Adhyaya 46

Verse 1

श्री भीष्म उवाच । नरसिंहस्य माहात्म्यं विस्तरेण त्वयेरितं । तथा भवस्य माहात्म्यं भैरवस्याभिधीयताम्

ਸ਼੍ਰੀ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਰਸਿੰਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਵ, ਅਰਥਾਤ ਭੈਰਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਵਰਣਨ ਕਰ।

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । तस्यापि देवदेवस्य शृणु त्वं कर्म चोत्तमं । आसीद्दैत्योंधको नाम भिन्नांजनचयोपमः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਵੀ ਤੂੰ ਸੁਣ; ਅੰਧਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਦੈਤ੍ਯ ਸੀ, ਜੋ ਕੁੱਟੇ ਕਾਜਲ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਘੋਰ ਕਾਲਾ ਸੀ।

Verse 3

तपसा महता युक्तो ह्यवध्यस्त्रिदिवौकसाम् । स कदाचिन्महादेवं पार्वत्या सहितं विभुं

ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਵਧ੍ਯ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 4

क्रीडमानं तदा दृष्ट्वा हर्तुं देवीं प्रचक्रमे । एतां देवीं हराम्यद्य वियोगे मृत्युमेष्यति

ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਹਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਗਿਆ: “ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 5

ततः स्थिरा भवित्री मे भार्यैषा लोकसुंदरी । बिबौष्ठं चारुवदनं चारुकांततरं मुखं

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ: “ਇਹ ਲੋਕ-ਸੁੰਦਰੀ ਮੇਰੀ ਅਟੱਲ ਪਤਨੀ ਬਣੇਗੀ।” ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖੜੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਰ ਵੀ ਮੋਹਕ ਸੀ।

Verse 6

यद्येषा न भवेद्भार्या जीविते किं प्रयोजनम् । एतां मतिमथास्थाय मंत्रिभिः सह मंत्र्य च

“ਜੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਾ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਜੀਉਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ” ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਾ।

Verse 7

चक्रे योगं ससैन्यस्य सेनापतिमभाषत । आनयस्व रथं मह्यं जैत्रं देवनिपातनम्

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਰਚਨਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਥ ਲਿਆ—ਉਹ ਜੈਤ੍ਰ ਰਥ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਹ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 8

जयिष्ये त्रिदशान्सर्वान्विष्णुरुद्रपुरोगमान् । हरिष्ये पर्वतसुतां तया मेऽपहृतं मनः

“ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਵਾਂਗਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਮੈਂ ਪਹਾੜ-ਸੁਤਾ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੀ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਹੈ।”

Verse 9

मंत्रिणा तस्य चाख्यातः कनकस्य वधस्सुरैः । परभार्यानुरक्तस्य कृतो देवैः सवासवैः

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਨਕ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ—ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ—ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਆਸਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 10

ततः कोपपरीतात्मा हन्मि देवान्सशंकरान् । तं हत्वा दानवं शक्रो भयादंधासुरस्य च

ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ।” ਪਰ ਉਸ ਦਾਨਵ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੀ ਅੰਧਾਸੁਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਡਰ ਗਿਆ।

Verse 11

जगाम शरणान्वेषी कैलासं शंकरालयं । दृष्ट्वा प्रणम्य देवेशं चंद्रार्द्धकृतशेखरं

ਸ਼ਰਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਕੈਲਾਸ ਗਿਆ, ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ—ਜਿਸ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਅਰਧਚੰਦਰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ—ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 12

भीतो विज्ञापयामास धृतसाहस्रलोचनः । अभयं देहि मे देव दानवादंधकादहं

ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ (ਇੰਦਰ) ਹੌਸਲਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ: “ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਨੂੰ ਅਭਯ ਦਿਓ; ਮੈਂ ਦਾਨਵ ਅੰਧਕ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 13

बिभेमि तस्य पुत्रोद्य मया युधि निपातितः । तद्यावन्न स जानाति हतं पुत्रं महासुरः

ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 14

तावत्तत्रस्थ एवाशु हन्यतां मद्भयावहः । स्त्रीलौल्याद्दानवः क्रूरः परभार्यापहारकः

ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭੈਭੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਜ਼ਾਲਮ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਾਰਨ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

सर्वथा घातनीयस्ते भवता सुरसत्तम । शक्रस्यैवं वचः श्रुत्वा शरण्यः शंकरस्तदा

ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਤਦ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ।

Verse 16

ददावभयमेवासौ मा भैरिति शतक्रतोः । दत्ताभयोथ कैलासादाजगाम कुशस्थलीम्

ਉਸਨੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਅਭੈ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, 'ਡਰੋ ਨਾ'। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਕੈਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਆ ਗਏ।

Verse 17

वृतो भूतगणैरीशो वधार्थमंधकस्य तु । कृत्वा रूपं महाकायं विश्वरूपं सुभैरवं

ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 18

सर्पैर्ज्वलद्भिर्धावद्भिर्भीमं भीमभुजंगवत् । जटासटाभिराकाशं फणिरत्नशिखार्चिषा

ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਬਲਦੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ—ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਨਾਗਾਂ ਵਾਂਗ ਡਰਾਉਣੇ ਸਨ—ਉਸਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਰਤਨ ਜੜਿਤ ਫਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 19

