तपः–मन्त्रजप–ध्यानविधिः (Protocol of Tapas, Mantra-Japa, and Śiva-Dhyāna)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਪੂਰਵਕਰਮ ਕਰਕੇ ਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵਿਆਸ-ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਤਪਸਵੀ ਇੱਕ ਪੈਰ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਯ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾਏ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਕਰੇ। ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਹੈ; ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਤੇਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਗਣ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵਾਰਥ ਕੀਤੀ ਘਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਟਕਰਾਅ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਮੂਕ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਿਆਨ-ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । स्नानं स विधिवत्कृत्वा न्यासादि विधिवत्तथा । ध्यानं शिवस्य सद्भक्त्या व्यासोक्तं यत्तथाऽकरोत्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਸ ਆਦਿ ਕਰਮ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
एकपादतलेनैव तिष्ठन्मुनिवरो यथा । सूर्य्ये दृष्टिं निबध्यैकां मंत्रमावर्तयन्स्थितः
ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ ਵਾਂਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੈਰ ਦੇ ਤਲਵੇ ਉੱਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੜਾ ਰਿਹਾ; ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਆਵਰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 3
तपस्तेपेति संप्रीत्या संस्मरन्मनसा शिवम् । पंचाक्षरं मनुं शंभोर्जपन्सर्वो त्तमोत्तमम्
ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—ਜੋ ਸਭ ਉੱਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 4
तपसस्तेज एवासीद्यथा देवा विसिस्मियुः । पुनश्चैव शिवं याताः प्रत्यूचुस्ते समाहिताः
ਉਸ ਤਪ ਦਾ ਤੇਜ ਐਸਾ ਸੀ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਸਮਾਹਿਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
Verse 5
देवा ऊचुः । नरेणैकेन सर्वेश त्वदर्थे तप आहितम् । यदिच्छति नरस्सोयं किन्न यच्छति तत्प्रभो
ਦੇਵਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ! ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤੇਰੇ ਹੀ ਲਈ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇਂਗਾ?
Verse 6
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तु स्तुतिं चकुर्विविधान्ते तदा सुराः । तत्पादयोर्दृशः कृत्वा तत्र तस्थुः स्थिराधयः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤਦ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ ਓਥੇ ਹੀ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Verse 7
शिवस्तु तद्वचः श्रुत्वा महाप्रभुरुदारघीः । सुविहस्य प्रसन्नात्मा सुरान्वचनमब्रवीत्
ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ, ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 8
शिव उवाच । स्वस्थानं गच्छत सुराः सर्वे सत्यन्न संशयः । सर्वथाहं करिष्यामि कार्यं वो नात्र संशय
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਓ; ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 9
नंदीश्वर उवाच । तच्छ्रुत्वा शंभुवचनन्निश्चयं परमं गताः । परावृत्य गताः सर्वे स्वस्वथानं ते हि निर्जराः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਅਮਰ ਜਨ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਰਜਰ ਸਨ।
Verse 10
एतस्मिन्नंतरे दैत्यो मूकनामागतस्तदा । सौकरं रूपमास्थाय प्रेषितश्च दुरात्मना
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੂਕ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਭੇਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੂਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ।
Verse 11
दुर्योधनेन विप्रेंद्र मायिना चार्जुनं तदा । यत्रार्जुनस्थितश्चासीत्तेन मार्गेण वै तदा
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਾਇਆਵੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 12
शृङ्गाणि पर्वतस्यैव च्छिन्दन्वृक्षाननेकशः । शब्दं च विविधं कुर्व न्नतिवेगेन संयुतः
ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਕੱਟਦਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੁੱਖ ਡਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਕਰਦਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਵੇਗ ਅਤਿ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 13
