Pārthiva-Śiva-liṅga Saṃkhyā-vidhāna (Enumeration and Procedure of Earthen Liṅga Worship)
21ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥਿਵ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤ ਜੀ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਰਥਿਵ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੂਜਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ, ਧਨ, ਸੰਤਾਨ, ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਆਵਾਹਨ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग व्यासशिष्य नमोस्तु ते । सम्यगुक्तं त्वया तात पार्थिवार्चाविधानकम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਸੂਤ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਸੂਤ! ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪਿਆਰੇ ਤਾਤ, ਤੂੰ ਪਾਰਥਿਵਾਰਚਾ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਹੈ।
Verse 2
कामनाभेदमाश्रित्य संख्यां ब्रूहि विधानतः । शिवपार्थिवलिंगानां कृपया दीनवत्सल
ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੋ— ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ) ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਗਿਣਤੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ? ਹੇ ਦੀਨ-ਵਤਸਲ ਕਰੁਣਾਮਯ!
Verse 3
सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः सर्वे पार्थिवार्चाविधानकम् । यस्यानुष्ठानमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਪਾਰਥਿਵਾਰਚਾ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੁਣੋ। ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
अकृत्वा पार्थिवं लिंगं योन्यदेवं प्रपूजयेत् । वृथा भवति सा पूजा दमदानादिकं वृथा
ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦਾ) ਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਪੂਜਾ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦਮ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
संख्या पार्थिवलिंगानां यथाकामं निगद्यते । संख्या सद्यो मुनिश्रेष्ठ निश्चयेन फलप्रदा
ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ) ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 6
प्रथमावाहनं तत्र प्रतिष्ठा पूजनं पृथक् । लिंगाकारं समं तत्र सर्वं ज्ञेयं पृथक्पृथक्
ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਵਾਹਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਪੂਜਨ—ਹਰ ਇੱਕ ਰੀਤ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਹੈ। ਉਸ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਸਮ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਾਰੇ ਅੰਗ-ਕਰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 7
विद्यार्थी पुरुषः प्रीत्या सहस्रमितपार्थिवम् । पूजयेच्छिवलिंगं हि निश्चयात्तत्फलप्रदम्
ਵਿਦਿਆ-ਭਗਤ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਪਰਿਮਾਣ ਦਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪੂਜੇ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
नरः पार्थिवलिंगानां धनार्थी च तदर्द्धकम् । पुत्रार्थी सार्द्धसाहस्रं वस्त्रार्थी शतपंचक्रम्
ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹਜ਼ਾਰ ਬਣਾਵੇ; ਧਨ-ਇੱਛਕ ਅੱਧੇ, ਪੁੱਤਰ-ਇੱਛਕ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ, ਵਸਤ੍ਰ-ਇੱਛਕ ਪੰਜ ਸੌ ਬਣਾਵੇ।
Verse 9
मोक्षार्थी कोटिगुणितं भूकामश्च सहस्रकम् । दयार्थी च त्रिसाहस्रं तीर्थार्थी द्विसहस्रकम्
ਮੋਖ਼ਸ਼-ਇੱਛਕ ਕੋਟਿ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਭੋਗ-ਕਾਮੀ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ, ਦਇਆ-ਇੱਛਕ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
सुहृत्कामी त्रिसाहस्रं वश्यार्थी शतमष्टकम् । मारणार्थी सप्तशतं मोहनार्थी शताष्टकम्
ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ; ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ। ਮਾਰਣ ਲਈ ਸੱਤ ਸੌ; ਮੋਹਣ ਲਈ ਵੀ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ।
Verse 11
उच्चाटनपरश्चैव सहस्रं च यथोक्ततः । स्तंभनार्थी सहस्रं तु द्वेषणार्थी तदर्द्धकम्
ਉੱਚਾਟਨ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਤੰਭਨ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਦ੍ਵੇਸ਼ਣ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 12
निगडान्मुक्तिकामस्तु सहस्रं सर्द्धमुत्तमम् । महाराजभये पंचशतं ज्ञेयं विचक्षणैः
ਜੋ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਡੇਢ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਪਰ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਡਰ (ਰਾਜਦੰਡ ਦੇ ਭੈ) ਵਿੱਚ ਸਿਆਣਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜ ਸੌ ਜਪ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 13
चौरादिसंकटे ज्ञेयं पार्थिवानां शतद्वयम् । डाकिन्यादिभये पंचशतमुक्तं जपार्थिवम्
ਚੋਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ) ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੋ ਸੌ ਜਾਣੀਏ। ਡਾਕਿਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਭੈ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੌ ਪਾਰਥਿਵ-ਲਿੰਗ ਜਪ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 14
दारिद्र ये पंचसाहस्रमयुतं सर्वकामदम् । अथ नित्यविधिं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनिसत्तमाः
ਦਾਰਿਦ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ (ਜਪ/ਅਰਪਣ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਿਤ੍ਯ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸੁਣੋ।
Verse 15
एकं पापहरं प्रोक्तं द्विलिंगं चार्थसिद्धिदम् । त्रिलिंगं सर्वकामानां कारणं परमीरितम्
ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਪਾਪਹਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੋ ਲਿੰਗ ਅਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 16
उत्तरोत्तरमेवं स्यात्पूर्वोक्तगणनाविधि । मतांतरमथो वक्ष्ये संख्यायां मुनिभेदतः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਲੇ ਅਗਲੇ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੀ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਮਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 17
लिंगानामयुतं कृत्वा पार्थिवानां सुबुद्धिमान् । निर्भयो हि भवेन्नूनं महाराजभयं हरेत्
ਜੋ ਸੁਬੁੱਧੀਮਾਨ ਭਗਤ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਰਥਿਵ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
कारागृहादिमुक्त्यर्थमयुतं कारयेद्बुधः । डाकिन्यादिभये सप्तसहस्रं कारयेत्तथा
ਕੈਦਖਾਨੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਡਾਕਣੀ ਆਦਿ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 19
सहस्राणि पंचपंचाशदपुत्रः प्रकारयेत् । लिंगानामयुतेनैव कन्यकासंततिं लभेत्
ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਚਵੰਜਾ ਹਜ਼ਾਰ (ਸ਼ਿਵ)ਲਿੰਗ ਬਣਵਾਏ। ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ (ਉਪਾਸਨਾ) ਨਾਲ ਧੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 20
लिंगानामयुतेनैव विष्ण्वादैश्वर्यमाप्नुयात् । लिंगानां प्रयुतेनैव ह्यतुलां श्रियमाप्नुयात्
ਕੇਵਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ/ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਵਰਗਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਲੱਖ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ/ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਤੁੱਲ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे पार्थिवपूजनवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਰਥਿਵ ਪੂਜਨ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 22
अर्चा पार्थिवलिंगानां कोटियज्ञफलप्रदा । भुक्तिदा मुक्तिदा नित्यं ततः कामर्थिनां नृणाम्
ਪਾਰਥਿਵ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋੜਾਂ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਤ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਛਿਤ ਅਰਥ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 23
विना लिंगार्चनं यस्य कालो गच्छति नित्यशः । महाहानिर्भवेत्तस्य दुर्वृत्तस्य दुरात्मनः
ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੁਰਵ੍ਰਿੱਤ ਦੁਰਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਆਤਮਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
एकतः सर्वदानानि व्रतानि विविधानि च । तीर्थानि नियमा यज्ञा लिंगार्चा चैकतः स्मृता
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਾਰੇ ਦਾਨ, ਅਨੇਕਾਂ ਵਰਤ, ਤੀਰਥ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਹਨ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਹੀ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹੈ (ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ)।
Verse 25
कलौ लिंगार्चनं श्रेष्ठं तथा लोके प्रदृश्यते । तथा नास्तीति शास्त्राणामेष सिद्धान्तनिश्चयः
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧਨਾ ਹੈ—ਇਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਮਤ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ; ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ।
Verse 26
भुक्तिमुक्तिप्रदं लिंगं विविधापन्निवारणम् । पूजयित्वा नरो नित्यं शिवसायुज्यमाप्नुयात्
ਇਹ ਲਿੰਗ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
शिवानाममयं लिंगं नित्यं पूज्यं महर्षिभिः । यतश्च सर्वलिंगेषु तस्मात्पूज्यं विधानतः
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਇਹ ਲਿੰਗ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 28
उत्तमं मध्यमं नीचं त्रिविधं लिंगमीरितम् । मानतो मुनिशार्दूलास्तच्छृणुध्वं वदाम्यहम्
ਮਾਨ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਉੱਤਮ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਨੀਚ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਾਰਦੂਲੋ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 29
