Gṛhapati’s Vow: Turning Grief into Mṛtyuñjaya–Mahākāla Sādhana (गृहपतेः प्रतिज्ञा—मृत्युंजय-महाकालजपः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ਮਤੀ ਤੀਬਰ ਸ਼ੋਕ‑ਭੈ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੰਬਣ ਆਦਿ ਝਟਕੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ—ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਅੰਸ਼—ਸੰਭਲ ਕੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਵਾਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਚਰਨ‑ਰੇਣੂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਲੱਗੇ’ ਐਸੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਾਂਗਾ—ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਜਪ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਹ ਮਾਤਾ‑ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੋਕ ਪ੍ਰੇਰਕ, ਸ਼ਿਵ ਮੌਤ‑ਵਿਜੇਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ‑ਪੂਜਾ‑ਜਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । विश्वानरस्सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् । तदेवम्मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਨਾਰਦ ਦੇ ਆਖੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਵਜ੍ਰਪਾਤ ਵਰਗੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਆਫ਼ਤ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 2
हा हतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् । मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः
“ਹਾਇ, ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ!” ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟੀ; ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 3
शुचिष्मत्यपि दुःखार्त्ता रुरोदातीव दुस्सहम् । अतिस्वरेण हारावैरत्यन्तं व्याकुलेन्द्रिया
ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਈ ਗਈ। ਅਸਹਿਣਯ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਰੋ ਪਈ; ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 4
श्रुत्वार्त्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किं किमेतत् । उच्चैर्वदन् गृहपतिः क्व स मे बहिस्थः प्राणोन्तरात्मनिलयस्सकलेंद्रियेशः
ਉਹ ਆਰਤ ਨਾਦ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਨਰ ਵੀ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੋਲਿਆ—“ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ?” ਫਿਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ—“ਮੇਰਾ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਹਰ ਸੀ ਉਹ ਕਿੱਥੇ? ਉਹੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ।”
Verse 5
ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ । स्मित्वोवाच गृहपस्सबालश्शंकरांशजः
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਸਰੂਪ ਉਹ ਬਾਲਕ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਵਾਂਗ ਬੋਲਿਆ।
Verse 6
गृहपतिरुवाच । हे मातस्तात किं जातं कारणन्तद्वदाधुना । किमर्थं रुदितोऽत्यर्थं त्रासस्तादृक्कुतो हि वाम्
ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮਾਂ, ਹੇ ਪਿਉ! ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁਣੇ ਦੱਸੋ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਡਰ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕਿੱਥੋਂ ਉੱਠਿਆ?”
Verse 7
न मां कृतवपुस्त्राणम्भवच्चरणरेणुभिः । कालः कलयितुं शक्तो वराकीं चिञ्चलाल्पिका
ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਰੱਖਿਆਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਕਾਲ ਮੈਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਉਹ ਤਾਂ ਦਿਨ, ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਤੁੱਛ ਹੈ।
Verse 8
प्रतिज्ञां शृणुतान्तातौ यदि वान्तनयो ह्यहम् । करिष्येहं तथा येन मृत्युस्त्रस्तो भविष्यति
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਸੁਣੋ। ਜੇ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਐਸਾ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਮੌਤ ਵੀ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 9
मृत्युंजयं समाराध्य गर्वज्ञं सर्वदं सताम् । जपिष्यामि महाकालं सत्यं तातौ वदाम्यहम्
ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਜਪ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 10
नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य जारितौ द्विजदम्पती । अकालमृतवर्षौघैर्गततापौ तदोचतुः
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ, ਜੋ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਉਹ ਬੋਲੇ।
Verse 11
द्विजदम्पती ऊचतुः । पुनर्ब्रूहि पुनर्ब्रूहि कीदृक्कीदृक् पुनर्वद । कालः कलयितुन्नालं वराकी चञ्चलास्ति का
ਦ੍ਵਿਜ ਦੰਪਤੀ ਬੋਲੇ—“ਫਿਰ ਕਹੋ, ਫਿਰ ਕਹੋ; ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਦੱਸੋ। ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਪ ਤਾਂ ਕਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ ਕਿਹੜੀ ਗਰੀਬ, ਚੰਚਲ ਬੁੱਧੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਥਿਰ ਰਹਿ ਸਕੇਗੀ?”
