दशशैवव्रतप्रश्नः — Inquiry into the Ten Principal Śaiva Vratas

Verse 1

ऋषय ऊचुः । धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि जीवितं सफलं तव । यच्छ्रावयसि नस्तात महेश्वरकथां शुभाम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੈਂ; ਤੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੈ, ਹੇ ਤਾਤ! ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈਂ।

Verse 2

बहुभिश्चर्षिभि स्सूत श्रुतं यद्यपि वस्तु सत् । सन्देहो न मतोऽस्माकं तदेतत्कथयामि ते

ਹੇ ਸੂਤ! ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸੱਚਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 3

केन व्रतेन सन्तुष्टः शिवो यच्छति सत्सुखम् । कुशलश्शिवकृत्ये त्वं तस्मात्पृच्छामहे वयम्

ਕਿਹੜੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਤਸੁਖ—ਮੰਗਲਮਈ ਆਨੰਦ—ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ? ਤੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ।

Verse 4

भुक्तिर्मुक्तिश्च लभ्येत भक्तैर्येन व्रतेन वै । तद्वद त्वं विशेषेण व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते

ਜਿਸ ਵਰਤ ਨਾਲ ਭਗਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਵੇਂ—ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸ। ਹੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 5

सूत उवाच । सम्यक्पृष्टमृषिश्रेष्ठा भवद्भिः करुणात्मभिः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं कथयामि यथाश्रुतम्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਕਰੁਣਾਮਈ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਹਾਂਗਾ।

Verse 6

यथा भवद्भिः पृच्छेत तथा पृष्टं हि वेधसा । हरिणा शिवया चैव तथा वै शंकरं प्रति

ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸਵਾਲ ਵੇਧਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।

Verse 7

कस्मिंश्चित्समये तैस्तु पृष्टं च परमात्मने । केन व्रतेन सन्तुष्टो भुक्तिं मुक्तिं च यच्छसि

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹੋ?”

Verse 8

इति पृष्टस्तदा तैस्तु हरिणा तेन वै तदा । तदहं कथयाम्यद्य शृण्वतां पापहारकम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ—ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਵੀ—ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਮੈਂ ਅੱਜ ਉਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸੁਣੋ, ਇਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਹੈ।

Verse 9

शिव उवाच । भूरि व्रतानि मे सन्ति भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । मुख्यानि तत्र ज्ञेयानि दशसंख्यानि तानि वै

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਵਰਤ ਹਨ ਜੋ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਰਤ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ—ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਸ ਹਨ।”

Verse 10

दश शैवव्रतान्याहुर्जाबालश्रुतिपारगाः । तानि व्रतानि यत्नेन कार्याण्येव द्विजैस्सदा

ਜਾਬਾਲ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਦਸ ਸ਼ੈਵ ਵ੍ਰਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵ੍ਰਤ ਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 11

प्रत्यष्टम्यां प्रयत्नेन कर्तव्यं नक्तभोजनम् । कालाष्टम्यां विशेषेण हरे त्याज्यं हि भोजनम्

ਅੱਠਮੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਕਤ-ਭੋਜਨ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਲਾਠਮੀ ਨੂੰ, ਹੇ ਹਰ, ਭੋਜਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 12

एकादश्यां सितायां तु त्याज्यं विष्णो हि भोजनम् । असितायां तु भोक्तव्यं नक्तमभ्यर्च्य मां हरे

ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਹੇ ਹਰੀ, ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

त्रयोदश्यां सितायां तु कर्तव्यं निशि भोजनम् । असितायां तु भूतायां तत्र कार्यं शिवव्रतैः

ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਮੌਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 14

निशि यत्नेन कर्तव्यं भोजनं सोमवासरे । उभयोः पक्षयोर्विष्णो सर्वस्मिञ्छिव तत्परैः

ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਦਾ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 15

व्रतेष्वेतेषु सर्वेषु शैवा भोज्याः प्रयत्नतः । यथाशक्ति द्विजश्रेष्ठा व्रतसंपूर्तिहेतवे

