Sarga 28
सीताविलापः (Sita’s Lament and Resolve under Threat)
सुन्दरकाण्ड
ਸਰਗ 28 ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਧਮਕੀਆਂ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਦੁਆਰਾ ਫੜੇ ਗਏ ਹਾਥੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੰਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸੇ ਅਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸ਼ਿਮਸ਼ੁਪਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੰਬੀ ਗੁੱਤ ਨਾਲ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਫੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗਨ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
सा राक्षसेन्द्रस्य वचो निशम्य तद्रावणस्याप्रियमप्रियार्ता।सीता वितत्रास यथा वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या।।5.28.1।।
ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸੀਤਾ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੀ—ਜਿਵੇਂ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਫੜੀ ਗਈ ਗਜਰਾਜ ਦੀ ਧੀ।
Verse 2
सा राक्षसीमध्यगता च भीरु र्वाग्भिर्भृशं रावणतर्जिता च। कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा बालेव कन्या विललाप सीता।।5.28.2।।
ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਡਰਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀਤਾ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 3
सत्यं बतेदं प्रवदन्ति लोके नाकालमृत्युर्भवतीति सन्तः।यत्राहमेवं परिभर्त्स्यमानाजीवामि दीना क्षणमप्यपुण्या।।5.28.3।।
ਹਾਏ, ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣੇ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ—ਨਿਯਤ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਰਾਈ ਤੇ ਤਿਰਸਕਾਰੀਂਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ—ਦੁਖੀ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ, ਪੁੰਨ-ਹੀਣ।
Verse 4
सुखाद्विहीनं बहुदुःखपूर्णमिदं तु नूनं हृदयं स्थिरं मे।विशीर्यते यन्न सहस्रधाऽद्य वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य।।5.28.4।।
ਸੁਖ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਤੇ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਹਿਰਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਠੋਰ ਹੈ; ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਵੱਜਿਆ ਪਹਾੜ ਦਾ ਚੋਟੀਲਾ ਸਿੰਗ।
Verse 5
नैवास्ति दोषो मम नूनमत्र वध्याहमस्याप्रियदर्शनस्य।भावं न चास्याहमनुप्रदातु मलं द्विजो मन्त्रमिवाद्विजाय।।5.28.5।।
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਜੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਮਰ ਜਾਵਾਂ; ਉਸ ਘਿਨੌਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮੇਰਾ ਵਧ ਨਿਯਤ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
Verse 6
नूनं ममाङ्गान्यचिरादनार्यः शस्त्रैश्शितैश्छेत्स्यति राक्षसेन्द्रः।तस्मिननागच्छति लोकनाथे गर्भस्थजन्तोरिव शल्यकृन्तः।।5.28.6।।
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਅਨਾਰਯ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਕੱਟ ਦੇਵੇਗਾ—ਜੇ ਲੋਕਨਾਥ ਇੱਥੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਾ ਆਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਛੁਰੀ ਨਾਲ ਗਰਭ ਵਿੱਚੋਂ ਭ੍ਰੂਣ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ ਕੱਟਦਾ ਹੈ।
Verse 7
दुःखं बतेदं मम दुःखिताया मासौ चिरायाधिगमिष्यतो द्वौ। बद्धस्य वध्यस्य तथा निशान्ते राजापराधादिव तस्करस्य।।5.28.7।।
ਹਾਏ, ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ—ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਯੁੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਘਣਗੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਚੋਰ ਵਾਂਗ ਹਾਂ ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਬੱਝਿਆ, ਵਧ ਲਈ ਨਿਯਤ, ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਵੇਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
हा राम हा लक्ष्मण हा सुमित्रे हा राममातः सह मे जनन्या। एषा विपद्याम्यहमल्पभाग्या महार्णवे नौरिव मूढवाता।।5.28.8।।
ਹਾਇ ਰਾਮ! ਹਾਇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹਾਇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ! ਹਾਇ ਰਾਮ-ਮਾਤਾ—ਮੇਰੀ ਜਨਨੀ ਸਮੇਤ! ਮੈਂ ਅਲਪ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੂੜ੍ਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਖਾਂਦੀ ਛੋਟੀ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹਾਂ।
Verse 9
तरस्विनौ धारयता मृगस्यसत्त्वेन रूपं मनुजेन्द्रपुत्रौ।नूनं विशस्तौ मम कारणात्तौ सिंहर्षभौ द्वाविव वैद्युतेन।।5.28.9।।
ਮਨੁਜੇੰਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਏ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਘਾਤ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ ਦੋ ਸਿੰਹ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਾਂ ਵਾਂਗ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।
Verse 10
नूनं स कालो मृगरूपधारीमामल्पभाग्यां लुलुभे तदानीम्।यत्रार्यपुत्रं विससर्ज मूढा रामानुजं लक्ष्मणपूर्वजं च।।5.28.10।।
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਾਲ ਨੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਲਪ-ਭਾਗੀ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲੁਭਾਇਆ—ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਆਰਯਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਨੁਜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
हा राम सत्यव्रत दीर्घबाहो हा पूर्णचन्द्रप्रतिमानवक्त्र। हा जीवलोकस्य हितः प्रियश्च वध्यां न मां वेत्सि हि राक्षसानाम्।।5.28.11।।
ਹਾਇ ਰਾਮ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ, ਦੀਰਘਬਾਹੂ! ਹਾਇ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ! ਹਾਇ, ਜੀਵ-ਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ! ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਰਾਖਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਵਧ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹਨ?
