Adhyaya 28

Verse 1

नारद उवाच । ततो गच्छेत धर्म्मज्ञ धर्म्मतीर्थं पुरातनम् । यत्र धर्मो महाभागस्तप्तवानुत्तमं तपः

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣਨਹਾਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਨੇ ਉੱਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 2

तेन तीर्थं कृतं पुण्यं स्वेन नाम्ना च चिह्नितम् । तत्र स्नात्वा नरो राजन्धर्मशीलः समाहितः

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੁਨੀਤ ਅਤੇ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮਨੋਂ ਸਮਾਧਾਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

आसप्तमं कुलं चैव पुनीते नात्र संशयः । ततो गच्छेत धर्मज्ञ कलाप वनमुत्तमम्

ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਕਲਾਪ ਦੇ ਉੱਤਮ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਵੇ।

Verse 4

कृच्छ्रेण महता गत्वा तत्र स्नात्वा समाहितः । अग्निष्टोममवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति

ਵੱਡੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

सौगंधिकं वनं राजंस्ततो गच्छेत मानवः । यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੌਗੰਧਿਕ ਵਨ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਤਪ-ਧਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 6

सिद्धचारणगंधर्वाः किन्नराः स महोरगाः । तद्वनं प्रविशन्नेव सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਉੱਥੇ ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗ ਹਨ। ਜੋ ਕੇਵਲ ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

ततो हि सा सरिच्छ्रेष्ठा नदीनामुत्तमा नदी । प्लक्षादेवी स्मृता राजन्महा पुण्या सरस्वती

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਸਰਿਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਨਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਲਕਸ਼ਾਦੇਵੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਸਰਸਵਤੀ।

Verse 8

तत्राभिषेकं कुर्वीत वल्मीकान्निःसृते जले । अर्चयित्वा पितॄन्देवानश्वमेधफलं लभेत्

ਉੱਥੇ ਵਲਮੀਕ (ਚਿਟੀ ਦੇ ਟੇਲੇ) ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 9

ईशानाध्युषितं नाम तत्र तीर्थं सुदुर्लभम् । षड्गुणं यन्निपातेषु वल्मीकादिति निश्चयः

ਉੱਥੇ ‘ਈਸ਼ਾਨਾਧ੍ਯੁਸ਼ਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਦੁਲੱਭ ਤੀਰਥ ਹੈ—ਈਸ਼ਾਨ ਦਾ ਨਿਵਾਸ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ ਕਿ ਸਨਾਨ/ਡੁੱਬਕੀ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਛੇ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਵਲਮੀਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

कपिलानां सहस्रं च वाजिमेधं च विंदति । तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र दृष्टमेतत्पुरातनैः

ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਕਪਿਲਾ (ਭੂਰੀ) ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਇਹ ਗੱਲ ਪੁਰਾਤਨਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਖੀ ਹੈ।

Verse 11

सुगंधां शतकुंभां च पंचयज्ञं च भारत । अभिगम्य नरश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਗੰਧਾ, ਸ਼ਤਕੁੰਭਾ ਅਤੇ ਪੰਚਯਜ੍ਞ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

त्रिशूलपात्रं तत्रैव तीर्थमासाद्य दुर्लभम् । तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः

ਉੱਥੇ ਹੀ ‘ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਪਾਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੁਲੱਭ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ (ਰਿਤੁਅਲ ਸਨਾਨ) ਕਰੇ।

Verse 13

गाणपत्यं च लभते देहं त्यक्त्वा न संशयः । ततो राजगृहं गच्छेद्देव्याः स्थानं सुदुर्लभम्

ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਗਣਪਤੀ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਦਾ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਧਾਮ ਹੈ।

Verse 14

शाकंभरीति विख्याता त्रिषुलोकेषु विश्रुता । दिव्यं वर्षसहस्रं च शाकेन किल भारत

ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ; ਹੇ ਭਾਰਤ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਕ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ।

Verse 15

आहारं सा कृतवती मासिमासि नराधिप । ऋषयोऽभ्यागतास्तत्र देव्या भक्तास्तपोधनाः

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਹ ਮਹੀਨੇ ਦਰ ਮਹੀਨੇ ਆਹਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਏ—ਦੇਵੀ ਦੇ ਭਕਤ ਅਤੇ ਤਪ-ਧਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ।

Verse 16

आतिथ्यं च कृतं तेषां शाकेन किल भारत । ततः शाकंभरीत्येवं नाम तस्याः प्रतिष्ठितम्

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਸੇਵਾ ਸ਼ਾਕ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ’ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 17

शाकंभरीं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः । त्रिरात्रमुषितः शाकं भक्षयेन्नियतः शुचिः

ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸਮਾਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੱਸੇ; ਫਿਰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਕ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 18

शाकाहारस्य यत्सम्यग्वर्षैर्द्वादशभिः फलम् । तत्फलं तस्य भवति देव्याश्छंदेन भारत

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਸ਼ਾਕਾਹਾਰ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਧਰਮ-ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਦੇਵੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਉਹੀ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ततो गच्छेत्सुवर्णाख्यं त्रिषुलोकेषु विश्रुतम् । यत्र कृष्णः प्रसादार्थं रुद्रमाराधयत्पुरा

ਉਥੋਂ ਅੱਗੇ ਸੁਵਰਣ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 20

वरांश्च सुबहूंल्लेभे देवैरपि स दुर्ल्लभान् । उक्तश्च त्रिपुरघ्नेन परितुष्टेन भारत

ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ—ਐਸੇ ਵਰ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੇ ਭਾਰਤ! ਤ੍ਰਿਪੁਰਘਾਤੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 21

अपि चात्माप्रियतरो लोके कृष्ण भविष्यसि । त्वन्मुखं च जगत्कृत्स्नं भविष्यति न संशयः

ਅਤੇ ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਤੂੰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਂਗਾ; ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬਣੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 22

तत्राभिगम्य राजेंद्र पूजयित्वा वृषध्वजम् । अश्वमेधमवाप्नोति गाणपत्यं च विंदति

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵೃಷਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣਪਤੀ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਕ-ਪਦ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 23

धूमावतीं ततो गच्छेत्त्रिरात्रमुषितो नरः । मनसा प्रार्थितान्कामांल्लभते नात्र संशयः

ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਧੂਮਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਵੇ; ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕਾਮਨਾ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਰਾਧ ਕੇ ਮੰਗੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 24

देव्यास्तु दक्षिणार्धे नरथावर्त्तो नराधिप । तत्रागत्य तु धर्मज्ञ श्रद्दधानो जितेंद्रियः

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ ਰਾਜਨ! ਦੇਵੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਰਥਾਵਰਤ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ! ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ (ਭਕਤ) ਅੱਗੇ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 25

महादेवप्रसादेन गच्छेत परमां गतिम् । प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ

ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ (ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਲਈ) ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।