Home›Ramayana›Bala Kanda›Sarga 5›Shloka 20
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 20

अयोध्यानगरवर्णनम्

Description of Ayodhya and the Ikshvaku Royal Setting

Devanagari script

ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।।।सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।।।तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।।।

Transliteration

ye ca bāṇair na vidhyanti viviktam aparāparam | śabdavedhyaṃ ca vitataṃ laghuhastā viśāradāḥ ||

siṃhavyāghravarāhāṇāṃ mattānāṃ nardatāṃ vane | hantāro niśitaiḥ śastrair balād bāhubalair api ||

tādṛśānāṃ sahasrais tām abhipūrṇāṃ mahārathaiḥ | purīm āvāsayāmāsa rājā daśarathas tadā ||

Translation

ਉਹ ਨਗਰੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ—ਚੁਸਤ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਿਪੁਣ; ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਿੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਭੱਜਦੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦੇ ਅਤੇ ਮਦਮਸਤ ਸਿੰਹ, ਬਾਘ ਅਤੇ ਵਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਹੂਬਲ ਨਾਲ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਐਸੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਤਦ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੱਸਦਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Word by Word
येwho
ये:
कर्ता (Subject/कर्ता) — vidhyanti इत्यस्य
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), बहुवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम (relative pronoun)
चand
च:
समुच्चय (Coordinator/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
बाणैःwith arrows
बाणैः:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootबाण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
नnot
न:
निषेध (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (negation particle)
विध्यन्तिpierce, hit
विध्यन्ति:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootव्यध्/विध् (धातु: विध् ‘to pierce’)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, बहुवचन
विविक्तम्a solitary (target/person)
विविक्तम्:
कर्म (Object/कर्म) — vidhyanti इत्यस्य
TypeAdjective
Rootविविक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणवत् प्रयुक्तम् (object-like target)
अपरापरम्without kin/support (lit. ‘having no other/next’)
अपरापरम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootअपर-अपर (प्रातिपदिक; द्विरुक्त-समासवत्)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (विविक्तम् इत्यस्य)
शब्दवेध्यम्to be hit by sound (shooting by sound)
शब्दवेध्यम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootशब्द-वेध्य (प्रातिपदिक); शब्द + वेध्य (विध्-धातु से ‘to be pierced’)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; वेध्य = विध्+यत् (gerundive), विशेषणम्
चand
च:
समुच्चय (Coordinator/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
विततम्spread out, extended
विततम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootवि-तन् (धातु) + क्त (कृदन्त) → वितत
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भूतकृदन्त (PPP), विशेषणम्
लघुहस्ताःquick-handed, deft
लघुहस्ताः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootलघु-हस्त (प्रातिपदिक); लघु + हस्त
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (ये इत्यस्य)
विशारदाःskilled, expert
विशारदाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootविशारद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (ये इत्यस्य)
सिंहव्याघ्रवराहाणाम्of lions, tigers, and boars
सिंहव्याघ्रवराहाणाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसिंह-व्याघ्र-वराह (प्रातिपदिक); सिंह + व्याघ्र + वराह
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
मत्तानाम्of intoxicated/infuriated (ones)
मत्तानाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootमत्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (सिंहव्याघ्रवराहाणाम् इत्यस्य)
नर्दताम्of roaring (ones)
नर्दताम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootनर्द् (धातु) + शतृ (कृदन्त) → नर्दत्
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; वर्तमानकृदन्त (present participle), विशेषणम्
वनेin the forest
वने:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
हन्तारःslayers
हन्तारः:
कर्ता (Subject/कर्ता) — (ये ... हन्तारः)
TypeNoun
Rootहन्तृ (प्रातिपदिक; agent noun from हन् धातु)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; कर्तृवाचक-नाम (agent noun)
निशितैःsharp
निशितैः:
करण (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootनिशित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (शस्त्रैः इत्यनुसार), तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (शस्त्रैः)
शस्त्रैःwith weapons
शस्त्रैः:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootशस्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
बलात्by force, through strength
बलात्:
हेतु (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootबल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन; हेतौ/कारणे (in sense of ‘by force/through strength’)
बाहुबलैःby the strength of arms
बाहुबलैः:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootबाहु-बल (प्रातिपदिक); बाहु + बल
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
अपिalso, even
अपि:
सम्भावना/समुच्चय (Additive particle/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय (particle: ‘also/even’)
तादृशानाम्of such (men)
तादृशानाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootतादृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (महारथैः इत्यस्य)
सहस्रैःby thousands (in thousands)
सहस्रैः:
करण (Instrument/करण) / परिमाण (Measure)
TypeNoun
Rootसहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; परिमाणवाचक (in thousands)
ताम्that (city)
ताम्:
कर्म (Object/कर्म) — अभिपूर्णाम्/आवासयामास इत्यस्य
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
अभिपूर्णाम्completely filled
अभिपूर्णाम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootअभि-पूर्ण (प्रातिपदिक/कृदन्त-आधारित); अभि + पूर्ण
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; पूर्ण = पॄ/पॢ (धातु) + क्त (PPP) (प्रयोगे ‘filled’), विशेषणम्
महारथैःby great chariot-warriors
महारथैः:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootमहा-रथ (प्रातिपदिक); महा + रथ
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
पुरीम्the city
पुरीम्:
कर्म (Object/कर्म) — आवासयामास इत्यस्य
TypeNoun
Rootपुरी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
आवासयामासsettled, caused to inhabit
आवासयामास:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootआ-वास् (धातु) + णिच् (causative) + लिट् (परस्मैपद)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन; णिजन्त (causative) ‘to cause to dwell/settle’
राजाthe king
राजा:
कर्ता (Subject/कर्ता) — आवासयामास इत्यस्य
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
दशरथःDaśaratha
दशरथः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदशरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; राज्ञः विशेषण-नाम
तदाthen
तदा:
काल (Time/काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
Context

The city was inhabited by thousands of warriors known as maharathas. They were skilled archers and sharp-handed. They would not pierce with arrows, solitary persons, persons without defence, fleeing foes who could be tracked down through hints from sound. With sharp arrows or with the strength of their arms, they would killroaring and inebriated lions, tigers, boars etc. in the forest. It was in that city (of Ayodhya) that king Dasaratha lived.

Characters & Entities
A
Ayodhyā
D
Daśaratha
M
mahāratha
L
lion
T
tiger

FAQs

Yuddha-dharma: true warriors restrain violence—refusing to shoot the solitary and defenseless—while using their power to protect society from real threats.

The narrator describes Ayodhyā’s elite warriors and then situates King Daśaratha as the ruler dwelling in such a well-defended capital.

Disciplined valor: strength governed by ethical restraint and protective purpose.

←Previous Verse
Next Verse→