਲਨ/ਲੇਪਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਾਰਥੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਕਦੇ ਵੀ, ਭੁੱਲ ਨਾਲ ਵੀ, ਨਾ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕਠੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । द्विविधं भस्म संप्रोक्तं सर्वमंगलदं परम् । तत्प्रकारमहं वक्ष्ये सावधानतया शृणु
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਸਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 2
एकं ज्ञेयं महाभस्म द्वितीयं स्वल्पसंज्ञकम् । महाभस्म इति प्रोक्तं भस्म नानाविधं परम्
ਭਸਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣੋ—ਇੱਕ ਮਹਾਭਸਮ, ਦੂਜਾ ਸਵਲਪ (ਛੋਟਾ) ਨਾਮ ਵਾਲਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਭਸਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਭਸਮ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 3
तद्भस्म त्रिविधं प्रोक्तं श्रोतं स्मार्तं च लौकिकम् । भस्मैव स्वल्पसंज्ञं हि बहुधा परिकीर्तितम्
ਉਹ ਭਸਮ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੌਤ, ਸਮਾਰਤ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ। ‘ਭਸਮ’—ਜੋ ਛੋਟੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 4
श्रौतं भस्म तथा स्मार्तं द्विजानामेव कीर्तितम् । अन्येषामपि सर्वेषामपरं भस्म लौकिकम्
ਸ਼੍ਰੌਤ ਭਸਮ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ ਭਸਮ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਹੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੋਰ ਸਭ ਲਈ ਵੀ ਇਕ ਹੋਰ ਭਸਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੌਕਿਕ ਭਸਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
धारणं मंत्रतः प्रोक्तं द्विजानां मुनिपुंगवैः । केवलं धारणं ज्ञेयमन्येषां मंत्रवर्जितम्
ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਲਈ ਸ਼ੈਵ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਣ ਮੰਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੇਵਲ ਧਾਰਣ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
आग्नेयमुच्यते भस्म दग्धगोमयसंभवम् । तदापि द्र व्यमित्युक्तं त्रिपुंड्रस्य महामुने
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਸੜੇ ਹੋਏ ਗੋਬਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਭਸਮ ਨੂੰ ‘ਆਗਨੇਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 7
अग्निहोत्रोत्थितं भस्मसंग्राह्यं वा मनीषिभिः । अन्ययज्ञोत्थितं वापि त्रिपुण्ड्रस्य च धारणे
ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਣ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਭਸਮ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਹੋਰ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਭਸਮ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 8
अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैर्जाबालोपनिषद्गतेः । सप्तभिधूलनं कार्यं भस्मना सजलेन च
ਜਾਬਾਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਨੁਸਾਰ “ਅਗਨੀ…” ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਸੱਤ ਵਾਰ ਪ੍ਰੋਛਣ/ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 9
वर्णानामाश्रमाणां च मंत्रतो मंत्रतोपि च । त्रिपुंड्रोद्धूलनं प्रोक्तजाबालैरादरेण च
ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ—ਜਾਬਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦਾ ਭਸਮ-ਲੇਪਨ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਹੈ।
Verse 10
भस्मनोद्धूलनं चैव यथा तिर्यक्त्रिपुंड्रकम् । प्रमादादपि मोक्षार्थी न त्यजेदिति विश्रुतिः
ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਭਸਮ-ਲੇਪਨ ਅਤੇ ਆੜਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਣ ਅਣਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡੇ।
Verse 11
शिवेन विष्णुना चैव तथा तिर्यक्त्रिपुंड्रकम् । उमादेवी च लक्ष्मींश्च वाचान्याभिश्च नित्यशः
ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਾਮ-ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਤਿਰਛਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ (ਭਸਮ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਂ) ਨਿੱਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਉਮਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रै रपि च संस्करैः । अपभ्रंशैर्धृतं भस्मत्रिपुंड्रोद्धूलनात्मना
ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ, ਅਤੇ ‘ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼’ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ—ਭਸਮ ਮਲ ਕੇ ਤਿਰਛਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरंति ये । तेषां नास्ति समाचारो वर्णाश्रमसमन्वितः
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉੱਧੂਲਨ (ਭਸਮ ਲੇਪਨ) ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚਾ ਆਚਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 14
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरंति ये । तेषां नास्ति विनिर्मुक्तिस्संसाराज्जन्मकोटिभिः
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉੱਧੂਲਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 15
