Dāruvana-parīkṣā: Śaṅkara’s Test and the Linga’s Ritual-Theological Grounding
ਅਧਿਆਇ 12 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਸ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਕਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਦੋ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—(1) ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਸੱਚੇ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ (2) ਸ਼ਿਵਪ੍ਰਿਆ ਪਾਰਵਤੀ ‘ਬਾਣ-ਰੂਪ’ ਕਰਕੇ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਕਲਪ-ਭੇਦ ਕਥਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਦਾਰੁਵਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਾਰੁਵਨ ਦੇ ਸ਼ਿਵਭਕਤ ਤਪਸਵੀ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਪੂਜਾ, ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਸਮਿਧ ਲਿਆਉਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਵਿਰੂਪ ਦਿਗੰਬਰ ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ, ਭਸਮ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ‘ਪਰੀਖਿਆਰਥ’ ਉਕਸਾਉਂਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत जानासि सकलं वस्तु व्यासप्रसादतः । तवाज्ञातं न विद्येत तस्मात्पृच्छामहे वयम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ, ਵਿਆਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ।
Verse 2
लिंगं च पूज्यते लोके तत्त्वया कथितं च यत् । तत्तथैव न चान्यद्वा कारणं विद्यते त्विह
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਓਹੋ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਸ ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
Verse 3
बाणरूपा श्रुता लोके पार्वती शिववल्लभा । एतत्किं कारणं सूत कथय त्वं यथाश्रुतम्
ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵਵੱਲਭਾ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਬਾਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਹੇ ਸੂਤ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਦੱਸ।
Verse 4
सूत उवाच । कल्पभेदकथा चैव श्रुता व्यासान्मया द्विजाः । तामेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तमाः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਤੋਂ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਥਾ ਅੱਜ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸੁਣੋ।
Verse 5
पुरा दारुवने जातं यद्वृत्तं तु द्विजन्मनाम् । तदेव श्रूयतां सम्यक् कथयामि कथाश्रुतम्
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਾਰੂਵਨ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 6
दारुनामवनं श्रेष्ठं तत्रासन्नृषिसत्तमाः । शिवभक्तास्सदा नित्यं शिवध्यानपरायणाः
ਦਾਰੂਨਾਮਵਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਜੰਗਲ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ, ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 7
त्रिकालं शिवपूजां च कुर्वंति स्म निरन्तरम् । नानाविधैः स्तवैर्दिव्यैस्तुष्टुवुस्ते मुनीश्वराः
ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 8
ते कदाचिद्वने यातास्समिधाहरणाय च । सर्वे द्विजर्षभाश्शैवाश्शिवध्यानपरायणाः
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਸਮਿਧਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਏ। ਉਹ ਸਭ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੈਵ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਸਨ।
Verse 9
एतस्मिन्नंतरे साक्षाच्छंकरो नील लोहितः । विरूपं च समास्थाय परीक्षार्थं समागतः
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਪਰਖ ਲਈ ਉਹ ਵਿਗੜੇ ਜਿਹੇ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 10
दिगम्बरोऽतितेजस्वी भूतिभूषणभूषितः । स चेष्टामकरोद्दुष्टां हस्ते लिंगं विधारयन्
ਦਿਗੰਬਰ, ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਵਿਭੂਤੀ-ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਵਿਘਨਕਾਰਕ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ।
Verse 11
मनसा च प्रियं तेषां कर्तुं वै वनवासिनाम् । जगाम तद्वनं प्रीत्या भक्तप्रीतो हरः स्वयम्
ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗੇ ਐਸਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਆਪ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 12
तं दृष्ट्वा ऋषिपत्न्यस्ताः परं त्रासमुपागताः । विह्वला विस्मिताश्चान्यास्समाजग्मुस्तथा पुनः
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਘੋਰ ਡਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ; ਕੁਝ ਕੰਬ ਕੇ ਘਬਰਾਈਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 13
अलिलिंगुस्तथा चान्याः करं धृत्या तथापराः । परस्परं तु संघर्षात्संमग्नास्ताः स्त्रियस्तदा
ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਨੇ ਹੱਥ ਫੜ ਲਏ; ਆਪਸੀ ਧੱਕੇ-ਮੁੱਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ।
Verse 14
एतस्मिन्नेव समये ऋषिवर्याः समागमन् । विरुद्धं तं च ते दृष्ट्वा दुःखिताः क्रोधमूर्च्छिताः
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਟਕਰਾਅ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਏ ਗਏ।
Verse 15
तदा दुःखमनुप्राप्ताः कोयं कोयं तथाऽबुवन् । समस्ता ऋषयस्ते वै शिवमायाविमोहिताः
ਤਦ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੋਲੇ—“ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ?” ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
Verse 16
यदा च नोक्तवान्किंचित्सोवधूतो दिगम्बरः । ऊचुस्तं पुरुषं भीमं तदा ते परमर्षयः
ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਗੰਬਰ ਅਵਧੂਤ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ।
Verse 17
त्वया विरुद्धं क्रियते वेदमार्ग विलोपि यत् । ततस्त्वदीयं तल्लिंगं पततां पृथिवीतले
ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਉਹ ਲਿੰਗ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਵੇ।
Verse 18
सूत उवाच । इत्युक्ते तु तदा तैश्च लिंगं च पतितं क्षणात् । अवधूतस्य तस्याशु शिवस्याद्भुतरूपिणः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ, ਉਸੇ ਪਲ ਅਦਭੁਤ-ਰੂਪ ਅਵਧੂਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉਹ ਲਿੰਗ ਤੁਰੰਤ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 19
तल्लिंगं चाग्निवत्सर्वं यद्ददाह पुरा स्थितम् । यत्रयत्र च तद्याति तत्रतत्र दहेत्पुनः
ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਉਹ ਲਿੰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜਾਂਦਾ, ਓਥੇ-ਓਥੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਭ ਕੁਝ ਦਗਧ ਕਰ ਦਿੰਦਾ।
Verse 20
पाताले च गतं तश्च स्वर्गे चापि तथैव च । भूमौ सर्वत्र तद्यातं न कुत्रापि स्थिरं हि तत्
ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਫਿਰਦਾ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 21
लोकाश्च व्याकुला जाता ऋषयस्तेतिदुःखिताः । न शर्म लेभिरे केचिद्देवाश्च ऋषयस्तथा
ਲੋਕ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਘਬਰਾਏ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 22
न ज्ञातस्तु शिवो यैस्तु ते सर्वे च सुरर्षयः । दुःखिता मिलिताश्शीघ्रं ब्रह्माणं शरणं ययुः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 23
तत्र गत्वा च ते सर्वे नत्वा स्तुत्वा विधिं द्विजाः । तत्सर्वमवदन्वृत्तं ब्रह्मणे सृष्टिकारिणे
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
ब्रह्मा तद्वचनं श्रुत्वा शिवमायाविमोहितान् । ज्ञात्वा ताञ्च्छंकरं नत्वा प्रोवाच ऋषिसत्तमान्
ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 25
ब्रह्मोवाच । ज्ञातारश्च भवन्तो वै कुर्वते गर्हितं द्विजाः । अज्ञातारो यदा कुर्युः किं पुनः कथ्यते पुनः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਜੇ ਅਗਿਆਨੀ ਐਸਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ?
Verse 26
विरुद्ध्यैवं शिवं देवं कुशलं कस्समीहते । मध्याह्नसमये यो वै नातिथिं च परामृशेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਕੌਣ ਭਲਾ-ਚੰਗਾ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
तस्यैव सुकृतं नीत्वा स्वीयं च दुष्कृतं पुनः । संस्थाप्य चातिथिर्याति किं पुनः शिवमेव वा
ਅਤਿਥੀ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੁੰਨ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੇ ਅਤਿਥੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਵੱਧ!