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਫਲ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 16

व्रतान्येतानि नियमात्कर्तव्यानि द्विजन्मभिः । व्रतान्येतानि तु त्यक्त्वा जायन्ते तस्करा द्विजाः

ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਦ੍ਵਿਜ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਚੋਰ, ਤਸਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

मुक्तिमार्गप्रवीणैश्च कर्तव्यं नियमादिति । मुक्तेस्तु प्रापकं चैव चतुष्टयमुदाहृतम्

ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਧਨਾ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਉਪਾਅ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 18

शिवार्चनं रुद्रजपं उपवासश्शिवालये । वाराणस्यां च मरणं मुक्तिरेषा सनातनी

ਸ਼ਿਵ-ਅਰਚਨਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਜਪ, ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ, ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ—ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।

Verse 19

अष्टमी सोमवारे च कृष्णपक्षे चतुर्दशी । शिवतुष्टिकरं चैतन्नात्र कार्या विचारणा

ਜਦੋਂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਅੱਠਮੀ ਆਵੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਵਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 20

चतुर्ष्वपि बलिष्ठं हि शिवरात्रिव्रतं हरे । तस्मात्तदेव कर्तव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः

ਹੇ ਹਰੀ! ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਵਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਵਰਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 21

एतस्माच्च मतादन्यन्नास्ति नृणां हितावहम् । एतद्व्रतन्तु सर्वेषां धर्मसाधनमुत्तमम्

ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਇਸ ਵਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਰਤ ਹੀ ਸਭ ਲਈ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 22

निष्कामानां सकामानां सर्वेषां च नृणान्तथा । वर्णानामाश्रमाणां च स्त्रीबालानां तथा हरे

ਹੇ ਹਰੀ, ਇਹ (ਵਰਤ-ਪੂਜਾ) ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਸਕਾਮ—ਸਭ ਲਈ ਹੈ; ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ, ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵੀ।

Verse 23

दासानां दासिकानां च देवादीनां तथैव च । शरीरिणां च सर्वेषां हितमेतद्व्रतं वरम्

ਦਾਸਾਂ ਤੇ ਦਾਸੀਆਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਭੀ—ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।

Verse 24

माघस्य ह्यसिते पक्षे विशिष्टा सातिकीर्तिता । निशीथव्यापिनी ग्राह्या हत्याकोटिविनाशिनी

ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਤੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਸ਼ੀਥ (ਅੱਧੀ ਰਾਤ) ਤੱਕ ਵਿਆਪੇ, ਉਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੱਤਿਆ-ਜਨਿਤ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

तद्दिने चैव यत्कार्यं प्रातरारभ्य केशव । श्रूयतान्तन्मनो दत्त्वा सुप्रीत्या कथयामि ते

ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 26

प्रातरुत्थाय मेधावी परमानन्दसंयुतः । समाचरेन्नित्यकृत्यं स्नानादिकमतन्द्रितः

ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਭਗਤ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾ ਆਲਸ ਦੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 27

शिवालये ततो गत्वा पूजयित्वा यथाविधि । नमस्कृत्य शिवं पश्चात्संकल्पं सम्यगाचरेत्

ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

देवदेव महादेव नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते । कर्तुमिच्छाम्यहं देव शिवरात्रिव्रतं तव

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਨੀਲਕੰਠ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 29

तव प्रभावाद्देवेश निर्विघ्नेन भवेदिति । कामाद्याः शत्रवो मां वै पीडां कुर्वन्तु नैव हि

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੋਵੇ। ਕਾਮ ਆਦਿ ਸ਼ਤਰੂ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੀੜ ਨਾ ਦੇਣ।

Verse 30

एवं संकल्पमास्थाय पूजाद्रव्यं समाहरेत् । सुस्थले चैव यल्लिंगं प्रसिद्धं चागमेषु वै

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਅਤੇ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 31

रात्रौ तत्र स्वयं गत्वा संपाद्य विधिमुत्तमम् । शिवस्य दक्षिणे भागे पश्चिमे वा स्थले शुभे

