उपमन्युकुमारस्य क्षीरार्थ-प्रार्थना तथा शिवप्रसाद-निबन्धनम् | Upamanyu’s Longing for Milk and the Doctrine of Shiva’s Grace

Verse 1

शृणु तात प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः । सुरेश्वरावतारस्ते धौम्याग्रज हितावहम्

ਸੁਣ, ਤਾਤ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ—ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਹੇ ਧੌਮ੍ਯ ਦੇ ਅਗਰਜ।

Verse 2

व्याघ्रपादसुतो धीमानुपमन्युस्सताम्प्रियः । जन्मान्तरेण संसिद्धः प्राप्तो मुनिकुमारताम्

ਵਿਆਘ੍ਰਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਪਮਨ੍ਯੂ, ਸਤਜਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ; ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁਨੀ-ਕੁਮਾਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਜੰਮਿਆ।

Verse 3

उवास मातुलगृहे स मात्रा शिशुरे व हि । उपमन्युर्व्याघ्रपादिस्स्याद्दरिद्रश्च दैवतः

ਉਹ ਹਾਲੇ ਨਿੱਕਾ ਬੱਚਾ ਹੀ ਸੀ; ਮਾਂ ਨਾਲ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੈਵੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਅਤੇ ਵਿਆਘ੍ਰਪਾਦ ਵੀ ਬਣਿਆ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਗਰੀਬੀ ਹੀ ਸੀ।

Verse 4

कदाचित्क्षीरमत्यल्पम्पीतवान्मातुलाश्रमे । ययाचे मातरम्प्रीत्या बहुशो दुग्ध लालसः

ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਾਮੇ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੁੱਧ ਪਿਆ। ਦੁੱਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੋਰ ਮੰਗਿਆ।

Verse 5

तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी । सांतः प्रविश्याथ तदा शुभोपायमरीरचत्

ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤਪੱਸਵਿਨੀ ਮਾਂ ਅੰਦਰ ਗਈ ਅਤੇ ਤਦ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਉਪਾਅ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 6

उञ्छवृत्त्यर्जितान्बीजान्पिष्ट्वालोड्य जलेन तान् । उपलाल्य सुतन्तस्मै सा ददौ कृत्रिमम्पयः

ਉਞ੍ਛਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਅੰਨਕਣ ਉਹਨੇ ਪੀਸ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੋਲ ਲਏ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਬਾ ਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਪਿਲਾਇਆ।

Verse 7

पीत्वा च कृत्रिमं दुग्धं मात्रा दत्तं स बालकः । नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चारुदत्पुनः

ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਬੱਚਾ ਬੋਲਿਆ, “ਇਹ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ।” ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਫਿਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 8

श्रुत्वा सुतस्य रुदितं प्राह सा दुःखिता सुतम । संमार्ज्य नेत्रे पुत्रस्य कराभ्यां कमलाकृतिः

ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰੋਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਮਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬੋਲੀ; ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝ ਦਿੱਤੀਆਂ।

Verse 9

मातोवाचक्षीरमत्र कुतोऽस्माकं वने निवसतां सदा । प्रसादेन विना शम्भोः पयः प्राप्तिर्भवेन्नहि

ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਦੁੱਧ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇਗਾ? ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 10

पूर्वजन्मनि यत्कृत्यं शिवमु द्दिश्य हे सुत । तदेव लभ्यते नूनन्नात्र कार्या विचारणा । इति मातृवचश्श्रुन्वा व्याघ्रपादिस्स बालकः

ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਫਲ ਹੀ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸ਼ੰਕਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬਾਲਕ ਵਿਆਘ੍ਰਪਾਦ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲਈ।

Verse 11

प्रत्युवाच विशोकात्मा मातरं मातृवत्सलः

ਤਦੋਂ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ, ਮਾਤਾ-ਵਤਸਲ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 12

शोकेनालमिमं मातः शंभुर्यद्यस्ति शङ्करः । त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रम्भविष्यति

ਹੇ ਮਾਤਾ, ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਬਸ ਕਰੋ। ਜੇ ਸ਼ੰਭੂ—ਸ਼ੰਕਰ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ ਦੇ; ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 13