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषां नास्ति शिवज्ञानं कल्पकोटिशतैरपि
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉੱਧੂਲਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ।
Verse 16
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । ते महापातकैर्युक्ता इति शास्त्रीयनिर्णयः
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਸਮ-ਉੱਧੂਲਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਹੈ।
Verse 17
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषामाचरितं सर्वं विपरीतफलाय हि
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਸਮ-ਉੱਧੂਲਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਪਰੀਤ ਫਲ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
महापातकयुक्तानां जंतूनां शर्वविद्विषाम् । त्रिपुंड्रोद्धूलनद्वेषो जायते सुदृढं मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਜੀਵ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਲਗਾਉਣ ਪ੍ਰਤੀ ਪੱਕੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
Verse 19
शिवाग्निकार्यं यः कृत्वा कुर्यात्त्रियायुषात्मवित् । मुच्यते सर्वपापैस्तु स्पृष्टेन भस्मना नरः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ-ਅਗਨੀ ਦਾ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਭਸਮ ਦੀ ਤ੍ਰਿਆਯੁਸ਼-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਿਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਸਮ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
सितेन भस्मना कुर्य्यात्त्रिसन्ध्यं यस्त्रिपुण्ड्रकम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवेन सह मोदते
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਖ਼ਾਲਸੇ ਚਿੱਟੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ—ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆਂ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੰਗ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 21
सितेन भस्मना कुर्याल्लाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् । यो सावनादिभूतान्हि लोकानाप्तो मृतो भवेत्
ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੀ ਭਸਮ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਵਨ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 22
अकृत्वा भस्मना स्नानं न जपेद्वै षडक्षरम् । त्रिपुंड्रं च रचित्वा तु विधिना भस्मना जपेत्
ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਛਡਅੱਖਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अदयो वाधमो वापि सर्वपापान्वितोपि वा । उषःपापान्वितो वापि मूर्खो वा पतितोपि वा
ਚਾਹੇ ਦਇਆਹੀਣ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅਧਮ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ; ਘੋਰ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਤਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 24
यस्मिन्देशेव सेन्नित्यं भूतिशासनसंयुतः । सर्वतीर्थैश्च क्रतुभिः सांनिध्यं क्रियते सदा
ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਸਮ-ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਤੂਆਂ ਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਸਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
त्रिपुंड्रसहितो जीवः पूज्यः सर्वैः सुरासुरैः । पापान्वितोपि शुद्धात्मा किं पुनः श्रद्धया युतः
ਜੋ ਜੀਵ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਵਧੇਰੇ!
Verse 26
यस्मिन्देशे शिवज्ञानी भूतिशासनसंयुतः । गतो यदृच्छयाद्यापि तस्मिस्तीर्थाः समागताः
ਅੱਜ ਵੀ ਭਸਮ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਖਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਜਾਣੂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਆ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
बहुनात्र किमुक्तेन धार्यं भस्म सदा बुधैः । लिंगार्चनं सदा कार्यं जप्यो मंत्रः षडक्षरः
ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਦਾ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ; ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ।
Verse 28
ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रे ण मुनिभिः सुरैः । भस्मधारणमाहात्म्यं न शक्यं परिभाषितुम्
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਭਸਮ ਧਾਰਨ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ—ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 29
इति वर्णाश्रमाचारो लुप्तवर्णक्रियोपि च । पापात्सकृत्त्रिपुंड्रस्य धारणात्सोपि मुच्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਦੀਆਂ ਕਰਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ—ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
ये भस्मधारिणं त्यक्त्वा कर्म कुर्वंति मानवाः । तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 31
ते नाधीतं गुरोः सर्वं ते न सर्वमनुष्ठितम् । येन विप्रेण शिरसि त्रिपुंड्रं भस्मना कृतम्
ਜਿਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਭ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਹਨ।
Verse 32
ये भस्मधारिणं दृष्ट्वा नराः कुर्वंति ताडनम् । तेषां चंडालतो जन्म ब्रह्मन्नूह्यं विपश्चिता
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਜੋ ਲੋਕ ਭਸਮਧਾਰੀ ਭਗਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਮਝਣੀ ਹੈ।
Verse 33
मानस्तोकेन मंत्रेण मंत्रितं भस्म धारयेत् । ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव प्रोक्तेष्वंगेषु भक्तिमान्
ਮਾਨਸਤੋਕ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਾਵਣ।
Verse 34
वैश्यस्त्रियं बकेनैव शूद्र ः पंचाक्षरेण तु । अन्यासां विधवास्त्रीणां विधिः प्रोक्तश्च शूद्र वत्
ਵੈਸ਼੍ਯ ਇਸਤਰੀ ‘ਬਕ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ‘ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰੇ। ਹੋਰ ਵਿਧਵਾ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਧੀ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਗੀ ਹੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 35
पंचब्रह्मादिमनुभिर्गृहस्थस्य विधीयते । त्रियंबकेन मनुना विधिर्वै ब्रह्मचारिणः
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 36
अघोरेणाथ मनुना विपिनस्थविधिः स्मृतः । यतिस्तु प्रणवेनैव त्रिपुंड्रादीनि कारयेत्
ਫਿਰ ਅਘੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਨਵਾਸੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਯਤੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 37
अतिवर्णाश्रमी नित्यं शिवोहं भावनात्परात् । शिवयोगी च नियतमीशानेनापि धारयेत्
ਜੋ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਮ ਭਾਵਨਾ ‘ਸ਼ਿਵੋਹੰ’ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਨਿਯਮਵਾਨ ਸ਼ਿਵਯੋਗੀ ਵੀ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਧਾਰਣ ਕਰੇ।
Verse 38
न त्याज्यं सर्ववर्णैश्च भस्मधारणमुत्तमम् । अन्यैरपि यथाजीवैस्सदेति शिवशासनम्
ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਭਸਮ-ਧਾਰਣ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਿਭਾਉਣ—ਇਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਆਗਿਆ ਹੈ।
Verse 39
भस्मस्नानेन यावंतः कणाः स्वाण्गे प्रतिष्ठिताः । तावंति शिवलिंगानि तनौ धत्ते हि धारकः
ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਕਣ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਉਹ ਧਾਰਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਤਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चापि च संकराः । स्त्रियोथ विधवा बालाः प्राप्ताः पाखंडिकास्तथा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਸੰਕਰ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਤੇ ਬਾਲਕ—ਅਤੇ ਪਾਖੰਡੀ ਤੇ ਦੰਭੀ ਵੀ—ਸਾਰੇ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 41
ब्रह्मचारी गृही वन्यः संन्यासी वा व्रती तथा । नार्यो भस्म त्रिपुंड्रांका मुक्ता एव न संशयः
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਾਂ ਵਰਤੀ—ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ—ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹਨ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 42
ज्ञानाज्ञानधृतो वापि वह्निदाहसमो यथा । ज्ञानाज्ञानधृतं भस्म पावयेत्सकलं नरम्
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਦੇ, ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸਾੜਦੀ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਭਸਮ ਵੀ—ਸਮਝ ਕੇ ਲਾਈ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਝੇ—ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 43
नाश्नीयाज्जलमन्नमल्पमपि वा भस्माक्षधृत्या विना । भुक्त्वावाथ गृही वनीपतियतिर्वर्णी तथा संकरः । एनोभुण्नरकं प्रयाति सत दागायत्रिजापेन तद्वर्णानां तु यतेस्तु मुख्यप्रणवाजपेन मुक्तंभवेत्
ਭਸਮ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਧਾਰੇ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੰਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਯਤੀ(ਸੰਨਿਆਸੀ), ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਜਾਂ ਸੰਕਰ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਨਿਯਮ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਲਈ ਸੌ ਵਾਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਜਪ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਮਿਟਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਯਤੀ ਲਈ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਉਸ ਮਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 44
त्रिपुंड्रं ये विनिंदंति निन्दन्ति शिवमेव ते । धारयंति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते
ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 45
धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम् । धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम्
ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਉਸ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਜੋ ਭਸਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਉਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਲਯ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਉਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਾ ਲਵੇ।