दहन्नतीवतेजोभिः कालाग्निरिव संक्षये । मुखैर्दंष्ट्रांकुरांकैश्च द्वितीयेन्दुकलोज्ज्वलैः

ਅਤਿਅਧਿਕ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ ਹੋਇਆ—ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਕਾਲਾਗਨਿ ਵਾਂਗ—ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਮੁਖਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਕੁਰਿਤ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਚੰਦ-ਕਲ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 20

पातालोदररूपाभैर्भैरवारावनादिभिः । भुजैरनेकसाहस्रैर्बहुशस्त्रकृतग्रहः

ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਰਗੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ—ਭੈੰਕਰ, ਗੱਜਦੇ ਆਦਿ—ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਭੁਜਾਂ ਸਨ; ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਕੜ ਅਤਿ ਦੁਰਧਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

Verse 21

बह्वाभरणभूषाढ्यै रणे घोरनिनादिभिः । सिंहचर्मपरीधानं व्याघ्रत्वगुत्तरीयकं

ਉਹ ਅਨੇਕ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਰਣ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਉਠਾਉਂਦੇ ਸਨ—ਸਿੰਘ-ਚਰਮ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਘ-ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਉਪਰਲਾ ਪਹਿਰਾਵਾ।

Verse 22

गजाजिनकृताटोपं पतद्भृंगरवाकुलं । ईदृग्रूपं विधायेशो दनुदैत्यभयावहं

ਹਾਥੀ-ਚਰਮ ਵਰਗੇ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਉੱਡਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਭੰਭਣ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਐਸਾ ਸਰੂਪ ਰਚਿਆ ਜੋ ਦਨੁ-ਜਨਮੇ ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ ਭਯੰਕਰ ਬਣਿਆ।

Verse 23

अवातरन्महीं भीमो दनूनां क्षयकारकः । अंधासुरोपि दनुजः पुत्रं श्रुत्वा हतं युधि

ਉਹ ਭੀਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਆਇਆ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਕ। ਅਤੇ ਅੰਧਾਸੁਰ ਨਾਮਕ ਦਨੁਜ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 24

क्रोधेन तमसाविष्टो रणतूर्याण्यचोदयत् । संहत्यावहितः प्राप्तो यत्र ते त्रिदशाः स्थिताः

ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਣ-ਤੂਰੀਆਂ ਤੇ ਨਗਾਰੇ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਸੈਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ, ਚਿੱਤ ਇਕਾਗ੍ਰ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਉਹ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵਤਾ ਡੇਰਾ ਲਾਏ ਖੜੇ ਸਨ।

Verse 25

महत्या सेनया सार्द्धं रथवारणयुक्तया । ते देवा दानवान्वीक्ष्य महाहवकृतादरान्

ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਂ-ਸੰਗਰਾਮ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਏ।

Verse 26

व्यपयाततनुत्राणाः शंभुं शरणमन्वयुः । मा भैरिति च तान्देवो देवानुक्त्वा त्रिलोचनः

ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੱਖਿਆ-ਕਵਚ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਗਏ। ਤਦ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਡਰੋ ਨਾ।”

Verse 27

गृहीत्वा शूलमातिष्ठद्दंष्ट्रारवधरो रुषा । अंधकेनाथ रुष्टेन शतकोटिशरैर्गणाः

ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਫੜ ਕੇ, ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਗੱਜਣ ਵਰਗੀ ਧੁਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਡਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਅੰਧਕ ਵੀ ਰੁੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਗਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਤ-ਕੋਟੀ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ।

Verse 28

निहताश्चापि देवानां बहूनामेकताकृतां । सस्फुलिंगार्चिषो वह्नेर्मुंचमानः पिनाकधृक्

ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਪਿਨਾਕ ਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗ ਦੇ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਤੇ ਭੜਕਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 29

शरैः समावृतं चक्रे अंधकं रथगं ततः । दनुनाथो रथस्थोथ शिथिलः शिथिलायुधः

ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਰਥ-ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਗਿਆ—ਬਲ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਹੱਥੋਂ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 30

निमंत्र्य दानवान्सर्वान्स योद्धुमुपचक्रमे । बहुधा तद्बलं भग्नं विविधायुधयोधिभिः

ਸਾਰੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਹ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਰਾ; ਪਰ ਵਿਭਿੰਨ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 31

युधि वीरैर्हतं देवैः स्थाणुना सख्यमाश्रितैः । दानवश्चांधकः सैन्यं भिन्नं दृष्ट्वा कृतं सुरैः

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ—ਵੀਰ ਅਤੇ ਸਥਾਣੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਉਂਦੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਅੰਧਕ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਭੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 32

आत्मानं च महेशेन निरुद्धं बाणकोटिभिः । विह्वलीभूतदेहोसौ धैर्यमालंब्य केवलम्

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਇਆ। ਦੇਹ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਧੀਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ।