शृणु मातर्वचो मेऽयमहादेवोऽस्ति चेत्क्वचित् । चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्

ਮਾਂ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਜੇ ਮਹਾਦੇਵ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਰ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਜਲਦੀ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 14

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा स शिशुः प्रीत्या शिवं मेऽस्त्वित्युदीर्य्य च । विसृज्य तां सुप्रणम्य तपः कर्त्तुं प्रचक्रमे

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬਾਲਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ “ਸ਼ਿਵ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ” ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 15

हिमवत्पर्वतगतः वायुभक्षस्समाहितः । अष्टेष्टकाभिः प्रासादं कृत्वा लिंगं च मृन्मयम्

ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵਾਯੂ-ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰ ਕੇ ਰਿਹਾ। ਅੱਠ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਵੀ ਘੜਿਆ।

Verse 16

तत्रावाह्य शिवं साम्बं भक्त्या पञ्चाक्षरेण ह । पत्रपुष्पादिभिर्वन्यैस्समानर्च शिशुः स वै

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੰਚਾਖ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਅੰਬਾ-ਸਹਿਤ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬਾਲਕ ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਆਦਿ ਜੰਗਲੀ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 17

ध्यात्वा शिवं च तं साम्बं जपन्पञ्चाक्षरम्मनुम् । समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमन्तपः

ਉਸ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੰਚਾਖ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਅਤਿ ਤੀਖੀ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਅਪਣਾਈ।

Verse 18

तपसा तस्य बालस्य ह्युपमन्योर्महात्मनः । चराचरं च भुवनं प्रदीपितमभून्मुने

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਮਹਾਤਮਾ ਬਾਲਕ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਭਵਨ ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਦਿੱਪਤ ਹੋ ਉਠਿਆ।

Verse 19

एतस्मिन्नन्तरे शंभुर्विष्ण्वाद्यैः प्रार्थितः प्रभुः । परीक्षितुं च तद्भक्तिं शक्ररूपोऽभवत्तदा

ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਤਦ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 20

शिवा शचीस्वरूपाभूद्गणाः सर्वेऽभवन्सुराः । ऐरावतगजो नन्दी सर्वमेव च तन्मयम्

ਸ਼ਿਵਾ ਨੇ ਸ਼ਚੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗਣ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਗਏ। ਨੰਦੀ ਐਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਬਣਿਆ; ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਨਮਯ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 22

ततः साम्बः शिवः शक्रस्वरूपस्सगणो द्रुतम् । जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम् । परीक्षितुं च तद्भक्तिं शक्ररूपधरो हरः । प्राह गंभीरया वाचा बालकन्तं मुनीश्वर

ਫਿਰ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗਮਨ ਕੀਤਾ। ਭਗਤੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਪਰਖਣ ਲਈ ਸ਼ਕ੍ਰ-ਰੂਪਧਾਰੀ ਹਰ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ।

Verse 23

सुरेश्वर उवाच । तुष्टोऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत । ददामि चेच्छितान्कामान्सर्वान्नात्रास्ति संशयः

ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਵਰ ਮੰਗ; ਤੇਰੀਆਂ ਇੱਛਿਤ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 24

एवमुक्तः स वै तेन शक्ररूपेण शम्भुना । वरयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलि

ਸ਼ਕ੍ਰ-ਰੂਪ ਧਾਰੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ—“ਮੈਂ ਵਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਹੀ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 25

तन्निशम्य हरिः प्राह मां न जानासि लेखपम् । त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਲੇਖਕ! ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ? ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।”

Verse 26

मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा । ददामि सर्वं भद्रन्ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्

ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ! ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਬਣ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ। ਹੇ ਭਦ੍ਰ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਗੁਣ ਮੰਨਣ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਗੁਣ, ਉਪਾਸਯ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ।

Verse 27

रुद्रेण निर्गुणेनालं किन्ते कार्यं भविष्यति । देवजातिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः

ਇਸ ਨਿਰਗੁਣ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਗੱਲ ਬਸ—ਇਸ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਕੀ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ? ਜੋ ਦੇਵ-ਸਮੁਦਾਇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਚਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਐਸੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ?

