मुक्तयतिदेहसंस्काररहस्यं — The Esoteric Rites for the Bodies of Liberated Ascetics
ਅਧਿਆਇ 21 ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਯਤੀਆਂ ਦੇ ਦੇਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਗੁਹਿਆ ਰਹੱਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਮਦੇਵ ਕਾਰਤਿਕੇਯ/ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਦਾਹ-ਕਰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖਨਨ/ਸਮਾਧੀ ਕਿਉਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਨੇ ਇਹ ਅੰਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵਯੋਗੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਬੇਤਹਾਸਾ ਸਭ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ; ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣਯੋਗ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਯਤੀ ‘ਪਰਿਪੂਰਣ-ਸ਼ਿਵ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚੰਚਲ ਸਾਧਕ ਲਈ ਉਪਾਏ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਵੇਦਾਂਤ–ਆਗਮ ਆਧਾਰਿਤ ਤ੍ਰਿਪਦਾਰਥ-ਪਰਿਜ੍ਞਾਨ, ਗੁਰੂ-ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਯੋਗ, ਯਮਾਦਿ ਸੰਯਮ, ਦੀਕਸ਼ਾ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਸਮਨ੍ਵਯ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਨਿਰੂਪਿਤ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
वामदेव उवाच । ये मुक्ता यतयस्तेषां दाहकर्म्म न विद्यते । मृते शरीरे खननं तद्देहस्य श्रुतं मया
ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਮੁਕਤ ਯਤੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਾਹ-ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਪਤਨ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਸਮਾਧੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
तत्कर्माचक्ष्व सुप्रीत्या कार्तिकेय गुरो मम । त्वत्तोन्यो न हि संवक्ता त्रिषु लोकेषु विद्यते
ਹੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ! ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਮਰੱਥ ਵਕਤਾ ਨਹੀਂ।
Verse 3
पूर्णाहं भावमाश्रित्य ये मुक्ता देहपंजरात् । ये तूपासनमार्गेण देहमुक्ताः परंगतः
ਜੋ ‘ਮੈਂ ਪੂਰਨ ਹਾਂ’ ਇਸ ਭਾਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦੇਹ-ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਪਾਸਨਾ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
तेषां गतिविशेषञ्च भगवञ्छंकरात्मज । वक्तुमर्हसि सुप्रीत्या मां विचार्य्य स्वशिष्यतः
ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਤੀ (ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ) ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦੱਸਣਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਮਝ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਓ।
Verse 5
सूत उवाच । मुनिविज्ञप्तिमाकर्ण्य शक्तिपुत्रस्सुरारिहा । प्राहात्यन्तरहस्यं तद्भृगुणा श्रुतमीश्वरात्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀ-ਪੁੱਤਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਹ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਆਪ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
Verse 6
सुब्रह्मण्य उवाच । इदमेव मुने गुह्यं भृगवे शिवयोगिने । उक्तं भगवता साक्षात्सर्वज्ञेन पिनाकिना
ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਹੀ ਗੁਹ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਆਪ ਭਗਵਾਨ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਪਿਨਾਕੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਿਹਾ ਸੀ।
Verse 7
वक्ष्ये तदद्य ते ब्रह्मन्न देयं यस्य कस्यचित् । देयं शिष्याय शान्ताय शिवभक्तियुताय वै
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੇਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
समाधिस्थो यतिः कश्चिच्छिवभावेन देहभुक् । अस्ति चेत्स महाधीरः परिपूर्णश्शिवो भवेत्
ਜੇ ਕੋਈ ਯਤੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਦਾ ਨਿਵਾਹ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਧੀਰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
अधैर्य्यचित्तो यः कश्चित्समाधिं न च विंदति । तदुपायम्प्रवक्ष्यामि सावधानतया शृणु
ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਅਧੀਰ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 10
त्रिपदार्थपरिज्ञानं वेदान्तागमवाक्यजम् । श्रुत्वा गुरोर्मुखाद्योगमभ्यसेत्स यमादिकम्
ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਆਗਮ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤ੍ਰਿਪਦਾਰਥ-ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਯਮ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਜੀਵ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਤੀ (ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ) ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 11
तत्कुर्वन्स यतिस्सम्यक्छिवध्यानपरो भवेत् । नियमेन मुने नित्यं प्रणवासक्तमानसः
ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਿਆਂ ਯਤੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਨਿਯਮ-ਪਾਲਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖੇ।
Verse 12
देहदौर्बल्यवशतो यद्यधैर्य्यधरो यतिः । अकामश्च शिवं स्मृत्वा स जीर्णां स्वां तनुं त्यजेत्
ਜੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ ਯਤੀ ਧੀਰਜ ਤੋਂ ਡੋਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਜਰਜਰ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सदाशिवानुग्रहतो नंदिना प्रेरिता मुने । आतिवाहिकरूपिण्यो देवताः पञ्च विश्रुताः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਆਤਿਵਾਹਿਕ (ਸੂਖਮ ਵਾਹਕ) ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 14
आत्महन्ताकृतिः काचिज्ज्योत्तिःपुंजवपुष्मती । अह्नोऽभिमानिनी काचिच्छुक्लपक्षाभिमानिनी
ਇੱਕ ਦੇਵੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਹੰਕਾਰ-ਆਤਮਭਾਵ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜੋਤਿ-ਪੁੰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 15
उत्तरायणरूपा च पंचानुग्रहतत्परा । धूम्रा तमस्विनी रात्रिः कृष्णपक्षाभिमानिनी
ਉਹ ਉੱਤਰਾਯਣ-ਸਵਰੂਪਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਚਾਨੁਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਧੂੰਏਂ-ਰੰਗੀ, ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਹੈ।
Verse 16
दक्षिणायनरूपेति विश्रुताः पञ्च देवताः । तासां वृत्तिं शृणुष्वाद्य वामदेव महामुने
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਾਮਦੇਵ, ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ ਸੁਣੋ।
Verse 17
ताः पंचदेवता जीवान्कर्मानुष्ठान तत्परान् । गृहीत्वा त्रिदिवं यांति तत्पुण्यवशतो मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਪੰਜ ਦੇਵਤਾ ਕਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਸਵਰਗ ਲੋਕ) ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
भुक्त्वा भोगान्यथोक्तांश्च ते तत्पुण्यक्षये पुनः । मानुषं लोकमासाद्य भजते जन्मपूर्ववत्
ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਜਨਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
ताः पुनः पंचधा मार्गं विभज्यारभ्य भूतलम् । अग्न्यादिक्रमतां गृह्यं सदाशिवपदं यतिः
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤਲ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਯਤੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
निनीय वन्द्यचरणौ देवदेवस्य पृष्ठतः । तिष्ठंत्यनुग्रहाकाराः कर्म्मण्येव प्रयोजिताः
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਵੰਦਨਯੋਗ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਕਿਰਪਾ-ਸਰੂਪ ਬਣ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਕੇਵਲ ਕਰਤੱਬ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹੇ।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां यतीनान्मरणानन्तरदशाहपर्य्यंतकृत्यवर्णनन्नामैकविंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਯਤੀਆਂ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਕਰਨਯੋਗ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 22
स्वसाम्यं च वपुर्दत्ते गाणपत्येभिषिच्य च । अनुगृह्णाति सर्वेशश्शंकरः सर्वनायकः
ਸਰਬੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਨਾਇਕ ਸ਼ੰਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣਪਤੀ ਪਦ ਲਈ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
मृगटंकत्रिशूलाग्र्यवरदानविभूषितम् । त्रिनेत्रं चन्द्रशकलं गंगोल्लासिजटाधरम्
ਹਿਰਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਵਰਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ; ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਚੰਦਰਕਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਜਟਾਧਾਰੀ (ਮਹਾਦੇਵ)।
Verse 24
अधिष्ठितविमानाग्र्यं सर्वदं सर्वकामदम् । इति शाखाविरक्तश्चेद्रुद्रकन्यासमावृतम्
“ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ”—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਕਨਿਆਵਾਂ (ਸ਼ਿਵਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
नृत्यगीतमृदंगादिवाद्यघोषमनोहरम् । दिव्याम्बरस्रगालेप भूषणैरपि भूषितम्
ਨਾਚ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਆਦਿ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨਮੋਹਕ ਸੀ। ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 26
दिव्यामृतघटैः पूर्णं दिव्यांभःपरिपूरितम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं चंद्रकोटिसुशीतलम्
ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜਲ ਨਾਲ ਲਬਾਲਬ ਸੀ। ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਪਰ ਕਰੋੜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ।
Verse 27
मनोवेगं सर्वगं च विमानमनुगृह्य च । भुक्तभोगस्य तस्यापि भोगकौतूहलक्षये
ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਵੇਗ ਵਰਗਾ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਣ ਯੋਗ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਲਏ ਸਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਕੌਤੁਹਲਤਾ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਤਦ ਉੱਚੇ ਲਕਸ਼ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਜਾਗਿਆ।
Verse 28
निपात्य शक्तिं तीव्रतरां प्रकृत्या ह्यति दुर्गमाम् । कान्तारं दग्धुकामान्तान्मलयानलसुप्रभाम्
ਆਪਣੇ ਸਹਜ ਸੁਭਾਉ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਤੀਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਅਤਿ ਦੁৰ্গਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ—ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ—ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਬਲ ਨੂੰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਾੜ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।
Verse 29
अनुगृह्य महामंत्रतात्पर्यम्परमेश्वरः । पूर्णोहं भावनारूपः शंभुर स्मीति निश्चलम्
ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਭਾਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—“ਮੈਂ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਸਰੂਪ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵਨਾ-ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਸ਼ੰਭੂ ਹਾਂ”—ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
Verse 30
अनुगृह्य समाधिश्च स्वदास्यस्पन्दरूपिणीः । रव्यादिकर्म्मसामर्थ्यरूपाः सिद्धीरनर्गलाः
ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ (ਸ਼ਿਵ) ਸਮਾਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦਾਸ੍ਯ-ਭਾਵ (ਸਮਰਪਿਤ ਭਗਤੀ) ਦੀ ਸਹਜ ਸਪੰਦਨ-ਰੂਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਸਾਮਰਥ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 31
आयुः क्षये पद्मयोनेः पुनरावृत्तिवर्जिताम् । मुक्तिं च परमां तस्मै प्रयच्छति जगद्गुरुः
ਜਦੋਂ ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਯੁ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਜਗਦਗੁਰੂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਨਰਾਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਪੁਨਰਜਨਮ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 32
एतदेव पदं तस्मात्सर्वैश्वर्य्यं समष्टिमत् । मुक्तिघंटापथं चेति वेदांतानां विनिश्चयः
ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦੀ ਸਮੂਹਤਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਘੰਟਾ-ਨਾਦ ਵਰਗਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਰਗ ਹੈ—ਇਹੀ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ।
Verse 33
मुमूर्षोस्तस्य मन्दस्य यतेस्सत्सम्प्रदायिनः । यतयः सानुकूलत्वात्तिष्ठेयुः परित स्तदा
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਯਤੀ ਮਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਸਤ੍ਸੰਪਰਦਾਇ ਵਾਲੇ ਯਤੀ ਦਇਆਭਰੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ।
Verse 34
ततस्सर्वे च ते तत्र प्रणवादीन्यनुक्रमात् । उपदिश्य च वाक्यानि तात्पर्यं च समाहिताः
ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ; ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਤਪਰਯ ਸਮੇਤ ਸਮਝਾਉਣ।
Verse 35
वर्णयेयुः स्फुटं प्रीत्या शिवं संस्मारयन्सदा । निर्गुणं परमज्योतिः प्रणम्य विलयावधि
ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ। ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮ ਜੋਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਭਾਵ‑ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ।
Verse 36
एतेषां सममेवात्र संस्कारक्रम उच्यते । असंस्कृतशरीराणां दौर्गत्यं नैव जायते
ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਜੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁৰ্গਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 37
संन्यस्य सर्वकर्म्माणि शिवाश्रयपरा यतः । देहं दूषयतस्तेषां राज्ञो राष्ट्रं च नश्यति
ਜੋ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਇਕਾਂਤ ਸ਼ਿਵ-ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 38
तद्ग्रामवासिनस्तेऽपि भवेयुर्भृशदुःखिनः । तद्दोषपरिहाराय विधानं चैवमुच्यते
ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਪਰਿਹਾਰ ਲਈ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
स तु नम हरिण्याय चेत्यारभ्य विनम्रधीः । नम आमीवत्केभ्यान्तं तत्काले प्रजपेन्मनुम्
ਨਿਮਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ “ਨਮਃ ਹਰਿਣ੍ਯਾਯ …” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ ਅਤੇ “ਨਮਃ ਆਮੀਵਤ੍ਕੇਭ੍ਯਃ” ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਉਤੇ ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 40
ओंमित्यन्ते जपन्देवयजनम्पूरयेत्ततः । ततश्शान्तिर्भवेत्तस्य दोषस्य हि मुनीश्वर
ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਓਂ” ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇ। ਤਦ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉਸ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 41
पुत्रादयो यथा न्यायं कुर्य्युस्संस्कारमुत्तमम् । वच्मि तत्कृपया विप्र सावधानतया शृणु
ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 42
अभ्यर्च्य स्नाप्य शुद्धोदैरभ्यर्च्य कुसुमादिभिः । श्रीरुद्रचमकाभ्यां च रुद्रसूक्तेन च क्रमात्
ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ, ਫਿਰ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੁੜ ਅਰਚਨ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰਮ, ਚਮਕਮ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸੂਕਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ।
Verse 43
शंखं च पुरतः स्थाप्य तज्जलेनाभिषिच्य च । पुष्पं निधाय शिरसि प्रणवेन प्रमार्जयेत्
ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪੂਜ੍ਯ ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਜਪਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।
Verse 44
कौपीनादीनि संत्यज्य पुनरन्यानि धारयेत् । भस्मनोद्धूलयेत्तस्य सर्वांगं विधिना ततः
ਕੌਪੀਨ ਆਦਿ ਤਿਆਗ ਕੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਲਗਾ ਕੇ ਧੂੜੀਲਾ ਕਰੇ।
Verse 45
त्रिपुण्ड्रं च विधानेन तिलकं चन्दनेन च । विरच्य पुष्पैर्मालाभिरलंकुर्य्यात्कलेवरम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾ ਕੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਤਿਲਕ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰੇ।
Verse 46
उरः कण्डशिरोबाहुप्रकोष्ठश्रुतिषु क्रमात् । रुद्राक्षमालाभरणैरलंकुर्य्याच्च मंत्रतः
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਛਾਤੀ, ਗਲ, ਸਿਰ, ਬਾਂਹਾਂ, ਕਲਾਈ/ਪ੍ਰਕੋਸ਼ਠ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਧਾਰੇ—ਮੰਤਰ ਜਪਦੇ ਹੋਏ।
Verse 47
सुधूपितं समुत्थाप्य शिक्योपरि निधाय च । पंचब्रह्ममये रम्ये रथे संस्थापयेत्तनुम्
ਸੁਗੰਧ ਧੂਪ ਨਾਲ ਧੂਪਿਤ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਸ਼ਿਕ੍ਯ (ਢੋਣ ਵਾਲੀ ਝੋਲੀ/ਝੂਲਾ) ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮਮਯ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਉਸ ਤਨੂ (ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰੂਪ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 48
ओंमाद्यैः पंचभिर्ब्रह्ममंत्रैस्सद्यादिभिः क्र्मात् । सुगंधकुसुमैर्माल्यैरलंकुर्य्याद्रथं च तम्
ਪਵਿੱਤਰ ‘ਓਂ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਆਦਿ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ।
Verse 49
नृत्यवाद्यैर्ब्राह्मणानां वेदघोषैश्च सर्वतः । ग्रामम्प्रदक्षिणीकृत्य गच्छे त्प्रेतं तमुद्वहन्
ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਨਾਚ-ਗਾਣੇ ਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵੇਦ-ਘੋਸ਼ ਨਾਲ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਪ੍ਰੇਤ ਦੇਹ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 50
ततस्ते यतिनः सर्वे तथा प्राच्यामथापि वा । उदीच्यम्पुण्यदेशे तु पुण्यवृक्षसमीपतः
ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਤੀ, ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ, ਉੱਤਰ ਦੇ ਪੁੰਨ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ੍ਯ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
Verse 51
खनित्वा देवयजनं दण्डमात्रप्रमाणतः । प्रणवव्याहृतिभ्यां च प्रोक्ष्य चास्तीर्य्य च क्रमात्
ਇੱਕ ਦੰਡ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ-ਯਜਨ ਸਥਾਨ ਖੋਦ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ ਅਤੇ ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਸਤਰਣ ਵਿਛਾਏ।
Verse 52
शमीपत्रश्च कुसुमैरुत्तराग्रं तदूर्ध्वतः । आस्तीर्य दर्भांस्तत्पीठं चैलाजिनकुशोत्तरम्
ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਗਰ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਛਾਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਪਸਾਰੋ; ਫਿਰ ਕਪੜੇ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਕੁਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਉਹ ਆਸਨ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।
Verse 53
प्रणवेन ब्रह्मभिश्च पञ्चगव्येन तां तनुम् । प्रोक्ष्याभिषिच्य रौद्रेण सूक्तेन प्रणवेन च
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ। ਫਿਰ ਰੌਦ੍ਰ ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੇ।
Verse 54
शंखतोयेनाभिषिच्य मूर्ध्नि पुष्पं विनिःक्षिपेत् । तद्गतस्यानुकूलोऽसौ शिवस्मरणतत्परः
ਸ਼ੰਖ ਤੋਂ ਢਾਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖੇ। ਜੋ ਉਸ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁਕੂਲ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ।
Verse 55
ओंमित्यथ समुद्धृत्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । गर्ते योगासने स्थाप्य प्राङ्मुखं स्याद्यथा तथा