Verse 33

पिनाकं चैव रुद्रस्य गृह्य रुद्रमताडयत् । पिनाकस्याभिघातेन रुद्रो भूमिमथागमत्

ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਪਿਨਾਕ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਪਿਨਾਕ ਦੇ ਉਸ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ।

Verse 34

भूमौ निपातिते देवे चलितं भुवनत्रयं । तत्यजुः सागरा वेलां पर्वताः शिखराणि च

ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਕੰਬ ਉਠੇ; ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਟ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।

Verse 35

नक्षत्राणि वियोगीनि जग्मुर्मुक्तान्यनेकशः । पतिते भुवि देवेशे अंधको गदया पुनः

ਅਨੇਕ ਤਾਰਾ-ਸਮਾਨ ਅਸਤ੍ਰ, ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਛੁੱਟ ਕੇ, ਵਿਖਰਦੇ ਹੋਏ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਤਾਂ ਅੰਧਕ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 36

जघान रुषितो नागं हत्वा तं पातयद्भुवि । शिवं त्यक्त्वा नागराजः प्रपलाय्यान्यतो गतः

ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਾਗ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਾਗਰਾਜ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 37

मुहूर्त्ताच्चेतनां लब्ध्वा उत्थितः परमेश्वरः । गृहीत्वा परशुं दिव्यं दानवं नैव पश्यति

ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ; ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਸ਼ੂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 38

कृत्वा तु तामसीं मायां मायाशतविशारदः । तया विमोहिते देवे क्व नु वै दानवो गतः

ਪਰ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਉਸ ਨੇ ਤਾਮਸੀ ਮਾਇਆ ਰਚੀ। ਉਸ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦਾਨਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?

Verse 39

शंभोर्भयमथो प्राप्य किं नु पापः करिष्यति । तमसा छादिता यावद्देवा व्याकुलतां गताः

ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਭੈ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਉਹ ਪਾਪੀ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ? ਜਦ ਤੱਕ ਹਨੇਰੇ ਨੇ ਢੱਕਿਆ ਰੱਖਿਆ, ਦੇਵਤਾ ਘਬਰਾਹਟ ਤੇ ਵਿਹਲਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।

Verse 40

संभ्रांतमानसानीकास्तदोचुः कार्यगौरवात् । एतस्मिन्नंतरे सूर्यस्तेजोरूपो व्यवस्थितः

ਫਿਰ ਉਹ ਗਣ, ਕਾਰਜ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਮਨ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ, ਬੋਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ—ਤੇਜ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 41

उत्तस्थौ नररूपेण कुर्वन्वितिमिरा दिशः । नष्टे तमसि हृष्टाङ्गे खद्योते प्रकटे स्थिते

ਉਹ ਨਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਦਾ। ਜਦ ਤਮਸਾ ਨਾਸ ਹੋਈ ਅਤੇ ਖਦਯੋਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਹर्ष ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ।

Verse 42

देवा मुदमवापुस्ते स्पष्टाननविलोचनाः । उद्दीप्तास्तु सुराः सर्वे गणाः स्कंदपुरोगमाः

ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੇ ਨੇਤਰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋ ਗਏ। ਸਕੰਦ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸੁਰ-ਗਣ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਹਕ ਉਠੇ।

Verse 43

स्तुवंति विविधैस्तोत्रैः नररूपं दिवाकरम् । अनौपम्यं जगद्व्यापि ब्रह्मविष्णुशिवात्परम्

ਉਹ ਨਰ-ਰੂਪ ਧਾਰੇ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਅਨੇਕਾਂ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅਤੁੱਲ, ਜਗਤ-ਵਿਆਪੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਮ।

Verse 44

स्निग्धविद्रुमसच्छायं सिंदूरारुणसप्रभम् । प्रभासंतं तदा दृष्ट्वा पंचांगालिंगितावनिः

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਮੋਤੀਏ ਵਿਦ੍ਰੁਮ ਵਰਗੀ ਮ੍ਰਿਦੁ ਛਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਅਤੇ ਸਿੰਦੂਰ-ਲਾਲ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਸੀ—ਧਰਤੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 45

पुनः प्रणामप्रवणं प्रणिधानपुरःसरम् । आलोक्य स्निग्धया दृष्ट्या देवदेवं त्रिलोचनः

ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਭਕਤੀਮਈ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ—ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਸਨੇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਈ।

Verse 46

उवाच स्निग्धगंभीर वाचा देवं शनैर्हरः । पूरयन्निव तेजोभिर्भगवान्भुवनत्रयम्

ਤਦ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਵਾਣੀ ਨਾਲ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 47

दैत्यमायाभिपन्नानां दर्शनाकुलचेतसाम् । प्राणिनामिदमेवैकमविसंवादि दैवतम्

ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਉਸ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਇਕੋ ਅਵਿਸੰਵਾਦੀ, ਅਚੂਕ ਦੈਵਤ-ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 48