Verse 28

नन्दीश्वर उवाच । तच्छ्रुत्वा स मुनेः पुत्रो जपन्पञ्चाक्षरम्मनुम् । मन्यमानो धर्मविघ्नम्प्राह तं कर्तुमागतम्

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੰਜਾਖ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਹੋਇਆ, ‘ਇਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਆਇਆ ਹੈ’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 29

उपमन्युरुवाच । त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिन्दा रतेन वैः । प्रसंगाद्देवदेवस्य निर्गुणत्वं पिशाचता

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਰਤ! ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਐਸੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ‘ਨਿਰਗੁਣ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਪਿਸਾਚ-ਸਮਾਨ ਧਾਰਨਾ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।

Verse 30

त्वं न जानासि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनकम्प्रकृतेः परम्

ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ-ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਜਨਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 31

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः । नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਸਤ-ਅਸਤ, ਵਿਅਕਤ-ਅਵਿਆਕਤ, ਨਿੱਤ—ਇੱਕ ਅਤੇ ਅਨੇਕ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਪਰਮ ਵਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ।

Verse 32

हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् । यमुशन्ति हि तत्त्वज्ञा वरन्तस्माद्वृणोम्यहम्

ਜੋ ਖਾਲੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਤਰਕ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਹੈ—ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸੇ ਵਰ ਨੂੰ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ।

Verse 33

नास्ति शम्भोः परन्तत्त्वं सर्वकारणकारणात् । ब्रह्मविष्ण्वादि देवानां श्रेष्ठाद्गणपराद्विभोः

ਸ਼ੰਭੂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸਭ ਗਣਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸਵਾਮੀ ਹੈ।

Verse 34

नाहं वृणे वरं त्वत्तो न विष्णोर्ब्रह्मणोऽपि वा । नान्यस्मादमराद्वापि शङ्करो वरदोऽस्तु मे

ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਵਰ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ; ਨਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵੀ; ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵ ਤੋਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਵਰਦਾਤਾ ਹੋਣ।

Verse 35

बहुनात्र किमुक्तेन वच्मि तत्त्वं मतं स्वकम् । न प्रार्थये पशुपतेरन्यं देवादिकं स्फुटम्

ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਮਤ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 36

मद्भावं शृणु गोत्रारे मयाद्यानुमितन्त्विदम् । भवान्तरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्

ਹੇ ਗੋਤ੍ਰਾਰਿ, ਮੇਰੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ—ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣੀ ਹੈ।

Verse 37

श्रुत्वा निन्दाम्भवस्याथ तत्क्षणादेव संत्यजेत् । स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति

ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरम्प्रति सुराधम । निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतत्कलेवरम्

ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਅਧਮ ਦੇਵ! ਸ਼ਿਵਾਸਤਰ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 39

नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितः स्वयम् । क्षीरे वाच्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਆਪ ਹੀ ਮਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਦੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।

Verse 40

भस्मादाय तदाधारादघोस्त्राभिमन्त्रितम् । विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा

ਤਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਭਸਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਘੋਰਾਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਚੀ ਗਰਜਨਾ ਕਰ ਉਠਿਆ।

Verse 41

स्मृत्वा स्वेष्टपदद्वन्द्वं स्वदेहं दग्धुमुद्यतः । आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः

ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਗਨੇਈ ਧਾਰਣਾ—ਅੱਗ ਦਾ ਧਿਆਨ—ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 42

एवं व्यवसिते विप्रे भगवाञ्छक्ररूपवान् । वारयामास सौम्येन धारणान्तस्य योगिनः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਇਉਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਾਰਣਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਰੋਕਣ ਲੱਗੇ।

Verse 43

तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नन्दीश्वरनियो गतः । जगृहे मन्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਘੋਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨੰਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਫੜ ਲਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਨੰਦੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਪਰਿਚਾਰਕ ਹੈ।

Verse 44

स्वरूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः । दर्शयामास विप्राय बालेन्दु कृतशेखरम्

ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲੱਗੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਭੂਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਬਾਲਚੰਦ੍ਰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ।