ਰਾਤ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਉੱਤਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਸੰਪੰਨ ਕਰੇ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ (ਬੰਨ੍ਹੋਬਸਤ ਕਰੇ)।

Verse 32

निधाय चैव तद्द्रव्यं पूजार्थं शिवसन्निधौ । पुनः स्नायात्तदा तत्र विधिपूर्वं नरोत्तमः

ਪੂਜਾ ਲਈ ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਨਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ।

Verse 33

परिधाय शुभं वस्त्रमन्तर्वासश्शुभन्तथा । आचम्य च त्रिवारं हि पूजारंभं समाचरेत्

ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਦਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰੇ।

Verse 34

यस्य मंत्रस्य यद्द्रव्यं तेन पूजां समाचरेत् । अमंत्रकं न कर्तव्यं पूजनं तु हरस्य च

ਜਿਸ ਮੰਤ੍ਰ ਲਈ ਜੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।

Verse 35

गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्भक्तिभावसमन्वितः । पूजनं प्रथमे यामे कृत्वा मंत्रं जपेद्बुधः

ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗੀਤ, ਵਾਜੇ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 36

पार्थिवं च तदा श्रेष्ठं विदध्यान्मंत्रवान्यदि । कृतनित्यक्रियः पश्चात्पार्थिवं च समर्चयेत्

ਤਦ ਜੇ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉੱਤਮ ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦਾ) ਲਿੰਗ ਬਣਾਵੇ। ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਪਾਰਥਿਵ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 37

प्रथमं पार्थिवं कृत्वा पश्चात्स्थापनमाचरेत् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्देवं तोषयेद्वृषभध्वजम्

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਾਰਥਿਵ ਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਦੇਵ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां व्याधेश्वरमाहात्म्ये शिवरात्रिव्रतमहिमनिरूपणंनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ‘ਵਿਆਧੇਸ਼ਵਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਅਧੀਨ ‘ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਤ ਮਹਿਮਾ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਅਠੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 39

चतुर्ष्वपि च यामेषु मूर्तीनां च चतुष्टयम् । कृत्वावाहनपूर्वं हि विसर्गावधि वै क्रमात्

ਚਾਰਾਂ ਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਵਿਸਰਜਨ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 40

कार्यं जागरणं प्रीत्या महोत्सव समन्वितम् । प्रातः स्नात्वा पुनस्तत्र स्थापयेत्पूजयेच्छिवम्

ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ, ਮਹੋਤਸਵ ਸਮੇਤ। ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਓਥੇ ਮੁੜ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 41

ततः संप्रार्थयेच्छंभुं नतस्कन्धः कृताञ्जलिः । कृतसम्पूर्ण व्रतको नत्वा तं च पुनः पुनः

ਫਿਰ ਮੋਢੇ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਭਗਤ ਸ਼ੰਭੂ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।

Verse 42

नियमो यो महादेव कृतश्चैव त्वदाज्ञया । विसृज्यते मया स्वामिन्व्रतं जातमनुत्तमम्

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੋ ਨਿਯਮ ਧਾਰਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਅਨੁੱਤਮ ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 43

व्रतेनानेन देवेश यथाशक्तिकृतेन च । सन्तुष्टो भव शर्वाद्य कृपां कुरु ममोपरि

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਮੇਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਇਸ ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ, ਹੇ ਆਦਿ ਸ਼ਰਵ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ।

Verse 44

पुष्पाञ्जलिं शिवे दत्त्वा दद्याद्दानं यथाविधि । नमस्कृत्य शिवायैव नियमं तं विसर्जयेत्

ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਾਂਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਸਮਾਪਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 45

यथाशक्ति द्विजाञ्छैवान्यतिनश्च विशेषतः । भोजयित्वा सुसन्तोष्य स्वयं भोजनमाचरेत्

ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੈਵ ਯਤੀਆਂ ਨੂੰ—ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਹੀ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 46