ਫਿਰ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਸਤਿ-ਵਾਚਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਆਸਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ।
Verse 56
गंधपुष्पैरलंकृत्वा धूपगुग्गुलुना ततः । विष्णो हव्यमिति प्रोच्य रक्षस्वेति वदन्ददेत्
ਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਧੂਪ ਅਤੇ ਗੁੱਗਲ ਨਾਲ ਧੂਪਨ ਕਰੇ। ‘ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਇਹ ਹਵ੍ਯ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ, ‘ਰੱਖਿਆ ਕਰ’ ਆਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 57
दण्डं दक्षिणहस्ते तु वामे दद्यात्कमण्डलुम् । प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो मंत्रेण सोदकम्
ਦੰਡ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲੂ ਰੱਖੇ। ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਜਲ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾ ਦੇਵੇ।
Verse 58
ब्रह्मजज्ञानम्प्रथममितिमंत्रेण मस्तके । स्पृशञ्जप्त्वा रुद्रसूक्तं भुवोर्मध्ये स्पृशञ्जपेत्
‘ਬ੍ਰਹਮਜਜ੍ਞਾਨੰ ਪ੍ਰਥਮਮ্’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਮੱਥਾ ਛੂਹੇ। ਫਿਰ ਭਰੂਮੱਧ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰਸੂਕਤ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 59
मानो महान्तमित्यादिचतुर्भिर्मस्तकन्ततः । नालिकेरेण निर्भिद्यादवटं पूरयेत्ततः
‘ਮਾਨੋ ਮਹਾਂਤਮ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਚਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਥੇ ਦੇ ਉੱਪਰੀ ਭਾਗ ਤੇ ਕਰਿਆ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਛੇਦ ਕੇ ਬਣੀ ਛੋਟੀ ਖੋਹ ਨੂੰ ਅਗੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰ ਦੇਵੇ।
Verse 60
पंचभिर्ब्रह्मभिस्स्पृष्ट्वा जपेत्स्थलमनन्यधीः । यो देवानामुपक्रम्य यः परः स महेश्वरः
ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ ਓਥੇ ਹੀ ਜਪ ਕਰੇ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਉਪਾਸ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਉਹੀ ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 61
इति जप्त्वा महादेवं सांबं संसारभेषजम् । सर्वज्ञमपराधीनं सर्वानुग्रहकारकम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦੀ ਦਵਾ ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਿਵ—ਸਰਬਜ੍ਞ, ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 62
एकारत्निसमुत्सेधमरत्निद्वयविस्तृतम् । मृदा पीठं प्रकल्प्याथ गोपये नोपलेपयेत्
ਇੱਕ ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਦੋ ਹੱਥ ਚੌੜਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪੀਠ ਬਣਾਕੇ ਉਸਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 63
चतुरस्रं च तन्मध्ये गंधाक्षतसमन्वितेः । सुगंधकुसुमैर्बिल्वैस्तुलस्या च समर्चयेत्
ਫਿਰ ਚਤੁਰਸ੍ਰ (ਚੌਕੋਰ) ਵੇਦੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ-ਲੇਪ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲਾਂ, ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਨਾਲ (ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 64
प्रणवेन ततो दयाद्धूपदीपौ पयोहविः । दत्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्य्याच्च पंचधा
ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਹਵਿ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਭੇਟ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਾਰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 65
प्रणवं द्वादशावृत्त्वा संजप्य प्रणमेत्ततः । दिग्विदिक्क्रमतो दद्याद्ब्रह्माद्यम्प्रणवेन च
ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 66
एवं दशाहपर्य्यंतं विधिस्ते समुदाहृतः । यतीनां मुनिवर्य्याथैकादशाहविधिं शृणु
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਦਾ ਜੋ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ।
Frequently Asked Questions
The chapter advances a theological argument about differential funerary rites: liberated ascetics established in Śiva-bhāva are not subject to ordinary cremation rites; instead, burial is discussed as appropriate, and the rationale is explained through a guru-lineage disclosure attributed to Śiva and transmitted via Bhṛgu.
The rahasya lies in treating the yogin’s body not as a karmic remainder requiring purificatory fire, but as a locus transformed by samādhi and Śiva-identification; thus the rite (e.g., khanana/burial) becomes a marker of realized status, and the secrecy/eligibility rules encode the Shaiva principle that higher practice is safeguarded by adhikāra.
Rather than a new iconic form of Śiva or Gaurī, the chapter highlights Śiva as the omniscient teacher (Pinākin/Īśvara) and emphasizes the realized state “paripūrṇa-śiva” as an experiential manifestation of Śiva-tattva in the liberated yati.