अजुनोपि च तं दृष्ट्वा मूकनामासुरं तदा । स्मृत्वा शिवपदांभोजं विचारे तत्परोऽभवत्
ਤਦ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੀ ‘ਮੂਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 14
अर्जुन उवाच । कोयं वा कुत आयाति क्रूरकर्मा च दृश्यते । ममानिष्टं ध्रुवं कर्तुं समागच्छत्यसंशयम्
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈ? ਇਹ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 15
ममैवं मन आयाति शत्रुरेव न संशयः । मया विनिहताः पूर्वमनेके दैत्यदानवाः
ਮੇਰਾ ਮਨ ਇਉਂ ਹੀ ਨਿਸਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਮਾਰੇ ਹਨ।
Verse 16
तदीयः कश्चिदायाति वैरं साधयितुम्पुनः । अथवा च सखा कश्चिद्दुर्योधनहितावहः
ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਮੁੜ ਵੈਰ ਨਿਭਾਉਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 17
यस्मिन्दृष्टे प्रसीदेत्स्वं मनः स हितकृद्ध्रुवम् । यस्मिन्दृष्टे तदेव स्यादाकुलं शत्रुरेव सः
ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹੀ ਮਨ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਜਾਣੋ।
Verse 18
आचारः कुलमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् । वचनं श्रुतमाख्याति स्नेहमाख्याति लोचनम्
ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਕੁਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਢੰਗ ਦਾ। ਬੋਲਚਾਲ ਨਾਲ ਅਸਲ ਸ੍ਰੁਤ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ।
Verse 19
आकारेण तथा गत्या चेष्टया भाषितैरपि । नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां ज्ञायतेऽन्तर्हितं मनः
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਚਾਲ, ਹਾਵ-ਭਾਵ ਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਮਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
उज्ज्वलं सरसञ्चैव वक्रमारक्त कन्तथा । नेत्रं चतुर्विधं प्रोक्तं तस्य भावं पृथग्बुधाः
ਅੱਖਾਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਉੱਜਵਲ, ਸਰਸ (ਕੋਮਲ ਤੇ ਸਾਫ਼), ਵਕ੍ਰ ਅਤੇ ਆਰਕਤ-ਕਾਂਤ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਭਾਵ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 21
उज्ज्वलं मित्रसंयोगे सरसम्पुत्रदर्शने । वक्रं च कामिनीयोगे आरक्तं शत्रुदर्शने
ਉੱਜਵਲ ਅੱਖ ਮਿੱਤਰ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਸਰਸ ਅੱਖ ਪੁੱਤਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ। ਵਕ੍ਰ ਅੱਖ ਪ੍ਰੇਯਸੀ-ਸੰਯੋਗ ਦਾ, ਅਤੇ ਆਰਕਤ ਅੱਖ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।
Verse 22
अस्मिन्मम तु सर्वाणि कलुषानीन्द्रियाणि च । अयं शत्रुर्भवेदेव मारणीयो न संशयः
‘ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕਲੁਸ਼ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।’
Verse 23
गुरोश्च वचनं मेद्य वर्तते दुःखदस्त्वया । हन्तव्यः सर्वथा राजन्नात्र कार्या विचारणा
‘ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਹੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।’
Verse 24
एतदर्थं त्वायुधानि मम चैव न संशयः । विचार्य्येति च तत्रैव बाणं संस्थाय संस्थितः
“ਇਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਨਿਯਤ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 25
एतस्मिन्नन्तरे तत्र रक्षार्थं ह्यर्जुनस्य वै । तद्भक्तेश्च परीक्षार्थं शंकरो भक्तवत्सलः
ਉਸੇ ਪਲ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਭਗਤ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ, ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 26
विदग्धभिल्लरूपं हि गणैः सार्ध महाद्भुतम् । तस्य दैत्यस्य नाशार्थं द्रुतं कृत्वा समागतः
ਚਤੁਰ ਭਿੱਲ (ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਵਰਗਾ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਦੈਤ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 27
बद्धकच्छश्च वस्त्रीभिर्वद्धेशानध्वजस्तदा । शरीरे श्वेतरेखाश्च धनुर्बाणयुतः स्वयम्
ਤਦ ਉਹ ਕੱਛ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਕੱਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਈਸ਼ਾਨ ਦਾ ਧਵਜ ਧਾਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਰੇਖਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਨਾਲ ਸਜ्ज ਸੀ।
Verse 28
बाणानान्तूणकं पृष्ठे धृत्वा वै स जगाम ह । गणश्चैव तथा जातो भिल्लराजोऽभवच्छिवः
ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਤੂਣੀਰ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਚਲ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਗਣ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਿੱਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 29