चतुरंगुलमुच्छ्रायं रम्यं वेदिकया युतम् । उत्तमं लिंगमाख्यातं मुनिभिः शास्त्रकोविदैः
ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਉੱਚਾ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕਾ (ਪੀਠ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਕੋਵਿਦ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਮ (ਆਦਰਸ਼) ਲਿੰਗ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 30
तदर्द्धं मध्यमं प्रोक्तं तदर्द्धमघमं स्मृतम् । इत्थं त्रिविधमाख्यातमुत्तरोत्तरतः परम्
ਉਸ ਦਾ ਅੱਧ ‘ਮੱਧਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅੱਧ ‘ਅਘਮ’ (ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ/ਪਾਪਕਰ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ—ਹਰ ਅਗਲਾ ਭੇਦ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਹੀਨ ਹੈ।
Verse 31
अनेकलिंगं यो नित्यं भक्तिश्रद्धासमन्वितः । पूजयेत्स लभेत्कामान्मनसा मानसेप्सितान्
ਜੋ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਅਨੇਕ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
न लिंगाराधनादन्यत्पुण्यं वेदचतुष्टये । विद्यते सर्वशास्त्राणामेष एव विनिश्चयः
ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਤਾਤਪਰਯ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਲਿੰਗ-ਆਰਾਧਨਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੇ ਹੈ।
Verse 33
सर्वमेतत्परित्यज्य कर्मजालमशेषतः । भक्त्या परमया विद्वां ल्लिंगमेकं प्रपूजयेत्
ਇਸ ਸਾਰੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 34
लिंगेर्चितेर्चितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् । संसारांबुधिमग्नानां नान्यत्तारणसाधनम्
ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮਾਨੋ ਅਰਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ-ਆਰਾਧਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਾਰਣ-ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ।
Verse 35
अज्ञानतिमिरांधानां विषयासक्तचेतसाम् । प्लवो नान्योस्ति जगति लिंगाराधनमंतरा
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਬੇੜਾ ਨਹੀਂ।
Verse 36
हरिब्रह्मादयो देवा मुनयो यक्षराक्षसाः । गंधर्वाश्चरणास्सिद्धा दैतेया दानवास्तथा
ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ; ਮੁਨੀ; ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ; ਗੰਧਰਵ; ਚਾਰਣ; ਸਿੱਧ; ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ।
Verse 37
नागाः शेषप्रभृतयो गरुडाद्याःखगास्तथा । सप्रजापतयश्चान्ये मनवः किन्नरा नराः
ਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਗ; ਗਰੁੜ ਆਦਿ ਪੰਛੀ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ; ਮਨੂ; ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ।
Verse 38
पूजयित्वा महाभक्त्या लिंगं सर्वार्थसिद्धिदम् । प्राप्ताः कामानभीष्टांश्च तांस्तान्सर्वान्हृदि स्थितान्
ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਰਵਾਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸੀਆਂ ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ।
Verse 39
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा प्रतिलोमजः । पूजयेत्सततं लिंगं तत्तन्मंत्रेण सादरम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਜਨਮ ਵਾਲਾ—ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਆਪਣੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 40
किं बहूक्तेन मुनयः स्त्रीणामपि तथान्यतः । अधिकारोस्ति सर्वेषां शिवलिंगार्चने द्विजाः
ਹੇ ਮੁਨਿਓ, ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਲਈ ਵੀ—ਹੇ ਦਵਿਜੋ—ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।
Verse 41
द्विजानां वैदिकेनापि मार्गेणाराधनं वरम् । अन्येषामपि जंतूनां वैदिकेन न संमतम्
ਦੁਇਜਾਂ ਲਈ ਵੇਦਿਕ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਆਰਾਧਨਾ ਹੀ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਪਰ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਯੋਗ ਤੇ ਸਮਮਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।
Verse 42
वैदिकानां द्विजानां च पूजा वैदिकमार्गतः । कर्तव्यानान्यमार्गेण इत्याह भगवाञ्छिवः
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੇਦਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੁਇਜਾਂ ਦੀ, ਪੂਜਾ ਵੇਦਿਕ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
Verse 43
दधीचिगौतमादीनां शापेनादग्धचेतसाम् । द्विजानां जायते श्रद्धानैव वैदिककर्मणि
ਦਧੀਚੀ, ਗੌਤਮ ਆਦਿ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਇਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਕਦੇ ਉਪਜਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 44
यो वैदिकमनादृत्य कर्म स्मार्तमथापि वा । अन्यत्समाचरेन्मर्त्यो न संकल्पफलं लभेत्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਅਣਗੌਲ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 45