Verse 12
अनन्य दैवत्वमियं क्षमा चभूमौ च शय्या नियमश्च धर्मे।पतिव्रतात्वं विफलं ममेदंकृतं कृतघ्नेष्विव मानुषाणाम्।।5.28.12।।
ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਦੇਵ ਮੰਨ ਕੇ ਮੇਰੀ ਏਕਨਿਸ਼ਠ ਭਗਤੀ, ਮੇਰੀ ਖ਼ਿਮਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ—ਇਹ ਸਭ; ਮੇਰਾ ਇਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸਤਕਰਮ।
Verse 13
मोघो हि धर्मश्चरितो मयायंतथैकपत्नीत्वामिदं निरर्थम्।या त्वां न पश्यामि कृशा विवर्णा हीना त्वया सङ्गमने निराशा।।5.28.13।।
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਆ ਧਰਮ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਹ ਏਕਪਤਨੀ-ਵ੍ਰਤ ਵੀ ਨਿਰਰਥਕ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਫਿੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਵੰਝੀ, ਨਿਰਾਸ਼।
Verse 14
पितुर्निदेशं नियमेन कृत्वा वनान्निवृत्तश्चरितव्रतश्च।स्त्रीभिस्तु मन्ये विपुलेक्षणाभिस्त्वं रंस्यसे वीतभयः कृतार्थः।।5.28.14।।
ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ, ਵ੍ਰਤ-ਆਚਰਨ ਸੰਪੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਤੂੰ ਵਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ; ਫਿਰ, ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ, ਨਿਡਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਰਮਣ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 15
अहं तु राम त्वयि जातकामा चिरं विनाशाय निबद्धभावा।मोघं चरित्वाथ तपो व्रतञ्च त्यक्ष्यामिधिग्जीवितमल्पभाग्याम्।।5.28.15।।
ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਜੋੜ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਵ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰੱਖਿਆ—ਪਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਬਣਿਆ। ਵਿਅਰਥ ਤਪ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਕਰ ਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਾਂਗੀ; ਧਿਕ ਹੈ ਮੇਰੀ ਇਸ ਅਲਪਭਾਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ।
Verse 16
सा जीवितं क्षिप्रमहं त्यजेयं विषेण शस्त्रेण शितेन वापि।विषस्य दाता न हि मेऽस्ति कश्चि च्छस्त्रस्य वा वेश्मनि राक्षसस्य।।5.28.16।।
ਮੈਂ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਲੀਲਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ, ਪਰ ਇਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਸਕੇ।
Verse 17
इतीव देवी बहुधा विलप्य सर्वात्मना राममनुस्मरन्ती।प्रवेपमाना परिशुष्कवक्त्रा नगोत्तमं पुष्पितमाससाद।।5.28.17।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਸੀਤਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 18
सा शोकतप्ता बहुधा विचिन्त्यसीताऽथ वेण्युद्ग्रथनं गृहीत्वा।उद्बुध्य वेण्युद्ग्रथनेन शीघ्रमहंगमिष्यामि यमस्य मूलम्।।5.28.18।।
ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਿਆਂ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੁੱਤ ਫੜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਫਾਹਾ ਲੈ ਕੇ ਯਮਰਾਜ (ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ) ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
Verse 19
उपस्थिता सा मृदुसर्वगात्री शाखां गृहत्वाऽध नगस्य तस्य।तस्यास्तु रामं प्रविचिन्तयन्त्या रामानुजं स्वं च कुलं शुभाङ्ग्या:।।5.28.19।।शेकानिमित्तानि तथा बहूनिधैर्यार्जितानि प्रवराणि लोके।प्रादुर्निमित्तानि तदा बभूवुः पुरापि सिद्धान्युपलक्षितानि।।5.28.20।।
ਉਸ ਕੋਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਫੜੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Frequently Asked Questions
Sītā confronts a dharma-crisis under coercion: whether to preserve life by yielding to Rāvaṇa or to preserve moral integrity by refusing him—even contemplating self-chosen death. The chapter emphasizes her categorical rejection of surrendering affection to adharma (5.28.5) despite imminent threat (5.28.6–7).
The sarga teaches that inner virtue can remain intact even when external agency is constrained. Sītā’s speech frames fidelity and disciplined righteousness as non-negotiable values, while the emergence of auspicious omens (5.28.19–20) signals that despair is not the final truth—ethical steadfastness becomes the condition for renewed courage and meaningful hope.
The key landmark-object is the flowering śiṃśupā (simsupa) tree in the grove where Sītā stands and grasps a branch (5.28.17–19), functioning as a physical anchor for her crisis. Cultural-religious references include Yama (death’s lord), the concept of kāla (time-fate), and the tradition of bodily omens (nimitta) as validated signs in ancient lore (5.28.20).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.