अयमेव च संसारसागरात्सकलादपि । सत्त्वानुत्तारयन्देवः कर्णधाराय ते प्रभुः

ਇਹੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਮੀ—ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ, ਸਭ ਸੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦਿਵ੍ਯ ਕर्णਧਾਰ (ਨਾਵਿਕ) ਹੈ।

Verse 49

यजंतो जंतवो भक्त्या यं देवं विविधाः सदा । निःश्रेयसाय कल्पंते तं नतो भास्करं विभुम्

ਜੀਵ ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 50

यस्तूदयाद्रिशिखरे मकुटायमानलीलागभस्तिभिरलं कुसुमप्रकाशैः । व्याप्य स्वदीधितिगणैः प्रदिशो दिशश्च देदीप्यते स सविता विभवाय लोके

ਜੋ ਸੂਰਜ ਉਗਦੇ ਵੇਲੇ ਪੂਰਬੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਮਾਨੋ ਮਕੁਟ ਧਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਜਗਮਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਵਿਤਾ ਲੋਕ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।

Verse 51

ब्रह्मेंद्ररुद्रमरुदच्युतवह्निपाथो नाथ प्रयोगनिपुणैश्च ऋषींद्रसंघैः । श्रेयोर्थिभिः प्रतिदिनं दिवसांगरागैर्दिव्यांगरागपरिलिप्त समस्तदैहैः

ਹੇ ਨਾਥ! ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਰੁਤ, ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਨੁ), ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਨਿਪੁਣ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੇ ਅਰਥੀ ਭਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਗਰਾਗ ਅਤੇ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ-ਲੇਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 52

पूज्यं वपुस्तव सदा प्रलये हि वेदैर्गीर्भिर्विचित्रपदमंडलमंडिताभिः । ये त्वां स्तुवंति परसद्मनि सद्महीना नित्यं प्रसारितकरा भुवि ते भवंति

ਤੇਰਾ ਵਪੁ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ; ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵੇਦ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਛੰਦ-ਮੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਤੁਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤੈਨੂੰ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਰਮ ਧਾਮ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿੱਤ ਹੱਥ ਫੈਲਾਏ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 53

ये दद्रुकुष्ठपिटिकादिभिरर्दितांगाः शीर्णत्वचः कुनखिनश्च्युतकेशनाशाः । देवेश तेपि तवपादनता भवंति सद्यो द्विरष्टशरदाकृतयो मनुष्याः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਦਾਦ, ਕੋਢ, ਫੋੜਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਛਿੱਲ ਗਈ ਹੈ, ਨਖ ਰੋਗੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਸ ਝੜ ਰਹੇ ਹਨ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼! ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਜਿਹੀ ਯੁਵਾਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 54

सामेति सामगगणा हि मखार्थकं त्वामध्वर्यवस्त्वृगिति बह्वृचमुख्यपूगाः । त्वामेवमार्यमिति कार्यविदोधिगंतुं नागाश्च वेति पितरोप्यथ सर्वगंधम्

ਸਾਮ-ਗਾਇਕ ਤੈਨੂੰ “ਸਾਮਨ” ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਹੈਂ। ਅਧਵਰਯੂ ਯਜੁਰਵੇਦੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਬਹ੍ਵ੍ਰਚਾਂ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਰਿਗਵੇਦੀ ਪਾਠਕ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਹੀ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਦੇ ਸੱਚੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੈਨੂੰ ਹੀ “ਆਰਯ” ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਨਾਗ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਵੀ, ਹੇ ਸਰਵ-ਗੰਧ (ਸਰਵ-ਸਾਰ), ਤੇਰੇ ਹੀ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 55

मायेति चोपनिषदर्कषडेव देवा मर्त्यास्तथा वयमिवेह उपासतेऽमी । गंधर्वकिन्नरगणाः सहचारणैस्तु रूपं तथा च भगवन्प्रतिपद्यसे त्वम्

ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਉਹ ਛੇ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵ ਵੀ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ “ਮਾਇਆ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਦੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਗਣ, ਚਾਰਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।

Verse 56

येनार्चयंति सततं भवतोर्च्यमर्चिस्तेर्चिष्प्रतापितदिगंबरवित्तहीनाः । क्षुत्क्षामकंठजठराघटखर्परेण भिक्षामटंति परवेश्मसुतेर्थहीनाः

ਜੋ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਉਸ (ਸਧਾਰਣ) ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਨਾਲ ਹੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਝੁਲਸ ਕੇ ਨੰਗੇ ਤੇ ਨਿਰਧਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਗਲਾ ਤੇ ਪੇਟ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਅਤੇ ਭਿਖਿਆ-ਪਾਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਾਏ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਖ ਮੰਗਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਸੱਚੇ ਤੀਰਥ-ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 57

उत्फुल्लकोकनदकोशविशालनेत्रमीषद्विलासलुलिताञ्चितपिंगतारम् । कामं प्रशस्ततरसुंदरहाररम्यमुत्तुंगपीवरपयोधरभारखिन्नं