Verse 45

क्षीरार्णवसहस्र्ं च दध्यादेवरर्णवन्तथा । भक्ष्यभोज्यार्णवन्तस्मै दर्शयामास स प्रभुः

ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਆਦਿ ਦੇ ਉੱਤਮ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਵਿਖਾਏ; ਨਾਲ ਹੀ ਭੱਖਯ-ਭੋਜ੍ਯ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ।

Verse 46

एवं स ददृशे शम्भुदेव्या सार्द्धं वृषोपरि । गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਵੇਖਿਆ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 47

दिवि दुन्दुभयो नेदु पुष्पवृष्टिः पपात ह । विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश

ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।

Verse 48

अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः । पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा

ਫਿਰ ਆਨੰਦ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ਿਵ ਚਰਨਾਂ ਵੱਲ ਨਿਵ ਗਿਆ।

Verse 49

एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः । एह्येहीति समाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਮੰਦ ਹਾਸ ਨਾਲ “ਆ, ਆ” ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ; ਨੇੜੇ ਕਰ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।

Verse 50

शिव उवाच । वत्सोपमन्यो तुष्टोऽस्मि त्वदाचरणतो वरात् । दृढभक्तोऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितोऽधुना

ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—“ਵਤਸ ਉਪਮਨ੍ਯੂ! ਤੇਰੇ ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਗਤ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਹੈ।”

Verse 52

उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती । मया पुत्रीकृतो ह्यद्य कुमारत्वं सनातनम्

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਉਪਮਨ੍ਯੂ, ਇਹ ਪਾਰਵਤੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਧੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਕੁਆਰਾਪਣ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 53

दुग्धदध्याज्यमधुनामर्णवाश्च सहस्रशः । भक्ष्यभोज्यादिवस्तूनामर्णवाश्चाखिला स्तथा

ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਰਗੇ ਭੰਡਾਰ ਸਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਖਣਯੋਗ ਤੇ ਭੋਜਨਯੋਗ ਆਦਿ ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅਸੀਮ ‘ਸਮੁੰਦਰ’ ਸਨ।

Verse 54

तुभ्यं दत्ता मया प्रीत्या त्वं गृह्णीष्व महामुने । अमरत्वन्तथा दक्ष गाणपत्यं च शाश्वतम्

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ। ਅਤੇ ਹੇ ਦਕਸ਼, (ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ) ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਪਦ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।

Verse 55

पिताहन्ते महादेवो माता ते जगदम्बिका । वरान्वरय सुप्रीत्या मनोभिलषितान्परान्

ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜਗਦੰਬਿਕਾ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤੀ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਉੱਤਮ ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ।

Verse 56

अजरश्चामरश्चैव भव त्वं दुःखवर्जित । यशस्वी वरतेजस्वी दित्त्वज्ञानी महाप्रभुः

ਤੂੰ ਅਜਰ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋਵੇਂ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ। ਯਸ਼ਸਵੀ ਹੋਵੇਂ, ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇਂ; ਦਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ—ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ।

Verse 57

अथ शम्भुः प्रसन्नात्मा स्मृत्वा तस्य तपो महत् । पुनर्दश वरान्दिव्यान्मुनये हयूपमन्यवे

ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਹਿਰਦੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮੁਨੀ ਹਯੂਪ ਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦਸ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।

Verse 58

व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः । ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वं पाटवं च निजं पदम्ं

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ, ਤੱਤਵ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਯੋਗ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਵਿਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਜ ਪਦ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।

Verse 59

एवन्दत्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्य तम् । मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्तेऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਚੋਟੀਲਾ ਭਾਗ ਸੁੰਘ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।”

Verse 60

देवी च शृण्वती प्रीत्या मूर्ध्निदेशे कराम्बुजम् । विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमक्षयम्

ਦੇਵੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ‘ਕੁਮਾਰ-ਪਦ’—ਦਿਵ੍ਯ ਪੁੱਤਰਤ੍ਵ—ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 61

क्षीराब्धिमपि साकारं क्षीरस्वादुकरोदधिः । उपास्थाय ददौ तस्मै पिण्डीभूतमनश्वरम्

ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵੀ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਮਿੱਠੇ ਦੁੱਧ-ਸਰੂਪ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤ ਦਾ ਪਿੰਡੀਭੂਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੰਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 62