Verse 46
ये निंदंति महेश्वरं त्रिजगतामाधारभूतं हरं ये निन्दंति त्रिपुंड्रधारणकरं दोषस्तु तद्दर्शने । ते वै संकरसूकरासुरखरश्वक्रोष्टुकीटोपमा जाता एव भवंति पापपरमास्तेनारकाः केवलम्
ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਰੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਣ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅਜੇਹੇ ਪਰਮ ਪਾਪੀ ਸ਼ੰਕਰ-ਸੂਕਰ, ਅਸੁਰ, ਗਧੇ, ਕੁੱਤੇ, ਸਿਆਲ ਅਤੇ ਕੀੜੇ ਵਰਗਾ ਸੁਭਾਉ ਲੈ ਕੇ ਜਨਮਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੇਵਲ ਨਰਕਗਾਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 47
ते दृष्ट्वा शशिभास्करौ निशि दिने स्वप्नेपि नो केवलं पश्यंतु श्रुतिरुद्र सूक्तजपतो मुच्येत तेनादृताः । सत्संभाषणतो भवेद्धि नरकं निस्तारवानास्थितं ये भस्मादिविधारणं हि पुरुषं निंदंति मंदा हि ते
ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੂਕਤ ਜਾਪ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਭਸਮ ਆਦਿ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਰਾਤ-ਦਿਨ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨਾ ਵੇਖਣ। ਅਜਿਹਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਰਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਨਹੀਂ।
Verse 48
न तांत्रिकस्त्वधिकृतो नोर्द्ध्वपुंड्रधरो मुने । संतप्तचक्रचिह्नोत्र शिवयज्ञे बहिष्कृतः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇੱਥੇ ਅਸ਼ੈਵ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਹੀ ਊਰਧਵ ਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਅਤੇ ਤਪਤ ਚੱਕਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਿਵ-ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।
Verse 49
तत्रैते बहवो लोका बृहज्जाबालचोदिताः । ते विचार्याः प्रयत्नेन ततो भस्मरतो भवेत्
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹੱਜਾਬਾਲ (ਉਪਨਿਸ਼ਦ) ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਅਰਥਾਤ ਭਸਮ-ਭਗਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 50
यच्चंदनैश्चंदनकेपि मिश्रं धार्यं हि भस्मैव त्रिपुंड्रभस्मना । विभूतिभालोपरि किंचनापि धार्यं सदा नो यदि संतिबुद्धयः
ਚੰਦਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨਕ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਈ ਕੇਵਲ ਭਸਮ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਭੂਤੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਮੱਥੇ ਤੇ ਕੋਈ ਨ ਕੋਈ ਸ਼ੈਵ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰੋ; ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 51
स्त्रीभिस्त्रिपुण्ड्रमलकावधि धारणीयं भस्म द्विजादिभिरथो विधवाभिरेवम् । तद्वत्सदाश्रमवतां विशदाविभूतिर्धार्यापवर्गफलदा सकलाघहन्त्री
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਦ੍ਵਿਜ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਵੀ; ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਾਲੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਭੂਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ—ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 52
त्रिपुण्ड्रं कुरुते यस्तु भस्मना विधिपूर्वकम् । महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः
ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਪਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 53
ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोथ वा यतिः । ब्रह्मक्षत्त्राश्च विट्शूद्रा स्तथान्ये पतिताधमाः
ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋਵੇ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯਤੀ; ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖੱਤਰੀ ਹੋਵੇ, ਵੈਸ਼-ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਵੇ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹੋਰ ਪਤਿਤ ਤੇ ਅਧਮ ਵੀ—(ਸਭ) ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 54
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च धृत्वा शुद्धा भवंति च । भस्मनो विधिना सम्यक्पापराशिं विहाय च
ਭਸਮ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਸਮ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਢੇਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 55
भस्मधारी विशेषेण स्त्रीगोहत्यादिपातकैः । वीरहत्याश्वहत्याभ्यां मुच्यते नात्र संशयः
ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਭਸਮਧਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸਤਰੀ-ਹੱਤਿਆ, ਗੋ-ਹੱਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਵੀਰ-ਹੱਤਿਆ ਤੇ ਅਸ਼ਵ-ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 56
परद्र व्यापहरणं परदाराभिमर्शनम् । परनिन्दा परक्षेत्रहरणं परपीडनम्
ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਚੁਰਾਉਣਾ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ/ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨੀ, ਪਰ-ਨਿੰਦਾ, ਪਰਾਈ ਜ਼ਮੀਨ ਹੜਪਣਾ ਅਤੇ ਪਰ-ਪੀੜਾ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਸਭ ਹਿੰਸਕ ਕਰਮ ਹਨ; ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਲਿਨਤਾ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।
Verse 57
सस्यारामादिहरणं गृहदाहादिकर्म च । गोहिरण्यमहिष्यादितिलकम्बलवाससाम्
ਫਸਲਾਂ, ਬਾਗ਼ ਆਦਿ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਘਰ ਸਾੜਨ ਵਰਗੇ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਗਾਂ, ਸੋਨਾ, ਭੈਂਸ ਆਦਿ, ਨਾਲ ਹੀ ਤਿਲ, ਕੰਬਲ ਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਚੋਰੀ—ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਪਾਪ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹਨ।
Verse 58
अन्नधान्यजलादीनां नीचेभ्यश्च परिग्रहः । दशवेश्यामतंगीषु वृषलीषु नटीषु च
ਅੰਨ, ਧਾਨ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਨੀਚ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਵੈਸ਼ਿਆ, ਚਾਂਡਾਲਣੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਤੇ ਨਟੀ ਆਦਿ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 59
रजस्वलासु कन्यासु विधवासु च मैथुनम् । मांसचर्मरसादीनां लवणस्य च विक्रयः
ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ, ਕੁਆਰੀ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਨਾਲ ਮੈਥੁਨ, ਅਤੇ ਮਾਸ, ਚਮੜਾ, ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਰਸਾਂ ਤੇ ਲਵਣ (ਨਮਕ) ਦਾ ਵਪਾਰ—ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 60
पैशुन्यं कूटवादश्च साक्षिमिथ्याभिलाषिणाम् । एवमादीन्यसंख्यानि पापानि विविधानि च । सद्य एव विनश्यंति त्रिपुंड्रस्य च धारणात्
ਚੁਗਲੀ, ਕੂੜ ਬੋਲ, ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਪ—ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ (ਭਸਮ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਂ) ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 61
शिवद्र व्यापहरणं शिवनिंदा च कुत्रचित् । निंदा च शिवभक्तानां प्रायश्चित्तैर्न शुद्ध्यति
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਨਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ—ਇਹ ਪਾਪ ਆਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 62
रुद्रा क्षं यस्य गात्रेषु ललाटे तु त्रिपंड्रकम् । सचांडालोपि संपूज्यस्सर्ववर्णोत्तमोत्तमः
ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਚਾਂਡਾਲ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਮ ਹੈ।
Verse 63
यानि तीर्थानि लोकेस्मिन्गंगाद्यास्सरितश्च याः । स्नातो भवति सर्वत्र ललाटे यस्त्रिपुंड्रकम्
ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ—ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ—ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 64
सप्तकोटि महामंत्राः पंचाक्षरपुरस्सराः । तथान्ये कोटिशो मंत्राः शैवकैवल्यहेतवः
ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੈਵ ਕੈਵਲ੍ਯ (ਸ਼ਿਵ-ਐਕ੍ਯ ਰੂਪ ਮੁਕਤੀ) ਦੇ ਹੇਤੂ ਹਨ।
Verse 65
अन्ये मंत्राश्च देवानां सर्वसौख्यकरा मुने । ते सर्वे तस्य वश्याः स्युर्यो बिभर्ति त्रिपुंड्रकम्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ—ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੁਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 66
सहस्रं पूर्वजातानां सहस्रं जनयिष्यताम् । स्ववंशजानां ज्ञातीनामुद्धरेद्यस्त्रिपुंड्रकृत्
ਜੋ ਭਸਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਗੇ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 67
इह भुक्त्वा खिलान्भोगान्दीर्घायुर्व्याधिवर्जितः । जीवितांते च मरणं सुखेनैव प्रपद्यते
ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 68
अष्टैश्वर्यगुणोपेतं प्राप्य दिव्यवपुः शिवम् । दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यत्रिदशसेवितम्
ਅੱਠ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਸੇਵਾ ਯੋਗ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 69
विद्याधराणां सर्वेषां गंधर्वाणां महौजसाम् । इंद्रा दिलोकपालानां लोकेषु च यथाक्रमम्
ਇਹ ਫਲ ਸਭ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਲਈ ਵੀ—ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ—ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 70
भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्प्रजेशानां पदेषु च । ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्र कन्याशतं रमेत्
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਕੰਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 71
तत्र ब्रह्मायुषो मानं भुक्त्वा भोगाननेकशः । विष्णोर्लोके लभेद्भोगं यावद्ब्रह्मशतात्ययः
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਆਯੁਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਨੇਕ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸੌ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 72
शिवलोकं ततः प्राप्य लब्ध्वेष्टं काममक्षयम् । शिवसायुज्यमाप्नोति संशयो नात्र जायते
ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਛਿਤ ਅਖੰਡ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਭਗਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ—ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 73
सर्वोपनिषदां सारं समालोक्य मुहुर्मुहुः । इदमेव हि निर्णीतं परं श्रेयस्त्रिपुंड्रकम्
ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਇਹੀ ਨਿਰਣੇ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰਕ (ਵਿਭੂਤੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਰੇਖਾਂ) ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 74
विभूतिं निंदते यो वै ब्राह्मणः सोन्यजातकः । याति च नरके घोरे यावद्ब्रह्मा चतुर्मुखः
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਭੂਤੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ) ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨ੍ਯਜਾਤਕ ਸਮਾਨ—ਸੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਤੋਂ ਪਤਿਤ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਦ ਤੱਕ ਹਨ, ਉਹ ਘੋਰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 75
श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने । धृतत्रिपुंड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः
ਸ਼ਰਾਧ, ਯੱਗ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 76
जलस्नानं मलत्यागे भस्मस्नानं सदा शुचि । मंत्रस्नानं हरेत्पापं ज्ञानस्नाने परं पदम्
ਜਲ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਸਨਾਨ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 77
सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति भस्मस्नानकरो नरः
ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਤੇ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੈਵ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 78
भस्मस्नानं परं तीर्थं गंगास्नानं दिने दिने । भस्मरूपी शिवः साक्षाद्भस्म त्रैलोक्यपावनम्
ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਸਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਖ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਭਸਮ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 79
न तदूनं न तद्ध्यानं न तद्दानं जपो न सः । त्रिपुंड्रेण विनायेन विप्रेण यदनुष्ठितम्
ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਾ ਸੱਚਾ ਵਰਤ ਹੈ, ਨਾ ਧਿਆਨ; ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 80
वानप्रस्थस्य कन्यानां दीक्षाहीननृणां तथा । मध्याह्नात्प्राग्जलैर्युक्तं परतो जलवर्जितम्
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਕੁਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੀਖਿਆ-ਹੀਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਧੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 81
एवं त्रिपुंड्रं यः कुर्य्यान्नित्यं नियतमानसः । शिवभक्तः सविज्ञेयो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਨਿਯਮਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 82
यस्यांगेनैव रुद्रा क्ष एकोपि बहुपुण्यदः । तस्य जन्मनिरर्थं स्यात्त्रिपुंड्ररहितो यदि
ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 83
एवं त्रिपुंड्रमाहात्म्यं समासात्कथितं मया । रहस्यं सर्वजंतूनां गोपनीयमिदं त्वया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਗੋਪਨੀਯ ਰੱਖੀਂ।
Verse 84
तिस्रो रेखा भवंत्येव स्थानेषु मुनिपुंगवाः । ललाटादिषु सर्वेषु यथोक्तेषु बुधैर्मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਲਲਾਟ ਆਦਿ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
Verse 85
भ्रुवोर्मध्यं समारभ्य यावदंतो भवेद्भ्रुवोः । तावत्प्रमाणं संधार्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्
ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜਿੰਨਾ ਮਾਪ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਮਿਆਰ ਧਾਰ ਕੇ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 86
मध्यमानामिकांगुल्या मध्ये तु प्रतिलोमतः । अंगुष्ठेन कृता रेखा त्रिपुंड्राख्या भिधीयते
ਮੱਧਲੀ ਅਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੀ ਰੇਖਾ ‘ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 87
मध्येंगुलिभिरादाय तिसृभिर्भस्म यत्नतः । त्रिपुण्ड्रधारयेद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिप्रदं परम्
ਤਿੰਨ ਮੱਧ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਭਸਮ ਲੈ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਮ ਕਰਮ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 88
तिसृणामपि रेखानां प्रत्येकं नवदेवताः । सर्वत्रांगेषु ता वक्ष्ये सावधानतया शृणु
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਨੌਂ-ਨੌਂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 89
अकारो गार्हपत्याग्निर्भूधर्मश्च रजोगुणः । ऋग्वेदश्च क्रियाशक्तिः प्रातःसवनमेव च
‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ ਅਗਨੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਭੂ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਹੈ। ਉਹੀ ਰਿਗਵੇਦ, ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਤಃਸਵਨ ਵੀ ਹੈ।
