Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 42

स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake

Devanagari script

अधिकृताखिलबोधसमाधयः परमनिर्वृतिमापुरनिंदिताः । व्यास उवाच । एतच्छिवपुराणं हि समाप्तं हितमादरात्

Transliteration

adhikṛtākhilabodhasamādhayaḥ paramanirvṛtimāpuraniṃditāḥ | vyāsa uvāca | etacchivapurāṇaṃ hi samāptaṃ hitamādarāt

Translation

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਖਿਲ ਬੋਧ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੋ, ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ।

Word by Word

• अधिकृत: having undertaken/engaged in
• अधिकृत: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अधि√कृ (धातु) → अधिकृत (कृदन्त/कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: कृदन्तः—क्त (past passive participle); पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्; विशेषणम्

• अखिल-बोध-समाधयः: the samādhis of complete knowledge
• अखिल-बोध-समाधयः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अखिल (प्रातिपदिक) + बोध (प्रातिपदिक) + समाधि (प्रातिपदिक)
• Form: समासः—तत्पुरुषः (अखिलस्य बोधस्य समाधयः इति); पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्

• परम-निर्वृतिम्: supreme bliss/cessation
• परम-निर्वृतिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: परम (प्रातिपदिक) + निर्वृति (प्रातिपदिक)
• Form: समासः—कर्मधारयः (परमा निर्वृतिः); स्त्रीलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्

• आपुः: attained
• आपुः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √आप् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्षभूत); प्रथमपुरुषः; बहुवचनम्; परस्मैपदम्

• अनिन्दिताः: blameless
• अनिन्दिताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अ-निन्दित (प्रातिपदिक; निन्द्-धातु से क्त, नकार-प्रत्ययेन निषेध)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्; विशेषणम्

• व्यासः: Vyāsa
• व्यासः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: व्यास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्षभूत); प्रथमपुरुषः; एकवचनम्; परस्मैपदम्

• एतत्: this
• एतत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; विशेषणम् (शिवपुराणम् इत्यस्य)

• शिव-पुराणम्: the Śiva Purāṇa
• शिव-पुराणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शिव (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: समासः—तत्पुरुषः (शिवस्य पुराणम्); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्

• हि: indeed
• हि: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः (emphasis/indeed)

• समाप्तम्: completed
• समाप्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सम्+√आप् (धातु) → समाप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: कृदन्तः—क्त; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; विशेषणम् (शिवपुराणम्)

• हितम्: beneficial
• हितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: हित (प्रातिपदिक; √धा/√हि-आधारे क्त/निष्पन्नार्थ)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; विशेषणम्

• आदरात्: out of respect/with reverence
• आदरात्: Hetu (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: आदर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे पञ्चमी एकवचनम् (Ablative/अपादान)

Speaker

Vyasa

Shaiva Theology

Tattva Level: pashu

Shiva Form: Dakṣiṇāmūrti

Jyotirlinga Context

Sthala Purana: Colophon-like closure: those established in complete bodha-samādhi attain supreme peace; Vyāsa declares the Śiva Purāṇa completed—this is textual ‘samāpti’ rather than a shrine legend.

Significance: Treats the Purāṇa itself as a liberating vehicle: śravaṇa/pāṭha leading to bodha-samādhi and paramā nirvṛti (mokṣa).

Shakti Dimension

Role: liberating

Ritual Elements

Offering: pushpa

Characters & Entities

• Shiva
• Vyasa

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It presents the culmination of Shaiva teaching: when complete spiritual understanding matures into samādhi, the soul attains supreme peace (nirvṛti), and the Purāṇa itself is affirmed as a reverently transmitted means toward that liberation.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

By declaring the Śiva Purāṇa “beneficial,” Vyāsa implies its practices—devotion to Śiva, including Liṅga-upāsanā and Saguna contemplation—lead the practitioner toward inner realization that flowers as samādhi and liberation.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

The verse points to meditation culminating in samādhi; in the Shiva Purana’s Shaiva framework this is typically supported by steady Śiva-bhakti, japa of the Pañcākṣarī (Om Namaḥ Śivāya), and contemplative worship of the Liṅga.