Verse 28
यावल्लिंगं स्थिरं नैव जगतां त्रितये शुभम् । जायते न तदा क्वापि सत्यमेतद्वदाम्यहम्
ਜਦ ਤੱਕ ਲਿੰਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 29
भवद्भिश्च तथा कार्यं यथा स्वास्थ्यं भवेदिह । शिवलिंगस्य ऋषयो मनसा संविचार्य्यताम्
ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਬਣੇ ਰਹਿਣ। ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਬਾਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ।
Verse 30
सूत उवाच । इत्युक्तास्ते प्रणम्योचुर्ब्रह्माणमृषयश्च वै । किमस्माभिर्विधे कार्यं तत्कार्यं त्वं समादिश
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਵਿਧੇ, ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੁਸੀਂ ਹੁਕਮ ਕਰੋ।
Verse 31
इत्युक्तश्च मुनीशैस्तैस्सर्वलोकपितामहः । मुनीशांस्तांस्तदा ब्रह्मा स्वयं प्रोवाच वै तदा
ਉਹ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਦੋਂ ਆਪ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕੀਤਾ।
Verse 32
ब्रह्मोवाच । आराध्य गिरिजां देवीं प्रार्थयन्तु सुराश्शिवम् । योनिरूपा भवेच्चेद्वै तदा तत्स्थिरतां व्रजेत्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ। ਜੇ ਦੇਵੀ ਯੋਨੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹੇਗਾ।
Verse 33
तद्विधिम्प्रवदाम्यद्य सर्वे शृणुत सत्तमाः । तामेव कुरुत प्रेम्णा प्रसन्ना सा भविष्यति
ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਹ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਸਤਪੁਰਖੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸੁਣੋ। ਉਸੇ ਵਰਤ-ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰੋ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 34
कुम्भमेकं च संस्थाप्य कृत्वाष्टदलमुत्तमम् । दूर्वायवांकुरैस्तीर्थोदकमापूरयेत्ततः
ਇੱਕ ਕੁੰਭ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਅੱਠ-ਦਲ (ਕਮਲ-ਰਚਨਾ) ਬਣਾਓ। ਫਿਰ ਦੂਬ ਘਾਹ ਅਤੇ ਜੌ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋ।
Verse 35
वेदमंत्रैस्ततस्तं वै कुंभं चैवाभिमंत्रयेत् । श्रुत्युक्तविधिना तस्य पूजां कृत्वा शिवं स्मरन्
ਫਿਰ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਕੁੰਭ ਦਾ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਣ ਕਰੋ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ।
Verse 36
तल्लिंगं तज्जलेनाभिषेचयेत्परमर्षयः । शतरुद्रियमंत्रैस्तु प्रोक्षितं शांतिमाप्नुयात्
ਹੇ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਉਸੇ ਜਲ ਨਾਲ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ। ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਖ਼ਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 37
गिरिजां योनिरूपां च बाणं स्थाप्य शुभं पुनः । तत्र लिंगं च तत्स्थाप्यं पुनश्चैवाभिमंत्रयेत्
ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਰੀਤ ਨਾਲ ਗਿਰਿਜਾ ਦੀ ਯੋਨੀ-ਰੂਪ ਪੀਠਿਕਾ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਾਣ (ਲਿੰਗ-ਸ਼ਿਲਾ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਣ ਕਰੋ।
Verse 38
सुगन्धैश्चन्दनैश्चैव पुष्पधूपादिभिस्तथा । नैवेद्यादिकपूजाभिस्तोषयेत्परमेश्वरम्
ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ, ਚੰਦਨ-ਲੇਪ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 39
प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्वाद्यैर्गानैस्तथा पुनः । ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा जयेति व्याहरेत्तथा
ਪ੍ਰਣਾਮਾਂ, ਪੁੰਨ ਸਤੁਤੀਆਂ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ‘ਜੈ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 40
प्रसन्नो भव देवेश जगदाह्लादकारक । कर्ता पालयिता त्वञ्च संहर्ता त्वं निरक्षरः
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ। ਤੂੰ ਹੀ ਕਰਤਾ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਖੰਡ ਸਰੂਪ ਹੈਂ।
Verse 41
जगदादिर्जगद्योनिर्जगदन्तर्गतोपि च । शान्तो भव महेशान सर्वांल्लोकांश्च पालय
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ, ਤੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈਂ, ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ। ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 42
एवं कृते विधौ स्वास्थ्यं भविष्यति न संशय । विकारो न त्रिलोकेस्मिन्भविष्यति सुखं सदा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਸਦਾ ਸੁਖ ਹੀ ਵੱਸੇਗਾ।