Verse 90
महदेवश्च रेखायाः प्रथमायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूलाः शिवदीक्षापरायणैः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਾਰਦੂਲੋ! ਸ਼ਿਵ-ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਲੋਕ ਜਾਣ ਲੈਣ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਰੇਖਾ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਹਨ।
Verse 91
उकारो दक्षिणाग्निश्च नभस्तत्त्वं यजुस्तथा । मध्यंदिनं च सवनमिच्छाशक्त्यंतरात्मकौ
‘ਉ’ ਦੱਖਿਣਾਗਨੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੱਧਿਆਹਨ-ਸਵਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 92
महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणैः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਸ਼ਿਵ-ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਭਗਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੂਜੀ ਰੇਖਾ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ।
Verse 93
मकाराहवनीयौ च परमात्मा तमोदिवौ । ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयं सवनं तथा
‘ਮ’ ਆਹਵਨੀਯ ਅਗਨੀ ਵੀ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ, ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਦਿਨ—ਇਹ ਜੋੜਾ ਵੀ। ਉਹੀ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਵਨ ਵੀ ਹੈ।
Verse 94
शिवश्चैव च रेखायास्तृतियायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणौ
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਤੀਜੀ ਰੇਖਾ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ-ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 95
एवं नित्यं नमस्कृत्य सद्भक्त्या स्थानदेवताः । त्रिपुंड्रं धारयेच्छुद्धो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 96
इत्युक्ताः स्थानदेवाश्च सर्वांगेषु मुनीश्वरः । तेषां संबंधिनो भक्त्या स्थानानि शृणु सांप्रतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਹੁਣ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸੁਣੋ।
Verse 97
द्वात्रिंशत्स्थानके वार्द्धषोडशस्थानकेपि च । अष्टस्थाने तथा चैव पंचस्थानेपि नान्यसेत्
ਚਾਹੇ ਬੱਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ, ਜਾਂ ਅੱਠ ਜਾਂ ਪੰਜ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿੱਚ—ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ (ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ) ਨਾ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ; ਸ਼ੈਵ ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਖੰਡ ਰਹੇ।
Verse 98
उत्तमांगे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा । नासावक्त्रगलेष्वेवं हस्तद्वय अतः परम्
ਤਦਨੰਤਰ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਗਲੇ ਉੱਤੇ, ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 99
कूर्परे मणिबंधे च हृदये पार्श्वयोर्द्वयोः । नाभौ मुष्कद्वये चैवमूर्वोर्गुल्फे च जानुनि
ਕੂੜਪਰ (ਕੋਹਣੀ), ਮਣੀਬੰਧ (ਕਲਾਈ), ਹਿਰਦੇ, ਧੜ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਨਾਭੀ, ਦੋਵੇਂ ਅੰਡਕੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਘਾਂ, ਗੁਲਫ਼ (ਟਖਣੇ) ਅਤੇ ਜਾਣੂ (ਘੁੱਟਣ) ਉੱਤੇ ਵੀ ਭਸਮ ਧਾਰਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 100
जंघाद्वयेपदद्वन्द्वे द्वात्रिंशत्स्थानमुत्तमम् । अग्न्यब्भूवायुदिग्देशदिक्पालान्वसुभिः सह
ਦੋਵੇਂ ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਬੱਤੀਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਸੂਆਂ ਸਮੇਤ ਅਗਨੀ, ਆਪः (ਜਲ), ਭੂ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ), ਵਾਯੂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 101
धरा ध्रुवश्च सोमश्च अपश्चेवानिलोनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोष्टौ प्रकीर्तिताः
ਧਰਾ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਆਪਹ, ਅਨਿਲ, ਅਨਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ—ਇਹ ਅੱਠ ਵਸੂ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹਨ।
Verse 102
एतेषां नाममात्रेण त्रिपुंड्रं धारयेद्बुधाः । कुर्याद्वा षोडशस्थाने त्रिपुण्ड्रं तु समाहितः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ। ਜਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਉਣ।
Verse 103
शीर्षके च ललाटेच कंठे चांसद्वये भुजे । कूर्परे मणिबंधे च हृदये नाभिपार्श्वके
ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ, ਗਲੇ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ; ਕੋਹਣੀਆਂ ਤੇ ਕਲਾਈਆਂ ਉੱਤੇ, ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ (ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨ) ਲਗਾਏ ਜਾਣ।
Verse 104
पृष्ठे चैवं प्रतिष्ठाय यजेत्तत्राश्विदैवते । शिवशक्तिं तथा रुद्र मीशं नारदमेव च
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਭੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ, ਈਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦੀ ਵੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 105
