Sarga 12
द्वादशः सर्गः — हनूमतः अन्तःपुरविचयः (Hanuman’s Search Through Ravana’s Inner Apartments)
सुन्दरकाण्ड
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹਲ-ਸੰਕੁਲ ਅੰਦਰ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਖੋਜ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸੀਤਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੰਗਾਲਦਾ ਹੈ—ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁੰਜ, ਚਿੱਤਰ-ਮੰਡਪ, ਸ਼ਯਨ-ਗ੍ਰਿਹ, ਭੋਜਨ-ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਕ੍ਰੀੜਾ-ਕੱਖ, ਬਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਭੂਗਰਭ ਕੋਠੜੀਆਂ, ਦੇਵ-ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਅੰਦਰ ਗੁੱਥੇ ਨਿਵਾਸ—ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਥਾਂ ਅਣਖੋਜੀ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨਨ ਹੈ। ਉਹ ਮਿਸ਼ਨ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਭਯ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਕਾਰਨ ਮਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਾਂਬਵਾਨ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਸਮੇਤ। ਨੈਤਿਕ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤਿਆਗ ਕੇ “ਅਨਿਰਵੇਦ” (ਅਨੁਤਸਾਹ-ਰਹਿਤਤਾ/ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ) ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ ਤਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਨਕ-ਨੰਦਿਨੀ ਅਤੇ ਰਾਘਵ-ਪ੍ਰਿਆ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਦੁੱਖ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਪ੍ਰਯਾਸ ਹੀ ਮਾਰਗ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
स तस्य मध्ये भवनस्य मारुतिर्लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान्।जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुकोन चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम्।।।।
ਉਸ ਮਹਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਰੁਤੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਲਤਾ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ, ਚਿੱਤਰ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ; ਪਰ ਸੁੰਦਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ।
Verse 2
स चिन्तयामास ततो महाकपिःप्रियामपश्यन्रघुनन्दनस्य ताम्।ध्रुवं हि सीता म्रियते यथा न मेविचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली।।।।
ਫਿਰ ਮਹਾਕਪੀ ਹਨੁਮਾਨ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ: “ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨਾਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਥਿਲੀ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।”
Verse 3
सा राक्षसानां प्रवरेण जानकीस्वशीलसंरक्ष्णतत्परा सती।अनेन नूनं प्रति दुष्टकर्मणाहता भवेदार्यपथे परे स्थिता।।।।
‘ਆਰਯ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੀਲ-ਪਾਤਿਵ੍ਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਜਾਨਕੀ, ਇਸ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰ ਦੁਸ਼ਟਕਰਮੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ’—ਇਉਂ ਉਹ ਡਰਿਆ।
Verse 4
विरूपरूपा विकृता विवर्चसोमहानना दीर्घविरूपदर्शनाः।समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितोभयाद्विनष्टा जनकेश्वरात्मजा।।।।
ਰਾਖਸ਼ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਕੁਰੂਪ, ਵਿਕ੍ਰਿਤ, ਤੇਜਹੀਨ, ਵੱਡੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀਆਂ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ ਡਰ ਨਾਲ ਢਹਿ ਪਈ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 5
सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषंविहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम्।न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिःसुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः।।।।
ਜੇ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ—ਪੌਰੁਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ—ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਵਾਨਰ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 6
दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः।न सीता दृश्यते साध्वीवृथा जातो मम श्रमः।।।।
ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਸਾਰਾ ਮੈਂ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖ ਲੀਆਂ; ਪਰ ਸਾਧਵੀ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ—ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ।
Verse 7
किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति सङ्गताः।गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद्वदस्व नः।।।।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਣਗੇ? ‘ਹੇ ਵੀਰ! ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਤੂੰ ਕੀ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ’ ਕਹਿਣਗੇ।
Verse 8
अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम्।ध्रुवं प्रायमुपैष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने।।।।
ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼—ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ—ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।
Verse 9
किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानाङ्गदश्च सः।गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः।।।।
ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ; ਤਦ ਬੁੱਢਾ ਜਾਮਬਵਾਨ ਕੀ ਆਖੇਗਾ? ਅੰਗਦ ਕੀ ਆਖੇਗਾ?