Verse 12
आवयोस्तापनाशाय महोपायस्त्वयेरितः । मृत्युंजयाख्यदेवस्य समाराधनलक्षणः
ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਤਪਿਸ਼-ਪੀੜ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤੂੰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਨਾਮਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਰੀਤ ਤੇ ਲੱਛਣ।
Verse 13
तद्वच्च शरणं शम्भोर्नातः परतरं हि तत् । मनोरथपथातीत कारिणः पापहारिणः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਿਤ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੰਮ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 14
किन्न श्रुतन्त्वया तात श्वेतकेतुं यथा पुरा । पाशितं कालपाशेन ररक्ष त्रिपुरान्तकः
ਹੇ ਤਾਤ! ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਕਾਲ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां गृहपत्यवतारवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਗ੍ਰਿਹਪਤਿ ਅਵਤਾਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 16
क्षीरोदमथनोद्भूतं प्रलयानलसन्निभम् । पीत्वा हलाहलं घोरमरक्षद्भुवनत्रयम्
ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਮਥਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਪ੍ਰਲਯ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੀ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 17
जलंधरं महादर्पं हृतत्रैलोक्यसम्पदम् । रुचिरांगुष्ठरेखोत्थ चक्रेण निजघान यः
ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾ-ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਪੱਤੀ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਚਮਕਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਡਾਇਆ।
Verse 18
य एकेषु निपातोत्थज्वलनैस्त्रिपुरम्पुरा । त्रैलोक्यैश्वर्यसम्मूढं शोषयामास भानुना
ਜਿਸ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਬਲ ਦੇ ਆਘਾਤ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਜਵਾਲਾ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰਯ-ਵੈਭਵ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
कामं दृष्टिनिपातेन त्रैलोक्यविजयोर्जितम् । निनायानंगपदवीं वीक्ष्यमाणेष्वजादिषु
ਕੇਵਲ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਪਾਤ ਨਾਲ ਹੀ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਵਿਜੈ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋਏ ਕਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੰਗ—ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
तम्ब्रह्माद्यैककर्तारम्मेघवाहनमच्युतम् । प्रयाहि पुत्र शरणं विश्वरक्षामणिं शिवम्
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਆਦਿਕਰਤਾ-ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਹੈ, ਮੇਘਵਾਹਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਣੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 21
नन्दीश्वर उवाच । पित्रोरनुज्ञाम्प्राप्येति प्रणम्य चरणौ तयोः । प्रादक्षिण्यमुपावृत्य बह्वाश्वास्य विनिर्ययौ
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।
Verse 22
सम्प्राप्य काशीं दुष्प्रापाम्ब्रह्मनारायणादिभिः । महासंवर्त्तसन्तापहन्त्रीं विश्वेशपालिताम्
ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚੇ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾਰਾਇਣ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਮਹਾ-ਸੰਵਰਤ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਦਾਹਕ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਹਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੈ।
Verse 23
स्वर्धुन्या हारयष्ट्येव राजिता कण्ठभूमिषु । विचित्रगुणशालिन्या हरपत्न्या विराजिताम्
ਉਸ ਦੇ ਕੰਠ-ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੁਰਗ ਗੰਗਾ ਦੀ ਹਾਰ-ਯਸ਼ਟੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਾ ਚਮਕੀ; ਅਦਭੁਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਰ-ਪਤਨੀ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ।
Verse 24
तत्र प्राप्य स विप्रेशः प्राग्ययौ मणिकर्णिकाम् । तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरम्प्रभुम्
ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ—ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
Verse 25
साञ्जलिर्नतशीर्षोऽसौ महानन्दान्वितस्सुधीः । त्रैलोक्यप्राणसन्त्राणकारिणम्प्रणनाम ह
ਉਹ ਸੁਧੀ ਪੁਰਖ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 26
आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये मुहुः । परमानंदकंदाढ्यं स्फुटमेतन्न संशयः
ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਲਿੰਗ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
Verse 27
अहो न मत्तो धन्योस्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । यदद्राक्षिषमद्याहं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम्
ਅਹੋ! ਚਰ ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧੰਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 28
मम भाग्योदयायैव नारदेन महर्षिणा । पुरागत्य तथोक्तं यत्कृतकृत्योस्म्यहन्ततः
ਮੇਰੇ ਭਾਗ੍ਯੋਦਯ ਲਈ ਹੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਕੇ ਐਸਾ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 29