यामेयामे यथा पूजा कार्या भक्तवरैर्हरे । शिवरात्रौ विशेषेण तामहं कथयामि ते

ਹੇ ਹਰੀ! ਰਾਤ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ—ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 47

प्रथमे चैव यामे च स्थापितं पार्थिवं हरे । पूजयेत्परया भक्त्या सूपचारैरनेकशः

ਪਹਿਲੇ ਯਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹਰੇ ਦੇ ਪਾਰਥਿਵ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਉੱਤਮ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 48

पंचद्रव्यैश्च प्रथमं पूजनीयो हरस्सदा । तस्य तस्य च मन्त्रेण पृथग्द्रव्यं समर्पयेत्

ਪੰਜ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਦਾ ਹਰੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨੂੰ ਉਸ-ਉਸ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 49

तच्च द्रव्यं समर्प्यैव जलधारां ददेत वै । पश्चाच्च जलधाराभिर्द्रव्याणुत्तारयेद्बुधः

ਉਹ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਜਲਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਹਟਾ ਦੇਵੇ।

Verse 50

शतमष्टोत्तरं मन्त्रं पठित्वा जलधारया । पूजयेच्च शिवं तत्र निर्गुणं गुणरूपिणम्

ਅਸ਼ਟੋੱਤਰ-ਸ਼ਤ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਜਲਧਾਰਾ ਨਾਲ ਓਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 51

गुरुदत्तेन मंत्रेण पूजयेद्वृषभध्जम् । अन्यथा नाममंत्रेण पूजयेद्वै सदाशिवम्

ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 52

चन्दनेन विचित्रेण तण्डुलैश्चाप्यखण्डितैः । कृष्णैश्चैव तिलैः पूजा कार्या शंभोः परात्मनः

ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨ ਚੰਦਨ ਨਾਲ, ਅਖੰਡ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 53

पुष्पैश्च शतपत्रैश्च करवीरैस्तथा पुनः । अष्टभिर्नाममंत्रैश्चार्पयेत्पुष्पाणि शंकरे

ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਤਪਤ੍ਰ ਕਮਲ ਅਤੇ ਕਰਵੀਰ (ਕਨੇਰ) ਨਾਲ—ਅਤੇ ਅੱਠ ਨਾਮ-ਮੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 54

भवः शर्वस्तथा रुद्रः पुनः पशुपतिस्तथा । उग्रो महांस्तथा भीम ईशान इति तानि वै

ਉਹ ਭਵ ਹੈ, ਸ਼ਰਵ ਵੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਵੀ। ਉਹ ਉਗ੍ਰ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਭੀਮ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ।

Verse 55

श्रीपूर्वैश्च चतुर्थ्यंतैर्नामभिः पूजयेच्छिवम् । पश्चाद्धूपं च दीपं च नैवेद्यं च ततः परम्

‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਚਤੁਰਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧੂਪ, ਦੀਪ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।

Verse 56

आद्ये यामे च नैवेद्यं पक्वान्नं कारयेद्बुधः । अर्घं च श्रीफलं दत्त्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्

ਦਿਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਯਾਮ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਭਗਤ ਪੱਕਾ ਅੰਨ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਫਲ (ਨਾਰੀਅਲ) ਦੇ ਕੇ ਤਾਂਬੂਲ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 57

नमस्कारं ततो ध्यानं जपः प्रोक्तो गुरोर्मनोः । अन्यथा पंचवर्णेन तोषयेत्तेन शंकरम्

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ, ਫਿਰ ਧਿਆਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਪੰਜਾਖਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ।

Verse 58

धेनुमुद्रां प्रदर्श्याथ सुजलैस्तर्पणं चरेत् । पंचब्राह्मणभोजं च कल्पयेद्वै यथाबलम्

ਫਿਰ ਧੇਨੁਮੁਦਰਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇ।

Verse 59

महोत्सवश्च कर्तव्यो यावद्यामो भवेदिह । ततः पूजाफलं तस्मै निवेद्य च विसर्जयेत्

ਇੱਥੇ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਨਿਯਤ ਯਾਮ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਮਹੋਤਸਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ (ਵਿਸਰਜਨ) ਕਰੇ।

