Ghuśmeśa-jyotirliṅga-māhātmya (The Greatness of the Ghuśmeśa Jyotirlinga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਅਗਲੇ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਘੁਸ਼ਮੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ ਕਹਿ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ‘ਗਿਰਿਰਦੇਵ’ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੁਧਰਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਾਲਕ, ਅਗਨੀ-ਸੇਵਕ, ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸੰਧਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ। ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੰਪਤੀ ਨਿਸੰਤਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਸਮੱਸਿਆ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਧਰਮਾ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਤਾਰਨਹਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਤਨੀ ਸੁਦੇਹਾ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਘਾਟ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਮਤਾ ਦਾ ਤਣਾਅ ਘੁਸ਼ਮੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਰਾਹੀਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਆਚਾਰਕ ਹੱਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अतः परं च घुश्मेशं ज्योतिर्लिंगमुदाहृतम् । तस्यैव च सुमाहात्म्यं श्रूयतामृषिसत्तमः
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ‘ਘੁਸ਼ਮੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੋ।
Verse 2
दक्षिणस्यां दिशि श्रेष्ठो गिरिर्देवेति संज्ञकः । महाशोभान्वितो नित्यं राजतेऽद्भुत दर्शनः
ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਰੰਤਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 3
तस्यैव निकटे कश्चिद्भारद्वाजकुलोद्भवः । सुधर्मा नाम विप्रश्च न्यवसद्ब्रह्मवित्तमः
ਉਸੇ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਸੁਧਰਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ।
Verse 4
तस्य प्रिया सुदेहा च शिवधर्मपरायणः । पतिसेवापरा नित्यं गृहकर्मविचक्षणा
ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਪਤਨੀ ਸੁਦੇਹਾ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਪਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਤੇ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਸੀ।
Verse 5
सुधर्मा च द्विजश्रेष्ठो देवतातिथिपूजकः । वेदमार्गपरो नित्यमग्नि सेवापरायणः
ਅਤੇ ਸੁਧਰਮਾ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 6
त्रिकालसंध्यया युक्तस्सूर्य्यरूपसमद्युतिः । शिष्याणां पाठकश्चैव वेदशास्त्रविचक्षणः
ਉਹ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਸੀ; ਰੂਪ ਤੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ। ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਸੀ।
Verse 7
धनवांश्च परो दाता सौजन्यगुणभाजनः । शिवकर्मरतो नित्यं शैवश्शैवजनप्रियः
ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦਾਤਾ ਸੀ, ਸੁਜਨਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸੱਚਾ ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀ।
Verse 8
आयुर्बहु व्यतीयाय तस्य धर्मं प्रकुर्वतः । पुत्रश्च नाभवत्तस्य ऋतुः स्यादफलः स्त्रियाः
ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਧਰਮ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ; ਤੱਥਾਪਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦਾ ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਿਹਾ।
Verse 9
तेन दुःखं कृतं नैव वस्तुज्ञानपरेण हि । आत्मनस्तारकश्चात्मा ह्यात्मनः पावनश्च सः
ਜੋ ਤੱਤ੍ਵ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਤਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 10
इत्येवं मानसं धृत्वा दुःखं न कृतवान्स्तदा । सुदेहा च तदा दुःखं चकार पुत्रसम्भवम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਸੁਦੇਹਾ ਤਦ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਈ।
Verse 11
नित्यं च स्वामिनं सा वै प्रार्थयद्यत्नसाधने । पुत्रोत्पादनहेतोश्च सर्वविद्याविशारदम्
ਉਹ ਨਿੱਤ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ—ਜੋ ਹਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ—ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜਤਨ ਨਾਲ ਉਪਾਏ ਕਰੋ।
Verse 12
सोऽपि स्त्रियं तदा भर्त्स्य किं पुत्रश्च करिष्यति । का माता कः पिता पुत्रः को बंधुश्च प्रियश्च कः
ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਡਾਂਟੇਗਾ; ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕੇਗਾ? ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਮਾਤਾ’ ਕੌਣ, ‘ਪਿਤਾ’ ਕੌਣ, ‘ਪੁੱਤਰ’ ਕੌਣ? ‘ਬੰਧੂ’ ਕੌਣ ਅਤੇ ‘ਪਿਆਰਾ’ ਕੌਣ?