वामादिनवशक्तीश्च एताः षोडशदेवताः । नासत्यो दस्रकश्चैव अश्विनौ द्वौ प्रकीर्तितौ
ਵਾਮਾ ਆਦਿ ਨੌਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਇਹ (ਸਹਿਤ) ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਾ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਨਾਸਤ੍ਯ ਤੇ ਦਸ੍ਰਕ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹਨ।
Verse 106
अथवा मूर्द्ध्नि केशे च कर्मयोर्वदने तथा । बाहुद्वये च हृदये नाभ्यामूरुयुगे तथा
ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਜੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਦੇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 107
जानुद्वये च पदयोः पृष्ठभागे च षोडश । शिवश्चन्द्र श्च रुद्र ः को विघ्नेशो विष्णुरेव वा
ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ (ਸਥਾਨ/ਨਿਆਸ) ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸ਼ਿਵ, ਚੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ‘ਕ’ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਵਿਘਨੇਸ਼ (ਗਣੇਸ਼) ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 108
श्रीश्चैव हृदये शम्भुस्तथा नाभौ प्रजापतिः । नागश्च नागकन्याश्च उभयोरृषिकन्यकाः
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ (ਮੰਗਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਦਾ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੋਵੇ; ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਗ ਅਤੇ ਨਾਗਕਨਿਆਵਾਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਭਾਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 109
पादयोश्च समुद्रा श्च तीर्थाः पृष्ठे विशालतः । इत्येव षोडशस्थानमष्टस्थानमथोच्यते
ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਅੱਠ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 110
गुह्यस्थानं ललाटश्च कर्णद्वयमनुत्तमम् । अंसयुग्मं च हृदयं नाभिरित्येवमष्टकम्
ਗੁਹ੍ਯ ਸਥਾਨ, ਮੱਥਾ, ਉੱਤਮ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨ, ਦੋਵੇਂ ਮੋਢੇ, ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾਭੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 111
ब्रह्मा च ऋषयः सप्तदेवताश्च प्रकीर्तिताः । इत्येवं तु समुद्दिष्टं भस्मविद्भिर्मुनीश्वराः
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭਸਮ-ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।
Verse 112
अथ वा मस्तकं बाहूहृदयं नाभिरेव च । पंचस्थानान्यमून्याहुर्धारणे भस्मविज्जनाः
ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੱਥਾ, ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾਭੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਥਾਂਵਾਂ ਭਸਮ-ਧਾਰਣ ਲਈ ਭਸਮ-ਤੱਤਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 113
यथासंभवनं कुर्य्याद्देशकालाद्यपेक्षया । उद्धूलनेप्यशक्तिश्चेत्त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत्
ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਯਥਾਸੰਭਵ ਇਹ ਆਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਭਸਮ ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਵਾਏ।
Verse 114
त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं त्रिवेदजनकं शिवम् । स्मरन्नमः शिवायेति ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्
ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਗੁਣ-ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵੇਦ-ਜਨਕ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 115
ईशाभ्यां नम इत्युक्त्वापार्श्वयोश्च त्रिपुण्ड्रकम् । बीजाभ्यां नम इत्युक्त्वा धारयेत्तु प्रकोष्ठयोः
‘ਈਸ਼ਾਭਿਆਂ ਨਮಃ’ ਆਖ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਏ। ਫਿਰ ‘ਬੀਜਾਭਿਆਂ ਨਮಃ’ ਆਖ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ (ਪ੍ਰਕੋਸ਼ਠ) ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 116
कुर्यादधः पितृभ्यां च उमेशाभ्यां तथोपरि । भीमायेति ततः पृष्ठे शिरसः पश्चिमे तथा
ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਉਮਾ-ਈਸ਼ ਲਈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ “(ਨਮ:) ਭੀਮਾਯ” ਉਚਾਰ ਕੇ, ਸਿਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter advances a ritual-theological argument: bhasma and tripuṇḍra are not merely social identifiers but scripturally grounded disciplines with mokṣa-orientation, validated through mantra authority and strict procedural classification.
Bhasma symbolizes reduction of materiality to residue (ash) and functions as a purificatory sacrament; tripuṇḍra becomes the codified bodily inscription of Shaiva affiliation and renunciant intent, with repeated application presented as a disciplined, mantra-linked purification aimed at liberation.
No discrete iconographic manifestation (svarūpa) is foregrounded in the sampled portion; the emphasis is on Śiva’s ritual presence mediated through bhasma and mantra—Śiva as accessible through orthodox practice rather than through a narrative depiction of a particular form.