Verse 60

पुनर्द्वितीये यामे च संकल्पं सुसमा चरेत् । अथवैकदैव संकल्प्य कुर्यात्पूजां तथाविधाम्

ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਯਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 61

द्रव्यैः पूर्वैस्तथा पूजां कृत्वा धारां समर्पयेत् । पूर्वतो द्विगुणं मंत्रं समुच्चार्यार्चयेच्छिवम्

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਧਾਰਾ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਧਾਰ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 62

पूर्वैस्तिलयवैश्चाथ कमलैः पूजयेच्छिवम् । बिल्वपत्रैर्विशेषेण पूजयेत्परमेश्वरम्

ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤਿਲ, ਜੌ ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਲਵ ਪੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 63

अर्घ्यं च बीजपूरेण नैवेद्यं पायसन्तथा । मंत्रावृत्तिस्तु द्विगुणा पूर्वतोऽपि जनार्दन

ਬੀਜਪੂਰ (ਮਾਤੁਲੁੰਗ) ਫਲ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਾਇਸ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਚੜ੍ਹਾਏ। ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 64

ततश्च ब्राह्मणानां हि भोज्यो संकल्पमाचरेत् । अन्यत्सर्वं तथा कुर्याद्यावच्च द्वितयावधि

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਤ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 65

यामे प्राप्ते तृतीये च पूर्ववत्पूजनं चरेत् । यवस्थाने च गोधूमाः पुष्पाण्यर्कभवानि च

ਜਦ ਤੀਜਾ ਯਾਮ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਜੌ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਜੌ ਦੀ ਥਾਂ ਗੇਹੂੰ ਅਤੇ ਅਰਕ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 66

धूपैश्च विविधैस्तत्र दीपैर्नानाविधैरपि । नैवेद्यापूपकैर्विष्णो शाकैर्नानाविधैरपि

ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਅਪੂਪ (ਪੁਏ) ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੋ, ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Verse 67

कृत्वैव चाथ कर्पूरैरारार्तिक विधिं चरेत । अर्घ्यं सदाडिमं दद्याद्द्विगुणं जपमाचरेत्

ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਆਰਤੀ-ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਅਨਾਰ ਸਮੇਤ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋਗੁਣਾ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 68

ततश्च ब्रह्मभोजस्य संकल्पं च सदक्षिणम् । उत्सवं पूर्ववत्कुर्या द्यावद्यामावधिर्भवेत्

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਉਹ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਤਸਵ ਕਰੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਯਾਮਾਂ ਦੀ ਨਿਯਤ ਅਵਧੀ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 69

यामे चतुर्थे संप्राते कुर्यात्तस्य विसर्जनम् । प्रयोगादि पुनः कृत्वा पूजां विधिवदाचरेत्

ਚੌਥੇ ਯਾਮ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਵੇਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਮੁੜ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 70

माषैः प्रियंगुभिर्मुद्गैस्सप्तधान्यैस्तथाथवा । शंखीपुष्पैर्बिल्वपत्रैः पूजयेत्परमेश्वरम्

ਮਾਸ਼, ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ, ਮੁਦਗ ਅਤੇ ਸਪਤ-ਧਾਨਿਆਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸ਼ੰਖੀ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 71

नैवेद्यं तत्र दद्याद्वै मधुरैर्विविधैरपि । अथवा चैव माषान्नैस्तोषयेच्च सदाशिवम्

ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿੱਠੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਜ਼ਰੂਰ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ ਮਾਸ਼ਾਨ্ন (ਉੜਦ ਦਾ ਅੰਨ) ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 72

अर्घं दद्यात्कदल्याश्च फलेनैवाथवा हरे । विविधैश्च फलैश्चैव दद्यादर्घ्यं शिवाय च

ਕੇਲੇ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ, ਹੇ ਹਰਿ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 73