ਉਸ ਦੇ ਨੇਤਰ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਲਾਲ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਨ; ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਗਲ ਕੇਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਹਿਰਾਂਦੇ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਵਿਲਾਸ ਨਾਲ ਛੁਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ, ਸੁੰਦਰ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਤੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਕੁਝ ਥਕੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਸੀ।

Verse 58

रंभोपमोरु पृथुपीननितंबबिंबानद्धक्वणन्मणिरणद्रशनाकलापं । बृंदं ललाटतटकोटिपटांतलंबि हेमांचलांचितमुखं कुलपालिकानाम्

ਕੁਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਰੰਭਾ ਵਰਗੀਆਂ ਜੰਘਾਂ, ਚੌੜੇ ਤੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਗੋਲ ਨਿਤੰਬ; ਮਣੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਮਿੱਠੀ ਝੰਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ; ਮੱਥੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਕਪੜੇ ਦੇ ਪੱਲੇ ਲਟਕਦੇ; ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਘੂੰਘਟ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਮੁਖ।

Verse 59

कांतं गृहेषु कलगद्गदभाषितानां झंकारनूपुररवेणविरावितानाम् । तेषां कृशानुकरमिन्दुसमानकांतं यैरर्चितोसि भगवन्भवमोचनस्त्वं

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਭਵ-ਮੋਚਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਰਜ਼ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਝੰਕਾਰਦੇ ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਤੇਜਸਵੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈਂ।

Verse 60

ब्रह्मा त्वमेव हरिरस्यनिलोऽनलोसि रुद्रोंऽतकोसि वरुणोऽस्यमराधिपोसि । सोमोसि वायुरसि भूरसि चेश्वरोसि यज्ञोसि वित्तपतिरस्यपराजितोसि

ਤੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਪਵਨ ਅਤੇ ਅਗਨਿ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਅੰਤਕ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ) ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਵਰੁਣ ਹੈਂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਸੋਮ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਵਾਯੁ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਭੂਮੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਵੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਕੁਬੇਰ, ਧਨਪਤੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਅਪਰਾਜਿਤ ਹੈਂ।

Verse 61

ते सप्तसप्तिसुरवाहरणेन मुक्ता भूमावथेति तरसोरुतरंतरीताः । व्योमैतदंतरहितं परितो हि गत्वा गच्छंति न श्रमदं हिमनागपीमे

ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇਵ-ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਿਰੋਧ-ਰਹਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੌਫੇਰੇ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਦੇ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਹਿਮਾਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 62

ध्यानैकयोगनिरताश्च समाधिभावात्ध्यात्वा पदं तव तुरीयमनंतमूर्ते । मुक्तामयास्तनुभृतो न भियाभियुक्तास्तद्ब्रह्मशाश्वतमचिंत्यमनाद्यनंतं

ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਰਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ-ਭਾਵ ਦੁਆਰਾ, ਹੇ ਅਨੰਤ-ਮੂਰਤੀ! ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੁਰਿਆ (ਅਤੀਤ) ਪਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਭਯ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ, ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ।

Verse 63

जन्मादिरोगरहितं परमं पुराणमीशं जरामरणशोकभयातिरिक्तम् । स्थूलानुभावनगणागणितं विशुद्धं वेदांतवादिभिरलं परिमन्यते यत्

ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਾਣ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਨਮ ਆਦਿ ਦੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਰਾ-ਮਰਣ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਭਯ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਪਾਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਉਪਦੇਸ਼-ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਭੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਵੇਦਾਂਤ-ਵਾਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪਰਮ ਮਾਨਦੇ ਹਨ।

Verse 64

त्वामग्निपुंजवपुषं तपसां निवासं याता दिवं सुचिरकालमुपास्यभक्ताः । भानो सुरासुरसमूहशिरोनिघृष्ट पादारविंदयुगलामलचारुमूर्त्ते

ਹੇ ਭਾਨੂ! ਅੱਗ ਦੇ ਪੁੰਜ ਵਰਗੇ ਦੇਹਧਾਰੀ, ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ! ਜੋ ਭਗਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਨਿਰਮਲ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤੀ! ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 65

भूतेशभूतवरदा सकृदव्ययात्मन्व्योमाट्टहाससवितर्भुवनैकदीप । ऋक्साममंत्रयजुषामधिवास नाम सृष्टिस्थितिप्रलयकारणलोकपाल

ਹੇ ਭੂਤੇਸ਼! ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ; ਹੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ! ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਵਿਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਾਸੀ ਉੱਚੇ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਦੀਪਕ। ਰਿਗ, ਸਾਮ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ! ਹੇ ਲੋਕਪਾਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ!