Verse 13
सर्वं स्वार्थपरं देवि त्रिलोक्यां नात्र संशयः । जानीहि त्वं विशेषेण बुद्ध्या शोकं न वै कुरु
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਾਰਥ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ।
Verse 14
तस्माद्देवि त्वया दुःखं त्यजनीयं सुनिश्चितम् । नित्यं मह्यं त्वया नैव कथनीयं शुभव्रते
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ੁਭ-ਵ੍ਰਤੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਕਦੇ ਵੀ—ਕਦੇ ਵੀ—ਨਾ ਕਹੀਂ।
Verse 15
एवं तां सन्निवार्य्यैव भगवद्धर्मतत्परः । आसीत्परमसंतुष्टो द्वन्द्वदुःखं समत्यजत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋਇਆ, ਪਰਮ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਗਿਆ।
Verse 16
कदाचिच्च सुदेहा वै गेहे च सहवासिनः । जगाम प्रियगोष्ठ्यर्थं विवादस्तत्र संगतः
ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੁਦੇਹਾ ਘਰ ਦੇ ਸਹਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਯ ਗੋਸ਼ਠੀ ਲਈ ਗਈ; ਉੱਥੇ ਝਗੜਾ ਉੱਠ ਪਿਆ।
Verse 17
तत्पत्नी स्त्रीस्वभावाच्च भर्त्सिता सा तया तदा । उक्ता चेति दुरुक्त्या वै सुदेहा विप्रकामिनी
ਤਦ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ-ਸੁਭਾਉ ਦੀ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਂਟਿਆ; ਤਿੱਖੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਆਸਕਤ ਸੁਦੇਹਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 18
द्विजपत्न्युवाच अपुत्रिणि कथं गर्वं कुरुषे पुत्रिणी ह्यहम् । मद्धनं भोक्ष्यते पुत्रो धनं ते कश्च भोक्ष्यते
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੋਲੀ—“ਹੇ ਨਿਸੰਤਾਨ ਔਰਤ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਘਮੰਡ ਕਰਦੀ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰਵਤੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰਾ ਧਨ ਭੋਗੇਗਾ; ਤੇਰਾ ਧਨ ਕੌਣ ਭੋਗੇਗਾ?”
Verse 19
नूनं हरिष्यते राजा त्वद्धनं नात्र संशयः । धिग्धिक्त्वां ते धनं धिक्च धिक्ते मानं हि वन्ध्यके
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਜਾ ਤੇਰਾ ਧਨ ਛੀਨ ਲਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਧਿਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ! ਧਿਕਾਰ ਤੇਰੇ ਧਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਧਿਕਾਰ ਤੇਰੇ ਉਸ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ, ਹੇ ਬਾਂਝ!
Verse 20
सूत उवाच । भर्त्सिता ताभिरिति सा गृहमागत्य दुःखिता । स्वामिने कथयामास तदुक्तं सर्वमादरात्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਣੇ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 21
ब्राह्मणोऽपि तदा दुःखं न चकार सुबुद्धिमान् । कथितं कथ्यतामेव यद्भावि तद्भवेत्प्रिये
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸੁਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪ੍ਰਿਯੇ, ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਬੇਝਿਝਕ ਕਹੋ; ਜੋ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇਗਾ।”
Verse 22
इत्येवं च तदा तेन ह्याश्वस्तापि पुनः पुनः । न तदा सात्यजद्दुःखं ह्याग्रहं कृतवत्यसौ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ; ਆਪਣੇ ਅੜੀਅਲ ਆਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੀ।
Verse 23
सुदेहोवाच । यथा तथा त्वया पुत्रस्समुत्पाद्यः प्रियोऽसि मे । त्यक्षामि ह्यन्यथाहं च देहं देहभृतां वर
ਸੁਦੇਹਾ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਦੇਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗੀ।
Verse 24
सूत उवाच । एवमुक्तं तया श्रुत्वा सुधर्मा ब्राह्मणोत्तमः । शिवं सस्मार मनसा तदाग्रहनिपीडितः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਧਰਮਾ, ਉਸ ਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 25
अग्नेरग्रेऽक्षिपत्पुष्पद्वयं विप्रो ह्यतंद्रितः । मनसा दक्षिणं पुष्पं तन्मेने पुत्रकामदम्
ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਚੌਕਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਦੋ ਫੁੱਲ ਸੁੱਟੇ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਦਾ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ।
Verse 26
एवं कृत्वा पणं पत्नीमुवाच ब्राह्मणस्स च । अनयोर्ग्राह्यमेकं ते पुष्पं पुत्र फलाप्तये
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਤੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਲੈ ਲੈ, ਪੁੱਤਰ-ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ।