पूर्वतो द्विगुणं कुर्यान्मंत्रजापं नरोत्तमः । संकल्पं ब्रह्मभोजस्य यथाशक्ति चरेद्बुधः

ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੁਣ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।

Verse 74

गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्नयेत्कालं च भक्तितः । महोत्सवैर्भक्तजनैर्यावत्स्यादरुणोदयः

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਚ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਓ; ਭਗਤ ਜਨਾਂ ਦੇ ਮਹੋਤਸਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਸ਼ੁਭ ਅਰੁਣੋਦਯ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 75

उदये च तथा जाते पुनस्स्नात्वार्चयेच्छिवम् । नानापूजोपहारैश्च स्वाभिषेकमथाचरेत्

ਜਦੋਂ ਸਵੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮੁੜ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੂਜਾ-ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਾਭਿਸੇਕ ਕਰੇ।

Verse 76

नानाविधानि दानानि भोज्यं च विविधन्तथा । ब्राह्मणानां यतीनां च कर्तव्यं यामसंख्यया

ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਯਾਮਾਂ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 77

शंकराय नमस्कृत्य पुष्पाञ्जलिमथाचरेत् । प्रार्थयेत्सुस्तुतिं कृत्वा मन्त्रैरेतैर्विचक्षणः

ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪਾਂਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਵਿਵੇਕੀ ਭਗਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ।

Verse 78

तावकस्त्वद्गतप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड । कृपानिधे इति ज्ञात्वा यथा योग्यं तथा कुरु

ਹੇ ਮ੍ਰਿਡ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਹੇ ਕਿਰਪਾ-ਨਿਧਿ! ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਕਰ।

Verse 79

अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृपानिधित्वाज्ज्ञात्वैव भूतनाथ प्रसीद मे

ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਪ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ—ਹੇ ਭੂਤਨਾਥ! ਤੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ।

Verse 80

अनेनैवोपवासेन यज्जातं फलमेव च । तेनैव प्रीयतां देवः शंकरः सुखदायकः

ਇਸੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।

Verse 81

कुले मम महादेव भजनं तेऽस्तु सर्वदा । माभूत्तस्य कुले जन्म यत्र त्वं नहि देवता

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਭਜਨ ਸਦਾ ਰਹੇ। ਜਿਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 82

पुष्पांजलिं समर्प्यैवं तिलकाशिष एव च । गृह्णीयाद्ब्राह्मणेभ्यश्च ततश्शंभुं विसर्जयेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਪਾਂਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਚਨ ਲਵੇ; ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ।

Verse 83

एवं व्रतं कृतं येन तस्माद्दूरो हरो न हि । न शक्यते फलं वक्तुं नादेयं विद्यते मम

ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਐਸੇ ਭਗਤ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਅਦੇਯ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 84

अनायासतया चेद्वै कृतं व्रतमिदम्परम् । तस्य वै मुक्तिबीजं च जातं नात्र विचारणा

ਜੇ ਇਹ ਪਰਮ ਵਰਤ ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼, ਅਨਾਇਾਸ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ।

Verse 85

प्रतिमासं व्रतं चैव कर्तव्यं भक्तितो नरैः । उद्यापनविधिं पश्चात्कृत्वा सांगफलं लभेत्

ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਹ ਵਰਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਦਯਾਪਨ ਕਰਕੇ, ਵਰਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 86

व्रतस्य करणान्नूनं शिवोऽहं सर्वदुःखहा । दद्मि भुक्तिं च मुक्तिं च सर्वं वै वाञ्छितं फलम्

ਇਸ ਵਰਤ ਦੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੈਂ—ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰਤਾ ਸ਼ਿਵ—ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 87

सूत उवाच । इति शिववचनं निशम्य विष्णुर्हिततरमद्भुतमाजगाम धाम । तदनु व्रतमुत्तमं जनेषु समचरदात्महितेषु चैतदेव

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ। ਫਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹੀ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਅਚਰਿਆ।

Verse 88

कदाचिन्नारदायाथ शिवरात्रिव्रतन्त्विदम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं कथयामास केशवः

ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।