Verse 66

दीनस्य देव कृपणस्य भवेभवे मे मग्नस्य चारुदविचार मनोरथानि । शश्वद्यतीश्वर शशी करकंकघोरोत्पातो जरामरणशोकरुगांतरस्य

ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਤੇ ਕੰਗਾਲ, ਸੰਸਾਰ-ਭਵ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਖਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਆਸਾਂ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਸਦਾ-ਸਥਿਰ ਯਤੀਸ਼ਵਰ! ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਤੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ—ਬੁਢਾਪੇ, ਮੌਤ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੋਗਾਂ—ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ।

Verse 67

यः प्रातः सायमिदं मध्याह्ने वा पठेच्च दीप्तांशोः । सालोक्यं याति रवेः प्राप्नोति धर्मार्थकामांश्च

ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ, ਸ਼ਾਮ ਜਾਂ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਦੀਪਤਾਂਸ਼ੁ ਰਵੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਵੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 68

नित्यं तस्माच्च सूर्याच्च मनसोभिहितं च यत् । नमस्ते देवदेवेश भक्तानामभयंकर

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਸਦਾ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਵੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ; ਹੇ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ!

Verse 69

सुब्रह्मण्य नमस्ते तु सर्वदेवनमस्कृत । तिग्मांशो वै नमस्तुभ्यं जगतश्चक्षुषे नमः

ਹੇ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ। ਹੇ ਤਿਗਮਾਂਸ਼ੁ ਸੂਰਜ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜਗਤ ਦੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 70

प्रभाकर नमस्तेस्तु भानो जय जगत्पते । अनेन दनुमुख्येन पीडितोहं जगत्पते

ਹੇ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਸੂਰਜ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਭਾਨੁ, ਜੈ ਹੋਵੇ—ਹੇ ਜਗਤਪਤੇ। ਦਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਜਗਤਪਤੇ।

Verse 71

किं करोमि कथं चैनं घातयामि दिवाकर । सूर्य उवाच । जय शूलेन पापिष्ठं मायाशतविशारदम्

“ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਾਂ, ਹੇ ਦਿਵਾਕਰ?” ਸੂਰਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਅਤਿ ਪਾਪੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਮਾਇਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ—ਜਿੱਤ ਲੈ।”

Verse 72

जयं प्राप्नुहि देवेश हत्वा शूलेन चांधकम् । गृह्य शूलं ततो दूरमाक्षिप्य हर तेजसा

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਹਰ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦੇ।

Verse 73

ततोन्धकस्त्रिशूलेनाताडयत्पापकर्मकृत् । तस्मिन्युद्धे तथा रुद्रो ह्यन्धकेनाभिपीडितः

ਤਦ ਅੰਧਕ—ਪਾਪਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਵੱਜਿਆ। ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਅੰਧਕ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਦਬਾਇਆ ਤੇ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ।

Verse 74

मुमोच बाणमुत्युग्रं नाम्ना पाशुपतं हि यत् । पिनाकमानम्य दोर्भ्यां पिनाकी शंकरः स्वयम्

ਤਦੋਂ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਆਪ, ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਨਾਕ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ‘ਪਾਸ਼ੁਪਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ ਬਾਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 75

रुद्रबाणविनिर्भेदाद्रुधिरादन्धकस्य तु । अंधकाश्च समुत्पन्नाश्शतशोथ सहस्रशः

ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਛੇਦਨ ਨਾਲ ਅੰਧਕ ਦਾ ਜੋ ਲਹੂ ਵਗਿਆ, ਉਸ ਲਹੂ ਤੋਂ ਅੰਧਕ ਫਿਰ ਜਨਮੇ—ਕਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 76

तेषां विदार्यमाणानां रुधिरादपरे पुनः । बभूवुरंधका घोरा यैर्व्याप्तमखिलं जगत्

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਅੰਧਕ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪ ਗਿਆ।

Verse 77

तं तु मायाविनं दृष्ट्वा देवदेवस्तदांधकम् । पानार्थमंधकस्यास्रं ससृजे मातृकास्तदा

ਉਸ ਮਾਇਆਵੀ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਤਦੋਂ—ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਧਕ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀਆ ਜਾਵੇ—ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

Verse 78

माहेश्वरीं तथा ब्राह्मीं शौरीं वा बाडवीं तथा । सौपर्णीमथ वायव्यां शंखिनीं तैत्तिरीं तथा

ਉਥੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਸ਼ੌਰੀ ਅਤੇ ਬਾਡਵੀ; ਤਦੋਂ ਸੌਪਰਨੀ, ਵਾਯਵਿਆ, ਸ਼ੰਖਿਨੀ ਅਤੇ ਤੈੱਤਿਰੀ ਵੀ ਹਨ।

Verse 79

सौरीं सौम्यां शिवदूतीं चामुंडामथ वारुणीं । वाराहीं नारसिंहीं च वैष्णवीं च विभावरीं

(ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ) ਸੌਰੀ, ਸੌਮਿਆ, ਸ਼ਿਵਦੂਤੀ ਅਤੇ ਚਾਮੁੰਡਾ; ਫਿਰ ਵਾਰੁਣੀ; ਵਾਰਾਹੀ ਅਤੇ ਨਾਰਸਿੰਹੀ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਤੇ ਵਿਭਾਵਰੀ।