शब्दांश्च विविधान्कृत्वा निर्ययौ वाहिनीपतिः । सूकरस्य ससाराथ शब्दश्च प्रदिशो दश
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉੱਚੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾ ਕੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਤਦ ਸੂਕਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਜਣਾ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।
Verse 31
अहो किन्नु भवेदेष शिवः शुभकरस्त्विह । मया चैव श्रुतम्पूर्वं कृष्णेन कथितम्पुनः
“ਅਹੋ! ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਸ਼ਿਵ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਹਾ ਸੀ।”
Verse 32
व्यासेन कथितं चैवं स्मृत्वा देवै स्तथा पुनः । शिवः शुभकरः प्रोक्तः शिवः सुखकरस्तथा
ਵਿਆਸ ਦੇ ਕਹੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ—“ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੁਭ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸੱਚੇ ਸੁਖ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ।”
Verse 33
मुक्तिदश्च स्वयं प्रोक्तो मुक्तिदानान्न संशयः । तन्नामस्मरणात्पुंसां कल्याणं जायते धुवम्
ਉਹ ਆਪ ‘ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
भजतां सर्वभावेन दुःखं स्वप्नेऽपि नो भवेत् । यदा कदाचिज्जायेत तदा कर्मसमुद्भवम्
ਜੋ ਸਰਬ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕਦੇ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਾਣੋ।
Verse 35
तदेतद्बह्वपि ज्ञेयं नूनमल्पं न संशयः । प्रारब्धस्याथ वा दोषो नूनं ज्ञेयो विशेषतः
ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਜਾਣੋ ਕਿ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਰੁਕਾਵਟ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਕਰਮ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
Verse 36
अथ वा बहु चाल्पं हि भोग्यं निस्तीर्य शंकरः । कदाचिदिच्छया तस्य दूरीकुर्य्यान्न संशयः
ਜਾਂ—ਭੋਗਣ ਯੋਗ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਘੱਟ, ਉਹ ਭੋਗਵਾ ਕੇ ਪਾਰ ਕਰਵਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੰਕਰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਬੰਧਨ/ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 37
विषं चैवामृतं कुर्यादमृतं विषमेव वा । यदिच्छति करोत्येव समर्थः किन्निषिध्यते
ਉਹ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਬ-ਸਮਰੱਥ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 38
इत्थं विचार्य्यमाणेऽपि भक्तैरन्यैः पुरातनैः । भाविभिश्च सदा भक्तैरिहानीय मनः स्थिरम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ—ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਦਾ-ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ—ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਕੇ ਅਡੋਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 39
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां किरातावतारवर्णने मूकदैत्यवधोनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਰਾਤ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅੰਦਰ ‘ਮੂਕ ਦੈਤ੍ਯ-ਵਧ’ ਨਾਮਕ ਉਨਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 41
अंते च सुखदः प्रोक्तो दयालुत्वान्न संशयः । यथा चैव सुवर्णं च शोधि तं शुद्धतां व्रजेत्
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਖਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੋਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਨਾ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਗਤ ਵੀ (ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ) ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
एवं चैवं मया पूर्वं श्रुतं मुनिमुखात्तथा । अतस्तद्भजनेनैव लप्स्येऽहं सुखमुत्तमम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਨੀ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 43
इत्येवन्तु विचारं स करोति यावदेव हि । तावच्च सूकरः प्राप्तो बाणसंमोचनावधिः
ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਸੂਕਰ ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 44
शिवोपि पृष्ठतो लग्नो ह्यायातः शूकरस्य हि । तयोर्मध्ये तदा सोयं दृश्यते शृंगमद्भुतम्
ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਸੂਕਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਿਮਟ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਤਦ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਸਿੰਗ ਦਿੱਸਿਆ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਗਮ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਚੰਭਾ-ਚਿੰਨ੍ਹ।