नन्दीश्वर उवाच । इत्यानन्दामृतरसैर्विधाय स हि पारणम् । ततश्शुभेह्नि संस्थाप्य लिंगं सर्व्वहितप्रदम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਨੰਦ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਵਾਲੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪਾਰਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ।
Verse 30
जग्राह नियमान्घोरान् दुष्करानकृतात्मभिः । अष्टोत्तरशतैः कुम्भैः पूर्णैर्गंगाम्भसा शुभैः
ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਨਿਯਮ ਧਾਰੇ, ਜੋ ਅਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹਨ। ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼ੁਭ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 31
संस्नाप्य वाससा पूतः पूतात्मा प्रत्यहं शिवम् । नीलोत्पलमयीम्मालां समर्पयति सोऽन्वहम्
ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਨਿੱਤ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
अष्टाधिकसहस्रैस्तु सुमनोभिर्विनिर्मिताम् । स पक्षे वाथ वा मासे कन्दमूलफलाशनः
ਉਹ ਮਾਲਾ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਤਮ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੀ। ਕੰਦ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਇਹ ਵਰਤ ਪੱਖਵਾਰੇ ਲਈ—ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਮਹੀਨੇ ਲਈ—ਕਰੇ।
Verse 33
शीर्णपर्णाशनैर्धीरः षण्मासं सम्बभूव सः । षण्मासं वायुभक्षोऽभूत्षण्मासं जल बिन्दुभुक्
ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸੁੱਕੇ ਝੜੇ ਪੱਤੇ ਖਾ ਕੇ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੇਵਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਿਆ।
Verse 34
एवं वर्षवयस्तस्य व्यतिक्रान्तं महात्मनः । शिवैकमनसो विप्रास्तप्यमानस्य नारद
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਸਾਲ ਲੰਘਦੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 35
जन्मतो द्वादशे वर्षे तद्वचो नारदेरितम् । सत्यं करिष्यन्निव तमभ्यगात्कुलिशायुधः
ਜਨਮ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਦ ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰਨ ਵਾਂਗ, ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ (ਇੰਦਰ) ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 36
उवाच च वरं ब्रूहि दद्मि त्वन्मनसि स्थितम् । अहं शतक्रतुर्विप्र प्रसन्नोस्मि शुभव्रतैः
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਰ ਮੰਗ; ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਮੈਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਸ਼ੁਭ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।
Verse 37
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य महेन्द्रस्य वाक्यम्मुनिकुमारकः । उवाच मधुरन्धीरः कीर्तयन्मधुराक्षरम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹੇਂਦਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਧੀਰ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਮਿੱਠੇ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 38
गृहपतिरुवाच । मघवन् वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम् । नाहं वृणे वरन्त्वत्तश्शंकरो वरदोऽस्ति मे
ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਘਵਨ, ਹੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਲਿਸ਼ਪਾਣੀ ਇੰਦਰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵਰ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ; ਮੇਰਾ ਵਰਦਾਤਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ।
Verse 39
इन्द्र उवाच । न मत्तश्शङ्करस्त्वन्यो देवदेवोऽस्म्यहं शिशो । विहाय बालिशत्वं त्वं वरं याचस्व मा चिरम्
ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਰ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਬਾਲਕ, ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਦੇਵ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਬਾਲਿਸ਼ ਮੂਰਖਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਵਰ ਮੰਗ, ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ।
Verse 40
गृहपतिरुवाच । गच्छाहल्यापतेऽसाधो गोत्रारे पाकशासन । न प्रार्थये पशुपतेरन्यं देवान्तरं स्फुटम्
ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ, ਅਹਲਿਆ ਦੇ ਪਤੀ ਦੁਰਾਚਾਰੀ! ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਪਾਕ-ਸ਼ਾਸਨ! ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 41
नन्दीश्वर उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा क्रोध संरक्तलोचनः । उद्यम्य कुलिशं घोरम्भीषयामास बालकम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਕੁਲਿਸ਼ ਵਰਗਾ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 42
स दृष्ट्वा बालको वज्रं विद्युज्ज्वाला समाकुलम् । स्मरन्नारद वाक्यं च मुमूर्च्छ भयविह्वलः
ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਵਜ੍ਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬਾਲਕ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 43
अथ गौरीपतिश्शम्भुराविरासीत्तपोनुदः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रन्ते स्पर्शैस्संजीवयन्निव