Verse 27
तया च मनसा धृत्वा पुत्रश्चैव भवेन्मम । तदा च स्वामिना यच्च धृतं पुष्पं समेतु माम्
ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਂ। ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਸਵਾਮੀ (ਪਤੀ) ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫੁੱਲ ਧਰਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਫੁੱਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੇ।
Verse 28
इत्युक्त्वा च तया तत्र नमस्कृत्य शिवं तदा । नत्वा चाग्निं पुनः प्रार्थ्य गृहीतं पुष्पमेककम्
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਓਥੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕੋ ਫੁੱਲ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
Verse 29
स्वामिना चिंतितं यच्च तद्गृहीतं तया न हि । सुदेहया विमोहेन शिवेच्छासंभवेन वै
ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਦੇਹਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਮੋਹ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 30
तद्दृष्ट्वा पुरुषश्चैव निश्वासं पर्यमोचयत् । स्मृत्वा शिवपदांभोजमुवाच निजकामिनीम्
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਛੱਡਿਆ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 31
सुधर्मोवाच । निर्मितं चेश्वरेणैव कथं चैवान्यथा भवेत् । आशां त्यज प्रिये त्वं च परिचर्य्यां कुरु प्रभोः
ਸੁਧਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪ੍ਰਿਯੇ, ਆਸ ਛੱਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪਰਿਚਰਿਆ ਕਰ।”
Verse 32
इत्युक्त्वा तु स्वयं विप्र आशां परिविहाय च । धर्मकार्यरतस्सोऽभूच्छंकरध्यानतत्परः
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪ ਸਭ ਲੌਕਿਕ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਮ-ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਤਪਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 33
सा सुदेहाग्रहं नैव मुमोचात्मजकाम्यया । प्रत्युवाच पतिं प्रेम्णा सांजलिर्नतमस्तका
ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਦੇਹ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਛੱਡਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
सुदेहोवाच । मयि पुत्रो न चास्त्वन्या पत्नीं कुरु मदाज्ञया । तस्यां नूनं सुतश्चैव भविष्यति न संशयः
ਸੁਦੇਹਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਪਤਨੀ ਕਰ ਲਵੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।”
Verse 35
सूत उवाच । तदैव प्रथितो वै स ब्रह्मणश्शैवसत्तमः । उवाच स्वप्रियां तां च सुदेहां धर्म तत्परः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਸੁਦੇਹਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 36
सुधर्मोवाच । त्वदीयं च मदीयं च सर्वं दुःखं गतं ध्रुवम् । तस्मात्त्वं धर्मविघ्नं च प्रियो मा कुरु सांप्रतम्
ਸੁਧਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੇਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਿਏ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣ।”
Verse 37
सूत उवाच । इत्येवं वारिता सा च स्वामातुः पुत्रिकां तदा । गृहमानीय भर्तारं वृणु त्वेनामिदं जगौ
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕੀ ਗਈ ਉਹ ਤਦ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਧੀ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ— “ਤੂੰ ਪਤੀ ਚੁਣ ਲੈ।”
Verse 38
सुधर्मोवाच । इदानीं वदसि त्वं च मत्प्रियेयं ततः पुनः । पुत्रसूश्च यदा स्याद्वै तदा स्पर्द्धां करिष्यसि
ਸੁਧਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ‘ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਆ’ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ; ਪਰ ਅੱਗੇ ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਪਰਧਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਵੇਂਗੀ।
Verse 39
नाहं स्पर्द्धां भगिन्या वै करिष्ये द्विजसत्तम । उपयच्छस्व पुत्रार्थमिमामाज्ञापयामि च
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਸਪਰਧਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ। ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਹੈ।
Verse 40
इत्येवं प्रार्थितस्सोऽपि सुधर्मा प्रियया तया । घुश्मां तां समुपायंस्त विवाहविधिना द्विजः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਵੱਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦਵਿਜ ਸੁਧਰਮਾ ਨੇ ਵੀ ਘੁਸ਼ਮਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਵਾਹ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