Verse 80

शतानंदां भगानंदां पिच्छिलां भगमालिनीं । बालामतिबलां रक्तां सुरभीं मुखमंडिताम्

(ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ) ਸ਼ਤਾਨੰਦਾ, ਭਗਾਨੰਦਾ, ਪਿਛਿਲਾ ਅਤੇ ਭਗਮਾਲਿਨੀ; ਅਤੇ ਬਾਲਾ, ਅਤਿਬਾਲਾ, ਰਕਤਾ, ਸੁਰਭੀ ਤੇ ਮੁਖਮੰਡਿਤਾ।

Verse 81

मातृनंदां सुनंदां च बिडानीं शकुनीं तथा । रेवतीं च महापुण्यां तथैव शिखिपट्टिकां

ਮਾਤ੍ਰਿਨੰਦਾ, ਸੁਨੰਦਾ, ਅਤੇ ਬਿਡਾਨੀ ਤੇ ਸ਼ਕੁਨੀ ਵੀ; ਰੇਵਤੀ—ਅਤਿ ਪੁਣ੍ਯਵਤੀ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਖਿਪੱਟਿਕਾ।

Verse 82

शूलेन च ततो दैत्यं बिभेद त्रिपुरांतकः । निर्गतं रुधिरं तस्मात्पपुस्ता मातरस्तदा

ਤਦ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਨਿਕਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪੀ ਲਿਆ।

Verse 83

नीरक्तो हि तदा दैत्यश्शुष्कतां प्राप भूपते । शूले प्रोतस्तदा दैत्यो दिव्यवर्षसहस्रकम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਦ ਉਹ ਦੈਤ ਲਹੂ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਗਿਆ। ਸ਼ੂਲ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਤਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੈਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਐਸੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 84

महाबलेन रुद्रेण विधृतोपि मृतो नहि । स्तुतस्तेन तदा शंभुर्भक्त्या दैत्येन सुव्रत

ਮਹਾਬਲੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਉਸ ਦੈਤ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ।

Verse 85

नमोस्तु शंभो भवनाशहेतो नमोस्तु ते देव वरप्रसीद । त्वं भू जलाग्नीरनभोर्कसोमयज्वाष्टमूर्तिर्भवभावनोलम्

ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਸ਼ੰਭੋ, ਸੰਸਾਰ-ਭਵ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਣ! ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਵਰ ਦਿਓ। ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੁ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਹੋ—ਅੱਠਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ।

Verse 86

त्वां वै बाणो बहुवाद्येन तोष्य प्राप्तश्चैश्यं स्वे पुरे तत्स्वरक्ष्यम् । रक्षोधीशो बाहुभिस्तोल्यशैलं युष्मत्क्रांतक्लिष्टरूपो ह्यनौषीत्

ਬਾਣ ਨੇ ਅਨੇਕ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼, ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 87

प्राप्तोप्यैश्यं सर्वरक्षोगणानां पुत्रं चापि प्रोर्जितं शक्रबंधम् । भवभयहर हर परम उदार मम सुखकरण निखिल सुरसार

ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਗਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਬੰਧੂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ—ਹੇ ਹਰ, ਭਵ-ਭਯ ਹਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਰਮ ਉਦਾਰ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣੋ, ਹੇ ਸਮਸਤ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰ।

Verse 88

जितमरुदभिमतवितरणपार तव पदकमलमिहारणसार । तवेश पादपंकजं करोति यो नरो हृदि सदेशतस्य वांछितं ददासि भक्तिभावितः

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਚਾਹੇ ਗਏ ਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਇੱਥੇ ਸਾਰ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।

Verse 89

मुनीश्वराः पुरा हरं भवंतमेवमादरात्प्रपूज्य लिंगरूपिणं समापिता मनोरथान् । भवोद्भवैकरूपिणं प्रपंचपंचकाकृतिं विचिंत्यवृक्षकोटरस्थ एष जीवजीवनं

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਅਤਿ ਆਦਰ ਨਾਲ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਪੂਜਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਵ-ਉਦਭਵ ਦਾ ਏਕਰੂਪ, ਜਗਤ ਦੀ ਪੰਜ-ਵਿਧ ਪ੍ਰਪੰਚ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਜਾਣਿਆ—‘ਸੰਸਾਰ-ਵ੍ਰੱਖ ਦੇ ਕੋਟਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਹੈ।’

Verse 90

भवेद्भवाङ्घ्रिचिंतनाप्तसर्वकामईश्वर त्वदीय किंकरान्विते पदे पदे समागतः । मूढोहं नाभिजानामि त्वां स्तोतुं भक्तवत्सल

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹੀ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਪਰ ਮੈਂ ਮੂੜ੍ਹ ਹਾਂ—ਹੇ ਭਕਤ-ਵਤਸਲ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਤੁਤਿ ਕਰਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

Verse 91

सदीश्वरेण मनसाप्यनुकंप्यो रणं गतः । इति स्तुतो महेशस्तु भक्त्या दैत्येन सादरं

ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਇਆ ਜਗਾ ਸਕਣ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤੁਤਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੈਤ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 92

गणेशतां ददौ तस्मै नाम भृंगीरिटीति च । एष ते महिमा भूप हरस्य भवहारिणः

ਉਸ ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ਤਾ ਦਾ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ‘ਭ੍ਰੰਗੀਰੀਟੀ’ ਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਭੂਪ! ਇਹ ਹੈ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਭਵ-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 93

