Sarga 33
हनूमत्सीतासंवादः (Hanumān–Sītā Dialogue and Identity Verification)
सुन्दरकाण्ड
ਸਰਗ 33 ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਅੰਦਰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵ੍ਰਿੱਖ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਵਿਨੀਤ (ਸੰਯਤ, ਅਭੈ-ਰਹਿਤ) ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਣਿਪਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਤਿਕਾਰਪੂਰਕ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰੀਖਣ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅੰਸੂ, ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਦੇਵੀ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਲੱਛਣ-ਗੁਣ ਰਾਜਕੁਲ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪਰਖ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜਨਸਥਾਨ ਤੋਂ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਅਪਹ੍ਰਿਤ ਸੀਤਾ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹੋ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਧੀਰਜ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰਿਚਯ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਜਨਕ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ, ਰਾਮ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ, ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਸਾਲ, ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਵਿਘਨਿਤ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਸਤ੍ਯਨਿਸ਼ਠ ਧਰਮ-ਚਰਿਤ੍ਰ, ਰਾਜ-ਵਸਤ੍ਰ ਤਿਆਗ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤਤਪਰਤਾ, ਵਨ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਅਪਹਰਨ ਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਕਥਨ ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सोऽवतीर्य द्रुमात्तस्माद्विद्रुमप्रतिमाननः।विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च।।।।तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः।शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा।।।।
ਤਦੋਂ ਵਿਦ੍ਰੁਮ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਹਨੂਮਾਨ ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਨਿਮਰ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ, ਦਇਆਜਨਕ ਤੇ ਆਦਰਭਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨੇੜੇ ਆਇਆ। ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਾਰੁਤਾਤਮਜ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
सोऽवतीर्य द्रुमात्तस्माद्विद्रुमप्रतिमाननः।विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च।।5.33.1।।तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः।शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा।।5.33.2।।
ਉਸ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਪ੍ਰਵਾਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨਿਮਰ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ, ਦीन ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨੇੜੇ ਆਇਆ। ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਾਰੁਤਾਤਮਜ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅੰਜਲੀ ਧਰ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 3
का नु पद्मपलाशाक्षि क्लिष्टकौशेयवासिनि।द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिते।।।।
ਹੇ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਕੁਚਲਿਆ ਕੌਸ਼ੇਯ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀਏ, ਹੇ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤੇ! ਤੂੰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਖੜੀ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?
Verse 4
किमर्थम् तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम्।पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम्।।।।
ਤੇਰੀਆਂ ਪੁੰਡਰੀਕ-ਪਲਾਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੋਕ-ਜਨਿਤ ਅੰਸੂ ਕਿਉਂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਤੋਂ ਛਿਟਕ ਕੇ ਪਾਣੀ ਟਪਕਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 5
सुराणामसुराणां वा नागगन्धर्वरक्षसाम्।यक्षाणां किन्नराणां वा का त्वं भवसि शोभने।।।।
ਹੇ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨੀ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ? ਨਾਗਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਾਂ ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਥਵਾ ਕਿੰਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ?
Verse 6
का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने।वसूनां हि वरारोहे देवता प्रतिभासि मे।।।।
ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ—ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਮਰੁਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਾਂ ਵਸੂਆਂ ਵਿਚੋਂ? ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।
Verse 7
कि नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात्।रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठसर्वगुणान्विता।।।।
ਕੀ ਤੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈ—ਜੋਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰੋਹਿਣੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?
Verse 8
का त्वं भवसि कल्याणि त्वमनिन्दितलोचने।कोपाद्वा यदि वा मोहाद्भर्तारमसितेक्षणे।।।।वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं नासि कल्याण्यरुन्धती।
ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਹੇ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ—ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਹੇ ਸ਼ਿਆਮ-ਨੇਤਰੀ, ਕੀ ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਤੇ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਬੈਠੀ? ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਧੰਨ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਸਥਾਨਚ੍ਯੁਤ ਹੋਈ ਸੀ?
Verse 9
को नु पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा ते सुमध्यमे।।।।अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि।
ਹੇ ਸੁਮੱਧਮੇ! ਤੇਰਾ ਕੌਣ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾ ਜਾਂ ਪਤੀ—ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?