योगैश्वर्य्यं सदा तुष्टम्ब्रह्मविद्यामनश्वराम् । समृद्धिं परमान्तस्मै ददौ सन्तुष्टमानसः

ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਯੋਗੈਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

Verse 63

सोऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा । तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितोऽभवत्

ਉਹ ਵੀ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕੁਮਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਿਵਾ (ਮੰਗਲਮਈ ਦੇਵੀ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 64

ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृताञ्जलिः । ययाचे स वरं प्रीत्या देवदेवान्महे श्वरात्

ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਡੂੰਘਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲੱਗਾ।

Verse 65

उपमन्युरुवाच । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर । स्वभक्तिन्देहि परमां दिव्यामव्यभिचारिणीम्

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰਮ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।

Verse 66

श्रद्धान्देहि महादेव स्वसंबन्धिषु मे सदा । स्वदास्यं परमं स्नेहं स्वसान्निध्यं च सर्वदा

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਸ਼ਰਧਾ ਬਖ਼ਸ਼। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਦਾਸ੍ਯ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਨੇਹ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਵੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ।

Verse 67

नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्त्वा प्रसन्नात्मा हर्षगद्गदया गिरा । तुष्टाव स महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 68

एवमुक्तश्शिवस्तेन सर्वेषां शृण्वताम्प्रभुः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं सकलेश्वरः

ਉਸ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਸਭ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 69

शिव उवाच । वत्सोपमन्यो धन्यस्त्वं मम भक्तो विशेषतः । सर्वन्दत्तम्मया ते हि यद्वृ क्त्तम्भवतानघ

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਤਸ ਉਪਮਨ੍ਯੂ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੈਂ।

Verse 70

अजरश्चामरश्च त्वं सर्वदा दुःखवर्जित । सर्वपूज्यो निर्विकारी भक्तानाम्प्रवरो भव

ਤੁਸੀਂ ਅਜਰ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ, ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇ ਪੂਜਣਯੋਗ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋ—ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਆਸਰਾ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਬਣੋ।

Verse 71

अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती

ਤੇਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਖੰਡ ਰਹਿਣਗੇ, ਤੇਰਾ ਕੁਲ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ। ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 72

सान्निध्यं चाश्रये नित्यं करिष्यामि मुने तव । तिष्ठ वत्स यथा कामं नोत्कण्ठां च करिष्यसि

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾਵਾਂਗਾ। ਵਤਸ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕ; ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੜਪ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 73

नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्त्वा स भगवांस्तस्मै दत्त्वा वरान्वरान् । सांबश्च सगणस्सद्यस्तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः

ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ, ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਂਬ ਉੱਥੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 74

उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य शम्भोर्वरान्वरान् । जगाम जननीस्थानं मात्रे सर्वम वर्णयत्

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 75

तच्छ्रुत्वा तस्य जननी महाहर्षमवाप सा । सर्वपूज्वोऽभवत्सोऽपि सुखं प्रापाधिकं सदा

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਹਾਨ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣ ਕੇ ਸਦਾ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 76

इत्थन्ते वर्णितस्तात शिवस्य परमात्मनः । सुरेश्वरावतारो हि सर्वदा सुखदः सताम्

ਹੇ ਤਾਤ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਸਦਾ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 77

इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्

ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਆਖਿਆਨ ਸਭ ਕਾਮਨਾ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਰਗੀ ਪੁੰਨ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਆਯੁ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 78

य एतच्छृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । इह सर्वसुखं भुक्त्वा सोऽन्ते शिवगतिं लभेत्

ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 91

भक्ष्यभोगान्यथाकामं बान्धवैर्भुंक्ष्व सर्वदा । सुखी भव सदा दुःखनिर्मुक्तो भक्तिमान्मम

ਆਪਣੇ ਬਾਂਧਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਭੋਜਨ ਤੇ ਭੋਗ ਸਦਾ ਭੋਗੋ। ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹੋ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹੋ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀਵਾਨ ਬਣੇ ਰਹੋ।