Verse 43
सूत उवाच । इत्युक्तास्ते द्विजा देवाः प्रणिपत्य पितामहम् । शिवं तं शरणं प्राप्तस्सर्वलोकसुखेप्सया
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਦਵਿਜ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 44
पूजितः परया भक्त्या प्रार्थितः शंकरस्तदा । सुप्रसन्नस्ततो भूत्वा तानुवाच महेश्वरः
ਤਦ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ੰਕਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 45
महेश्वर उवाच । हे देवा ऋषयः सर्वे मद्वचः शृणुतादरात् । योनिरूपेण मल्लिंगं धृतं चेत्स्यात्तदा सुखम्
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵੋ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜੇ ਮੇਰਾ ਲਿੰਗ ਯੋਨੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਧਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੰਗਲਮਈ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
पार्वतीं च विना नान्या लिंगं धारयितुं क्षमा । तया धृतं च मल्लिंगं द्रुतं शान्तिं गमिष्यति
ਪਾਰਵਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜਦ ਮੇਰਾ ਲਿੰਗ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ शीਘ੍ਰ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 47
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा ऋषिभिर्देवैस्सुप्रसन्नैर्मुनीश्वराः । गृहीत्वा चैव ब्रह्माणं गिरिजा प्रार्थिता तदा
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 48
प्रसन्नां गिरिजां कृत्वा वृषभध्वजमेव च । पूर्वोक्तं च विधिं कृत्वा स्थापितं लिंगमुत्तमम्
ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 49
मंत्रोक्तेन विधानेन देवाश्च ऋषयस्तथा । चक्रुः प्रसन्नां गिरिजां शिवं च धर्महेतवे
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਰਿਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ—ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ।
Verse 50
समानर्चुर्विशेषेण सर्वे देवर्षयः शिवम् । ब्रह्मा विष्णुः परे चैव त्रैलोक्यं सचराचरम्
ਤਦ ਸਭ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇਕੱਠੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ ਵੀ—ਚਰ ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਇਕਸਾਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ।
Verse 51
सुप्रसन्नः शिवो जातः शिवा च जगदम्बिका । धृतं तया च तल्लिंगं तेन रूपेण वै तदा
ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਗਦੰਬਾ ਸ਼ਿਵਾ ਵੀ ਮੰਗਲਮਈ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 52
लोकानां स्थापिते लिंगे कल्याणं चाभवत्तदा । प्रसिद्धं चैव तल्लिंगं त्रिलोक्यामभवद्द्विजाः
ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਮੰਗਲ ਉਪਜਿਆ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉਹੀ ਲਿੰਗ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 53
हाटकेशमिति ख्यातं तच्छिवाशिवमित्यपि । पूजनात्तस्य लोकानां सुखं भवति सर्वथा
ਇਹ ‘ਹਾਟਕੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਵਾਸ਼ਿਵ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
इह सर्वसमृद्धिः स्यान्नानासुखवहाधिका । परत्र परमा मुक्तिर्नात्र कार्या विचारणा
ਇੱਥੇ ਹੀ (ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ) ਪੂਰੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a kalpa-bheda account centered on the Dāruvana episode: Śaṅkara manifests as Nīla-Lohita in a deliberately transgressive guise to test Śiva-devoted sages, thereby grounding the public practice of liṅga worship in a narrative of doctrinal clarification and ritual discernment.
The liṅga functions as a semiotic bridge between nirguṇa transcendence and saguna accessibility: it is carried/held by Śiva to force interpretation beyond social appearance. Digambara/virūpa imagery and bhūti ornamentation operate as markers of renunciation and liminality, teaching that correct worship depends on recognizing Śiva-tattva beneath destabilizing forms.
Śiva appears explicitly as Nīla-Lohita (a Rudra form) assuming a virūpa, digambara presentation for parīkṣā; Pārvatī is referenced as Śiva-vallabhā with an attributed “bāṇa-rūpa,” introduced as a topic whose causal explanation is to be unfolded through the Dāruvana narrative framework.