Verse 10
रोदनादतिनिश्श्वासाद्भूमिसंस्पर्शनादपि।।।।न त्वां देवीमहं मन्ये राज्ञ स्सर्वज्ञावधारणात्।
ਤੇਰੇ ਰੋਣ, ਭਾਰੀ ਸਾਹਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਪਛਾਣ ਤੋਂ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
Verse 11
व्यञ्जनानि च ते यानि लक्षणानि च लक्षये।।।।महिषी भूमिपालस्य राजकन्या च मे मता।
ਤੇਰੇ ਅੰਗ-ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਭੂਪਾਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮਹਿਸੀ ਜਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਹੈਂ।
Verse 12
रावणेन जनस्थानाद्बलादपदहृता यदि।।।।सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।
ਜੇ ਤੂੰ ਜਨਸਥਾਨ ਤੋਂ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਅਪਹਰਿਤ ਸੀਤਾ ਹੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸ।
Verse 13
यथा हि तव वै दैन्यं रूपं चाप्यतिमानुषम्।।।।तपसा चान्वितो वेषस्त्वं राममहिषी ध्रुवम्।
ਤੇਰੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਪਦੀ ਤੇਰੀ ਰੂਪ-ਸ਼ੋਭਾ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਤੇਰਾ ਵੇਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੂੰ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਸੀ ਹੈਂ।
Verse 14
सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता।।।।उवाच वाक्यं वैदेही हनुमन्तं द्रुमाश्रितम्।
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵ੍ਰਿੱਖ ਕੋਲ ਖੜੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 15
पृथिव्यां राजसिंहानां मुख्यस्य विदितात्मनः।।।।स्नुषा दशरथस्याहं शत्रुसैन्यप्रतापिनः।
ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜ-ਸਿੰਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਆਤਮ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੈਂ ਨੂੰਹ ਹਾਂ।
Verse 16
दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः।।।।सीतेति नाम नाम्नाऽहं भार्या रामस्य धीमतः।
ਮੈਂ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਸੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਧੀਮਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਹਾਂ।
Verse 17
समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने।।।।भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी।
ਰਾਘਵ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਰਹੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਭੋਗਦੀ, ਹਰ ਇੱਛਾ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੀ।
Verse 18
तत्र त्रयोदशे वर्षे राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे।
ਫਿਰ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਇਖ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਸਮੇਤ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 19
तस्मिन्सम्भ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने।।।।कैकयी नाम भर्तारं देवी वचनमब्रवीत्।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਕੈਕਈ ਨਾਮ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 20
न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम्।।।।एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।
ਮੈਂ ਨਾ ਪੀਵਾਂਗੀ, ਨਾ ਖਾਵਾਂਗੀ—ਰੋਜ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਰਾਮ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 21
यत्तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम।।।।तच्छेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः।
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਜੋ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜੇ ਉਹ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੇ।
Verse 22
स राजा सत्यवाग्देव्या वरदानमनुस्मरन्।।।।मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम्।
ਸਦਾ ਸਤ੍ਯ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਵਰਦਾਨ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 23
ततस्तु स्थविरो राजा सत्ये धर्मे व्यवस्थितः।।।।ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन्राज्यमयाचत।
ਫਿਰ ਬੁੱਢਾ ਰਾਜਾ—ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ—ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਅੱਗੇ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 24
स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात्परं प्रियम्।।।।मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान्।
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਅਭਿਸੇਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਚਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।
Verse 25
दद्यान्न प्रतिगृह्णीयान्न ब्रूयात्किञ्चिदप्रियम्।।।।अपि जीवितहेतोर्वा रामस्सत्यपराक्रमः।
ਸੱਚ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਮ ਦਾਨ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਕਦੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਵੀ ਅਪ੍ਰਿਯ ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ ਸਨ।
Verse 26
स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः।।।।विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत्।
ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕੀਮਤੀ ਉੱਤਰੀਏ ਵਸਤ੍ਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी।।।।न हि मे तेन हीनाया वासस्स्वर्गेऽपि रोचते।
ਮੈਂ ਆਪ ਵਨਵਾਸਣ ਬਣ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਵੀ ਰਤਾ ਭਰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦਾ।
Verse 28
प्रागेव तु महाभागस्सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।।5.33.28।।पूर्वजस्यानुयात्रार्थे द्रुमचीरैरलङ्कृतः।
ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਹਾਭਾਗ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ—ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ—ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਲ ਦੇ ਚੀਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਅਨੁਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 29
ते वयं भर्तुरादेशं बहुमान्य दृढव्रताः।।।।प्रविष्टास्स्म पुरादृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम्।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਦੇ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖੇ—ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਗਹਿਰੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 30
वसतो दण्डकारण्ये तस्याहममितौजसः।।।।रक्षसाऽपहृता भार्या रावणेन दुरात्मना।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਮੈਂ—ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਦੁਰਾਤਮਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਅਗਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।
Verse 31
द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः।।।।ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्तक्ष्यामि जीवितम्।
ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿਹਰ—ਜੀਵਿਤਾਨੁਗ੍ਰਹ—ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘਣ ਉਪਰੰਤ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗੀ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is ethical identification under risk: Hanumān must approach a vulnerable captive without increasing fear or enabling deception. He adopts विनीतवेष, offers respectful salutations, and uses careful questioning to confirm identity before proceeding with the mission’s message.
Reliable knowledge precedes decisive action: observation (tears, breath, embodied conduct) and coherent self-narration (lineage, events, vows) function as pramāṇa. The dialogue also frames dharma as lived truth—Rāma’s सत्यपराक्रम and Sītā’s steadfast commitment become the moral ground for hope and strategy.
Geographically, Janasthāna and Daṇḍakāraṇya anchor the abduction and exile backstory; the scene occurs in Laṅkā’s garden setting (Aśoka-vāṭikā, contextually). Culturally, allusions to Rohiṇī, Arundhatī, and divine classes (Rudras, Maruts, Vasus) supply a shared mythic taxonomy for identifying extraordinary beings.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.