ਤਦ ਗੌਰੀਪਤੀ ਸ਼ੰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਤਪ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਉੱਠੋ, ਉੱਠੋ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ,” ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਭਗਤ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 44
उन्मील्य नेत्रकमले सुप्ते इव दिनक्षये । अपश्यदग्रे चोत्थाय शम्भुमर्कशताधिकम्
ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ; ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ੰਭੂ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਜ ਸੌ ਸੂਰਜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੀ।
Verse 45
भाले लोचनमालोक्य कण्ठे कालं वृषध्वजम् । वामाङ्गसन्निविष्टाद्रितनयं चन्द्रशेखरम्
ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਨੇਤਰ, ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਨੀਲ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਵਾਮ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਗਿਰਿ-ਕਨਿਆ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।
Verse 46
कपर्द्देन विराजन्तं त्रिशूलाजगवायुधम् । स्फुरत्कर्पूरगौरांगं परिणद्ध गजाजिनम्
ਉਹ ਜਟਾਜੂਟ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਸੱਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧ ਸਨ। ਕਪੂਰ ਵਰਗੀ ਗੌਰ ਕਾਇਆ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਗਜਚਰਮ ਨਾਲ ਪਰਿਬੱਧ ਸਨ।
Verse 47
परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् । हर्षबाष्पाकुलासन्नकण्ठरोमाञ्चकञ्चुकः
ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਅਤੇ ਆਗਮ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ।
Verse 48
क्षणं च गिरिवत्तस्थौ चित्रकूटत्रिपुत्रकः । यथा तथा सुसम्पन्नो विस्मृत्यात्मानमेव च
ਇੱਕ ਛਿਨ ਲਈ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ—ਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ—ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।
Verse 49
न स्तोतुं न नमस्कर्तुं किञ्चिद्विज्ञप्तिमेव च । यदा स न शशाकालं तदा स्मित्वाह शङ्करः
ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਬੇਨਤੀ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤਦ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੇ।
Verse 50
ईश्वर उवाच । शिशो गृहपते शक्राद्वज्रोद्यतकरादहो । ज्ञात भीतोऽसि मा भैषीर्जिज्ञासा ते मया कृता
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬਾਲਕ, ਹੇ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ! ਅਹੋ, ਵਜ੍ਰ ਉਠਾਏ ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੂੰ ਡਰ ਗਿਆ ਹੈਂ—ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਡਰ ਨਾ; ਤੈਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 51
मम भक्तस्य नो शक्रो न वज्रं चान्तकोऽपि च । प्रभवेदिन्द्ररूपेण मयैव त्वम्विभीषितः
ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਉੱਤੇ ਨਾ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ, ਨਾ ਉਸ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਤਕ (ਮੌਤ) ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ੋਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਡਰਾਇਆ ਸੀ।
Verse 52
वरन्ददामि ते भद्र त्वमग्निपदभाग्भव । सर्वेषामेव देवानां वरदस्त्वं भविष्यसि
ਹੇ ਭਦ੍ਰ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਅਗਨੀ-ਪਦ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 53
सर्वेषामेव भूतानां त्वमग्नेऽन्तश्चरो भव । धर्मराजेन्द्रयोर्मध्ये दिगीशो राज्यमाप्नुहि
ਹੇ ਅਗਨੀ! ਤੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣ। ਧਰਮਰਾਜ (ਯਮ) ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਗੀਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ-ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।
Verse 54
त्वयेदं स्थापितं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति । अग्नीश्वर इति ख्यातं सर्वतेजोविबृंहणम्
ਇਹ ਲਿੰਗ ਤੂੰ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ‘ਅਗਨੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖਿਆਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੇਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 55
अग्नीश्वरस्य भक्तानां न भयं विद्युदग्निभिः । अग्निमांद्यभयं नैव नाकालमरणं क्वचित्
ਅਗਨੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅੱਗ ਤੋਂ। ਅਗਨਿਮਾਂਦ੍ਯ (ਜਠਰਾਗਨੀ/ਤੇਜ ਦੀ ਘਾਟ) ਦਾ ਭਯ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 56
अग्नीश्वरं समभ्यर्च्य काश्यां सर्वसमृद्धिदम् । अन्यत्रापि मृतो दैवाद्वह्निलोके महीयते
ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਰਬ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਗਨੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੋਈ ਦੈਵ ਵਸ਼ ਹੋਰ ਥਾਂ ਮਰ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਭੀ ਵਹਨੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 57
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तानीय तद्बन्धून्पित्रोश्च परिपश्यतोः । दिक्पतित्वेऽभिषिच्याग्निं तत्र लिंगे शिवोऽविशत्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਦਿਕਪਤਿਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 58
इत्थमग्न्यवतारस्ते वर्णितो मे जनार्दनः । नाम्ना गृहपतिस्तात शंकरस्य परात्मनः
ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਗਨੀ-ਰੂਪ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਪਿਆਰੇ ਤਾਤ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ‘ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।
Verse 59
चित्रहोत्रपुरी रम्या सुखदार्चिष्मती वरा । जातवेदसि ये भक्ता ते तत्र निवसन्ति वै
ਚਿਤ੍ਰਹੋਤ੍ਰਪੁਰੀ ਰਮਣੀਕ ਹੈ; ‘ਸੁਖਦਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਰਚਿਸ਼ਮਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 60
अग्निप्रवेशं ये कुर्य्युर्दृढसत्त्वा जितेन्द्रियाः । स्त्रियो वा सत्त्वसम्पन्नास्ते सर्व्वेप्यग्नितेजसः
ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਹੋ ਕੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਸੰਪੰਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ—ਉਹ ਸਭ ਅਗਨੀ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 61
अग्निहोत्ररता विप्राः स्थापिता ब्रह्मचारिणः । पश्चानिवर्त्तिनोऽप्येवमग्निलोकेग्निवर्चसः
ਅਗਨੀਹੋਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਅਨਾਵਰਤਕ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਗਨੀ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਅੱਗ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 62
शीते शीतापनुत्त्यै यस्त्वेधोभारान्प्रयच्छति । कुर्य्यादग्नीष्टिकां वाथ स वसेदग्निसन्निधौ
ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਠੰਢ ਦੀ ਪੀੜ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਜ ਵਾਸਤੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਗੱਠੇ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਗਨੀ-ਇਸ਼ਟਿਕਾ (ਅਗਨੀ ਵੇਦੀ) ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਨੀ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 63
अनाथस्याग्निसंस्कारं यः कुर्य्याच्छ्रद्धयान्वितः । अशक्तः प्रेरयेदन्यं सोग्निलोके महीयते
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਨਾਥ ਲਈ ਅਗਨੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਨੀ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 64
अग्निरेको द्विजातीनां निश्श्रेयसकरः परः । गुरुर्देवो व्रतं तीर्थं सर्वमग्निर्विनिश्चितम्
ਦੁਇਜਾਂ ਲਈ ਅਗਨੀ ਹੀ ਪਰਮ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਹੀ ਗੁਰੂ, ਅਗਨੀ ਹੀ ਦੇਵ; ਅਗਨੀ ਹੀ ਵਰਤ ਤੇ ਤੀਰਥ—ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਅਗਨੀ ਹੀ ਹੈ।
Verse 65
अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्षणात् । पावनानि भवन्त्येव तस्माद्यः पावकः स्मृतः
ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਸਭ ਅਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅੱਗ ਨੂੰ ‘ਪਾਵਕ’—ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 66
अन्तरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चयो ह्याशुशुक्षणिः । मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम्
ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਸਾਕਸ਼ੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਅਚੁਤ ਹੈ। ਉਹ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਦੇ ਗ੍ਰਾਸ ਪਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ‘ਮਾਸ ਦਾ ਟੁਕੜਾ’ ਨਾ ਸਮਝੋ।
Verse 67
तैजसी शाम्भवी मूर्त्तिः प्रत्यक्षा दहनात्मिका । कर्त्री हर्त्री पालयित्री विनैतां किं विलोक्यते
ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਅਗਨਿ-ਸਰੂਪਣੀ। ਉਹੀ ਕਰਤ੍ਰੀ, ਹਰਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰਣੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 68
चित्रभानुरयं साक्षान्नेत्रन्त्रिभुवनेशितुः । अन्धे तमोमये लोके विनैनं कः प्रकाशनः
ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੂ ਸੂਰਜ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ; ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੌਣ ਦੇਵੇਗਾ?
Verse 69
धूपप्रदीपनैवेद्यपयोदधिघृतैक्षवम् । एतद्भुक्तं निषेवन्ते सर्वे दिवि दिवौकसः
ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਧੂਪ, ਦੀਵਾ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ ਤੇ ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੁਰਗ ਦੇ ਸਭ ਦੇਵਗਣ ਉਸ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
A household is struck by intense grief and fear; Gṛhapati responds not with lamentation but with a theological claim enacted as practice: by worshipping Mṛtyuñjaya and performing Mahākāla japa, one confronts the very principle of death (kāla) under Śiva’s sovereignty.
The chapter codes a Shaiva inner logic: ‘Kāla’ is not merely an external event but a metaphysical constraint; invoking Mṛtyuñjaya/Mahākāla re-situates the practitioner in Śiva’s time-transcending reality. The ‘vow’ (pratijñā) functions as the stabilizing ritual container that converts emotional turbulence (śoka) into focused sādhana.
Mṛtyuñjaya and Mahākāla are central—Śiva as the healer-liberator who overcomes death and as the absolute lord of time. Gṛhapati is also presented as śaṃkarāṃśajaḥ, a Śiva-derived presence that mediates this power into the narrative world.