Verse 45
तस्य प्रोक्तं च माहात्म्यं शिवः शीघ्रतरं गतः । अर्जुनस्य च रक्षार्थं शंकरो भक्तव त्सलः
ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭਗਤਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ ਤੁਰੰਤ ਤਤਪਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 46
एतस्मिन्समये ताभ्यां कृतं बाणविमोचनम् । शिवबाणस्तु पुच्छे वै ह्यर्जुनस्य मुखे तथा
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤੀਰ ਪੁੱਛ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਤੀਰ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ।
Verse 47
शिवस्य पुच्छतो गत्वा मुखान्निस्सृत्य शीघ्रतः । भूमौ विलीनः संयातस्तस्य वै पुच्छतो गतः
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੁੱਛ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਉਸੇ ਪੁੱਛ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਸੀ।
Verse 48
पपात पार्श्वतश्चैव बाणश्चैवार्जुनस्य च । सूकरस्तत्क्षणं दैत्यो मृतो भूमौ पपात ह
ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਬਾਣ ਵੀ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸੇ ਪਲ ਸੂਕਰ-ਰੂਪ ਦੈਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਿਆ।
Verse 49
देवा हर्षं परम्प्रापुः पुष्पवृष्टिं च चक्रिरे । जयपूर्व स्तुतिकराः प्रणम्य च पुनःपुनः
ਦੇਵਤੇ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ “ਜੈ ਜੈ” ਆਖ ਕੇ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ; ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 51
अर्जुनस्तु विशेषेण सुखिना प्राह चेतसा । अहो दैत्यवरश्चायं रूपं तु परमाद्भुतम्
ਤਦ ਅਰਜੁਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ—“ਅਹੋ! ਇਹ ਦੈਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਤਾਂ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਹੈ!”
Verse 52
कृत्वागतो मद्वधार्थैं शिवेनाहं सुरक्षितः । ईश्वरेण ममाद्यैव बुद्धिर्दत्ता न संशयः
“ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅੱਜ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਹੀ ਬੁੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ।”
Verse 53
विचार्य्येत्यर्जुनस्तत्र जगौ शिवशिवेति च । प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव च पुनः पुनः
ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉੱਥੇ “ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਿਵ” ਆਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Verse 33930
वनेचरेण शब्देन व्याकुलश्चार्जुनस्तदा । पर्वताद्याश्च तैश्शब्दैस्ते सर्वे व्याकुलास्तदा
ਤਦੋਂ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਦੀ ਚੀਖ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਹਿਲ ਉਠਿਆ।
Verse 33940
जयते पुण्यपापाभ्यां शंकरस्सुखदः सदा । कदाचिच्च परीक्षार्थं दुःखं यच्छति वै शिवः
ਜੈ ਜੈ ਸ਼ੰਕਰ ਸਦਾ ਸੁਖਦਾਤਾ ਹੈ, ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਅਲਿਪਤ। ਪਰ ਜੀਵ ਦੀ ਪਰਖ ਤੇ ਪਰਿਪਾਕ ਲਈ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸ਼ਿਵ ਦੁੱਖ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 33950
शिवस्तुष्टमना आसीदर्जुनः सुखमागतः । दैत्यस्य च तदा दृष्ट्वा क्रररूपं च तौ तदा
ਸ਼ਿਵ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ ਦੈਤ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸੇ ਪਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
It presents the efficacy-argument of disciplined sādhana: a single ascetic’s tapas and Pañcākṣarī-japa generate such tejas that the devas appeal to Śiva, who then guarantees cosmic resolution; the narrative closes by introducing the daitya Mūka’s boar-form arrival as the next causal development.
Nyāsa and dhyāna indicate internalization—mantra is installed into the body-mind so attention becomes ritually structured; the sun-fixed gaze functions as a concentration device (ekāgratā) rather than solar worship per se, and tapas-tejas symbolizes the measurable ‘output’ of stabilized consciousness in Purāṇic idiom.
Śiva is highlighted as Śambhu/Mahāprabhu—the responsive sovereign who validates tapas and promises intervention; no distinct named Śakti-form is foregrounded in the provided verses, while the adversarial manifestation is the daitya Mūka adopting a saukara (boar) form.