इत्थं कृत्वार्चनं शंभोर्नैवेद्यांतं विधानतः । पूजयेदष्टमूर्तीश्च तत्रैव त्रिजगन्मयीः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਤੱਕ ਕਰ ਕੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਮਯ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 46
क्षितिरापोनलो वायुराकाशः सूर्य्यसोमकौ । यजमान इति त्वष्टौ मूर्तयः परिकीर्तिताः
ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼; ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸੋਮ; ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ (ਉਪਾਸਕ)—ਇਹ ਅੱਠ ਮੂਰਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 47
शर्वो भवश्च रुद्र श्च उग्रोभीम इतीश्वरः । महादेवः पशुपतिरेतान्मूर्तिभिरर्चयेत्
ਸ਼ਰਵ, ਭਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਉਗ੍ਰ ਅਤੇ ਭੀਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 48
पूजयेत्परिवारं च ततः शंभोः सुभक्तितः । ईशानादिक्रमात्तत्र चंदनाक्षतपत्रकैः
ਫਿਰ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉੱਥੇ ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਨ, ਅਖ਼ਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੱਤਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 49
ईशानं नंदिनं चंडं महाकालं च भृंगिणम् । वृषं स्कंदं कपर्दीशं सोमं शुक्रं च तत्क्रमात्
ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ, ਨੰਦੀ, ਚੰਡ, ਮਹਾਕਾਲ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗੀ; ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਸ਼, ਸਕੰਦ, ਕਪੜਦੀਸ਼, ਸੋਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 50
अग्रतो वीरभद्रं च पृष्ठे कीर्तिमुखं तथा । तत एकादशान्रुद्रा न्पूजयेद्विधिना ततः
ਅੱਗੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਕੀਰਤਿਮੁਖ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਏਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 51
ततः पंचाक्षरं जप्त्वा शतरुद्रि यमेव च । स्तुतीर्नानाविधाः कृत्वा पंचांगपठनं तथा
ਤਦਨੰਤਰ ਪੰਜਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਦਾ ਵੀ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਚਾਂਗ (ਪੰਜਵਿਧ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ) ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 52
ततः प्रदक्षिणां कृत्वा नत्वा लिंगं विसर्जयेत् । इति प्रोक्तमशेषं च शिवपूजनमादरात्
ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਤੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਾ ਲਏ (ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 53
रात्रावुदण्मुखः कुर्याद्देवकार्यं सदैव हि । शिवार्चनं सदाप्येवं शुचिः कुर्यादुदण्मुखः
ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉੱਤਰ-ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿ ਕੇ ਸਦਾ ਉੱਤਰ-ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਅਰਚਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 54
न प्राचीमग्रतः शंभोर्नोदीचीं शक्तिसंहितान् । न प्रतीचीं यतः पृष्ठमतो ग्राह्यं समाश्रयेत्
ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪੂਰਬ ਨੂੰ ਅਗਰ ਨਾ ਮੰਨੋ, ਨਾ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਮੰਨੋ। ਪੱਛਮ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਯੋਗ ਤੇ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੋ।
Verse 55
विना भस्मत्रिपुंड्रेण विना रुद्रा क्षमालया । बिल्वपत्रं विना नैव पूजयेच्छंकरं बुधः
ਭਸਮ ਦੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰੇ—ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਵਿਧੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।
Verse 56
भस्माप्राप्तौ मुनिश्रेष्ठाः प्रवृत्ते शिवपूजने । तस्मान्मृदापि कर्तव्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਜੇ ਭਸਮ ਨਾ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter advances a theological-ritual argument: without constructing the pārthiva-liṅga, worship and even associated virtues (e.g., dama, dāna) are deemed ineffective (vṛthā), establishing the earthen liṅga as a necessary ritual substrate for valid Śiva-pūjā.
The liṅga functions as a condensed symbol of Śiva’s presence that becomes ritually ‘addressable’ through form. The separation of āvāhana, pratiṣṭhā, and pūjana implies that presence is invoked, stabilized, and then honored—suggesting a layered ontology of sacred presence enacted through sequential operations.
The focus is not on a named iconographic form (e.g., Bhairava or Umā-maheśvara) but on Śiva’s worshipable presence as Śiva-liṅga—specifically the pārthiva-liṅga—treated as the operative manifestation through which diverse aims, including mokṣa, are pursued.