Verse 41
ततस्तां परिणीयाथ प्रार्थयामास तां द्विजः । त्वदीयेयं कनिष्ठा हि सदा पोष्यानघे प्रिये
ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ ਨੇ ਉਸ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—“ਪ੍ਰਿਯੇ, ਹੇ ਅਨਘੇ! ਇਹ ਤੇਰੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਤੇਰੀ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਸਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰੀਂ।”
Verse 42
उक्तैव स च धर्मात्मा सुधर्मा शैवसत्तमः । यथायोग्यं चकाराशु धर्मसंग्रहमात्मनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੁਧਰਮਾ—ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ—ਨੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਧਰਮ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
Verse 43
सा चापि मातृपुत्रीं तां दासीवत्पर्यवर्त्तत । परित्यज्य विरोधं हि पुपोषाहर्निशं प्रिया
ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਮਾਂ ਤੇ ਧੀ ਦੀ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ; ਸਾਰਾ ਵਿਰੋਧ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 44
कनिष्ठा चैव या पत्नी स्वस्रनुज्ञामवाप्य च । पार्थिवान्सा चकाराशु श्रियमेकोत्तरं शतम्
ਫਿਰ ਛੋਟੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਭੈਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਬਣਵਾਏ।
Verse 45
विधानपूर्वकं घुष्मा सोपचारसमन्वितम् । कृत्वा तान्प्राक्षिपत्तत्र तडागे निकटस्थिते
ਘੁਸ਼ਮਾ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ (ਲਿੰਗਾਂ) ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 46
एवं नित्यं सा चकार शिवपूजां स्वकामदाम् । विसृज्य पुनरावाह्य तत्सपर्य्याविधानतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ; ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਆਵਾਹਨ ਕਰ, ਨਿਯਤ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ।
Verse 47
कुर्वन्त्या नित्यमेवं हि तस्याश्शंकरपूजनम् । लक्षसंख्याभवत्पूर्णा सर्वकामफलप्रदा
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਜਾ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਗਈ।
Verse 48
कृपया शंकरस्यैव तस्याः पुत्रो व्यजायत । सुन्दरस्सुभगश्चैव कल्याणगुणभाजम्
ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ—ਸੁੰਦਰ, ਸੁਭਾਗਾ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ।
Verse 49
तं दृष्ट्वा परमप्रीतः स विप्रो धर्मवित्तमः । अनासक्तस्सुखं भेजे ज्ञानधर्मपरायणः
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਨਾਸਕਤ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।
Verse 50
सुदेहा तावदस्यास्तु स्पर्द्धामुग्रां चकार सा । प्रथमं शीतलं तस्या हृदयं ह्यसिवत्पुनः
ਤਦ ਸੁਦੇਹਾ ਉਗ੍ਰ ਸਪਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ; ਪਰ ਫਿਰ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 51
ततः परं च यज्जातं कुत्सितं कर्म दुःखदम् । सावधानेन मनसा श्रूयतां तन्मुनीश्वरा
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਅਤੇ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Frequently Asked Questions
The chapter initiates the Ghuśmeśa jyotirliṅga māhātmya by establishing the kṣetra (Girir-deva in the southern direction) and introducing an exemplary Vedic-orthodox, Śiva-aligned householder (Sudharmā) whose childlessness becomes the narrative problem that the jyotirliṅga’s grace will address.
The jyotirliṅga functions as the ‘locus of accessibility’ for transcendent Śiva: sacred geography (diśā + giri + kṣetra) encodes a theology where place, discipline (sandhyā/agni), and moral steadiness become conduits for anugraha. Sudharmā’s non-grief grounded in ātma-jñāna models inner purification, while the unresolved desire for progeny marks the boundary where ritual-site grace complements philosophical composure.
Śiva is highlighted specifically as Ghuśmeśa in the form of a jyotirliṅga (jyotirliṅgam udāhṛtam). No distinct named manifestation of Gaurī appears in the sampled opening verses; the feminine presence is represented narratively through Sudehā’s domestic and emotional role rather than a theophanic form.