Verse 10
अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम्।अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः।।।।
ਨਿਰਾਸ਼ਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਨਿਰਾਸ਼ਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ। ਨਿਰਾਸ਼ਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਹੀ ਹਰ ਉਪਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ।
Verse 11
करोति सफलं जन्तोः कर्म यत्तत्करोति सः।तस्मादनिर्वेदकृतं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम्।।।।भूयस्तावद्विचेष्यामि देशान्रावणपालितान्।
ਜੀਵ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਉਹ ਆਪ ਫਲਵੰਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੈਂ ਉੱਤਮ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੁੜ ਰਾਵਣ-ਪਾਲਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 12
आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च।।।।चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च।निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः।।।।
ਮੈਂ ਪਾਨ-ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼-ਘਰ ਵੀ ਖੋਜੇ; ਚਿੱਤਰ-ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਖੇਡ-ਘਰ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨ-ਸਮਾਨ ਮਹਲ-ਰਥਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਟਟੋਲਿਆ।
Verse 13
आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च।।5.12.12।।चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च।निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः।।5.12.13।।
ਮੈਂ ਪਾਨ-ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼-ਘਰ ਵੀ ਖੋਜੇ; ਚਿੱਤਰ-ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਖੇਡ-ਘਰ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨ-ਸਮਾਨ ਮਹਲ-ਰਥਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਟਟੋਲਿਆ।
Verse 14
इति सञ्चिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे।भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि।।।।
ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ—ਭੂਮੀ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ, ਚੈਤ੍ਯ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਘਰ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰਿਹਾਤਿਗ੍ਰਿਹਾਂ ਤੱਕ ਵੀ।
Verse 15
उत्पतन्निष्पतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन् पुनः पुनः।अपावृण्वंश्च द्वाराणि कवाटान्यवघाटयन्।।।।प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि।सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः।।।।
ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਛਲਦਾ ਤੇ ਕੂਦਦਾ, ਕਦੇ ਖੜ੍ਹਦਾ ਕਦੇ ਤੁਰਦਾ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਤੇ ਕਿਵਾੜ ਧੱਕ ਕੇ ਹਟਾਂਦਾ, ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ, ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਤੇ ਉੱਪਰ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰਦਾ—ਉਹ ਮਹਾਕਪੀ ਖੋਜ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਥਾਂ ਸੀ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਿਆ।
Verse 16
उत्पतन्निष्पतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन् पुनः पुनः।अपावृण्वंश्च द्वाराणि कवाटान्यवघाटयन्।।5.12.15।।प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि।सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः।।5.12.16।।
ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਛਲਦਾ ਤੇ ਕੂਦਦਾ, ਕਦੇ ਖੜ੍ਹਦਾ ਕਦੇ ਤੁਰਦਾ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਤੇ ਕਿਵਾੜ ਧੱਕ ਕੇ ਹਟਾਂਦਾ, ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ, ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਤੇ ਉੱਪਰ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰਦਾ—ਉਹ ਮਹਾਕਪੀ ਖੋਜ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਥਾਂ ਸੀ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਿਆ।
Verse 17
चतुरङ्गुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते।रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर्न जगाम सः।।।।
ਰਾਵਣ ਦੇ ਉਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚੀ ਸੀ—ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਪੀ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 18
प्राकारान्तररथ्याश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः।दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम्।।।।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਵੇਦਿਕਾਵਾਂ, ਚੈਤਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਗਣ, ਡਿੱਗੀਆਂ ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰਣੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 19
राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा।दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा।।।।
ਉੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ—ਵਿਰੂਪ ਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ—ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ; ਪਰ ਜਨਕ-ਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸੀ।
Verse 20
रूपेणाप्रतिमा लोके वरा विद्याधरस्त्रियः।दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी।।।।
ਉੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦਿਆਧਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ; ਪਰ ਰਾਘਵਨੰਦਿਨੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਈ।
Verse 21
नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्र्दनिभाननाः।दृष्टा हनुमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा।।।।
ਉੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਨਾਗਕਨਿਆਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ—ਸੁੰਦਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀਆਂ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀਆਂ; ਪਰ ਸੁਮਧਿਆਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸੀਆਂ।
Verse 22
प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः।दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी।।।।
ਉੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਬਲ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਅਪਹਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਨਾਗਕਨਿਆਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ; ਪਰ ਉਹ ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।
Verse 23
सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः।विषसाद मुहुर्धीमान् हनुमान् मारुतात्मजः।।।।
ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਧੀਮਾਨ ਮਾਰੁਤਾਤਮਜ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।
Verse 24
उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च।व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागमत्।।।।
ਵਾਨਰੇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਉੱਦਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਨਿਲਸੁਤ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਫਿਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
Verse 25
अवतीर्य विमानाच्च हनुमान् मारुतात्मजः।चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः।।।।
ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਮਾਰੁਤਾਤਮਜ ਹਨੁਮਾਨ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਆਘਾਤਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਚਿੰਤਾ-ਮਨਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Hanumān faces the crisis of apparent failure—after exhaustive searching he still cannot find Sītā—yet he chooses continued, systematic effort over retreat, self-blame, or abandonment of duty to the vānaras and to Rāma’s mandate.
The sarga foregrounds “anirveda” (non-despondency) as a practical ethic: freedom from despair is framed as the root of prosperity and the constant catalyst that initiates success in all aims, enabling renewed effort even when outcomes are uncertain.
The narrative maps Laṅkā’s palace ecology: Rāvaṇa’s antaḥpura, banquet halls, creeper-bowers and flower houses, picture galleries, night chambers, sports halls, garden lanes within boundary walls, shrines/altars, underground cells, water structures (wells and tanks), and the Pushpaka Vimāna as a searched locus.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.