Shloka 7

रम्भा

प्रलोभनम् — Rambhā’s Temptation and Viśvāmitra’s Curse

Devanagari script

त्वं हि रूपं बहुगुणं कृत्वा परमभास्वरम्।तमृषिं कौशिकं रम्भे भेदयस्व तपस्विनम्।।1.64.7।।

Transliteration

tvaṃ hi rūpaṃ bahuguṇaṃ kṛtvā paramabhāsvaram |

tam ṛṣiṃ kauśikaṃ rambhe bhedayasva tapasvinam || 1.64.7 ||

Translation

“ਰੰਭੇ, ਤੂੰ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਭੰਗ ਕਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਤੋੜ ਦੇ।”

Word by Word

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन

• हि: indeed
• हि: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (indeed)

• रूपम्: a form
• रूपम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• बहुगुणम्: many-featured; with many charms
• बहुगुणम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बहु-गुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः (बहवः गुणाः यस्मिन्) विशेषणम् (रूपम्)

• कृत्वा: having assumed; having made
• कृत्वा: Purvakala (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + क्त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययभाव (absolutive/gerund): having made/assumed

• परमभास्वरम्: supremely radiant
• परमभास्वरम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम-भास्वर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः (परमं भास्वरम्) विशेषणम् (रूपम्)

• तम्: that (him)
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• ऋषिम्: sage
• ऋषिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तम्-इति विशेष्य

• कौशिकम्: Kauśika (Viśvāmitra)
• कौशिकम्: Apposition (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कौशिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण/उपनाम (of Kuśika lineage)

• रम्भे: O Rambhā
• रम्भे: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: रम्भा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• भेदयस्व: break; divert (him)
• भेदयस्व: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भिद् (धातु) + णिच् (causative)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ), मध्यमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; णिजन्त (causative): cause to break/divert

• तपस्विनम्: the ascetic
• तपस्विनम्: Apposition (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तपस्विन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणरूपेण (ascetic)

Context

'O Rambha! have no fear. Feel safe. Carry out my order. When the trees look so beautiful in spring I shall in captivating the form of a cuckoo, stay by your side in the company of Kamadeva (Cupid).

Characters & Entities

• Indra
• Rambhā
• Kauśika (Viśvāmitra)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse foregrounds the dharmic challenge of sense-control: spiritual effort is tested by external allurements, and dharma requires steadiness against deliberate distraction.

What is the narrative situation?

Indra explicitly commands Rambhā to use beauty and charm to break Viśvāmitra’s austerity.

Which character virtue is emphasized?

By implication, the virtue at stake is tapas (disciplined self-restraint) in Viśvāmitra—precisely what Indra seeks to undermine.