कथितो विघ्नविघ्नाख्यस्तत्पराणां सुखावहः । भीष्म उवाच । मनुष्यस्यापि देवत्वं सुखं राज्यं धनं यशः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਵਿਘਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਉਹ ਵਰਣਿਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਰਾਇਣਾਂ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵੀ ਦੇਵਤ੍ਵ, ਸੁਖ, ਰਾਜ, ਧਨ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 94

जयं भोग्यं तथारोग्यमायुर्विद्यां श्रियं सुतं । बंधुवर्ग शिवं सर्वं ब्रूहि मे विप्रसत्तम

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਯ, ਭੋਗ-ਸੁਖ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗਤਾ; ਆਯੁ, ਵਿਦਿਆ, ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪਦਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ; ਬੰਧੂ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ੁਭ-ਕਲਿਆਣ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।

Verse 95

पुलस्त्य उवाच । एभिर्गुणैर्युतः श्रीमान्सदैवब्राह्मणो भुवि । त्रैलोक्ये तु सदा मेध्यो विप्रदेवो युगेयुगे

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਹੈ—ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ।

Verse 96

पूजयित्वा द्विजान्देवाः स्वर्गं भुंजंति चाक्षयं । धरामवंति राजानो लोकावित्तं सुखं शिवं

ਦੁਇਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਅਖੰਡ ਸਵਰਗ-ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਿਕ ਧਨ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 97

लोके विप्र समो नास्ति देवानामपि दैवतं । स च धर्ममयः साक्षाद्भुवि मुक्तिप्रदो भृशं

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਲਵਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 98

लोकानां स गुरुः पूज्यस्तीर्थभूतोऽनघो जनः । सर्वदेवालयः सत्वो निर्मितो ब्रह्मणा पुरा

ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ—ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਨ ਜੋ ਜੀਵੰਤ ਤੀਰਥ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤ੍ਵ, ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਲਯ, ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਚਿਆ ਸੀ।

Verse 99

इममर्थं पुरा पृष्टो नारदेन पितामहः । कस्मिंस्तु पूजिते ब्रह्मन्प्रसादी माधवो भवेत्

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਅਰਥ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕਿਹੜੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਾਧਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?”

Verse 100

ब्रह्मोवाच । यस्य विप्राः प्रसीदंति तस्य विष्णुः प्रसीदति । तस्माद्ब्राह्मण शुश्रूषुः परं ब्रह्माधिगच्छति

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 101

विष्णुर्ब्राह्मणदेहेषु सदा वसति नान्यथा । तस्माद्ब्राह्मणपूजायां विष्णुस्तुष्यति तत्क्षणात्

ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸੇ ਖਿਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 102

विप्रान्यः पूजयेन्नित्यं दानमानार्चनादिभिः । कृतं क्रतुशतं तेन विध्युक्तं प्रियदक्षिणम्

ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਦਾਨ, ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਿਯ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 103

ब्राह्मणस्य मुखं क्षेत्रमनूषरमकण्टकम् । वापयेत्सर्वबीजानि सा कृषिस्सार्वकालिकी

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਮੁਖ ਇੱਕ ਖੇਤ ਹੈ—ਨਾ ਬੰਜਰ, ਨਾ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲਾ। ਉੱਥੇ ਸਭ ਬੀਜ ਬੋਵੋ; ਇਹੋ ਖੇਤੀ ਹਰ ਸਮੇਂ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 104

अभिगम्य तु यद्दत्तं यच्च दानं मनोरमं । विद्यते सागरस्यांतो दानस्यांतो न विद्यते

ਜੋ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਕੋਲ ਆਪ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੋਹਰ ਧਰਮ-ਦਾਨ ਹੈ—ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਤਾਂ ਅੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਦਾਨ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।

Verse 105

मनसापि न हिंसंति भूदेवमाततायिनं । मनोनुकूलतां यांति देवैरपि च दुर्लभां

ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵੈਰੀ ਅਤਤਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੱਕ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਅੰਤਰ-ਸਮਰਸਤਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 106

गृहे यस्यागतो विद्वान्नैराश्यं नोपगच्छति । सर्वपापक्षयस्तस्य चाक्षयं स्वर्गमश्नुते

ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿਦਵਾਨ ਆਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬੇ—ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅਖੰਡ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 107

काले देशे च पात्रे च विप्रे यच्चार्पयेद्वसु । तद्धनं चाक्षयं विद्धि जन्मजन्मनि तिष्ठति

ਸਮੇਂ, ਦੇਸ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੱਗੇ ਜੋ ਧਨ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਉਸ ਧਨ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਜਾਣੋ; ਉਹ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਨਾਲ ਨਿਭਦਾ ਹੈ।

Verse 108

न च दारिद्यतामेति नातुरो न च कातरः । मनोनुकूलां प्रमदामर्चयित्वा द्विजान्लभेत्

ਉਹ ਨਾ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਰੋਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਹਲ-ਘਬਰਾਇਆ; ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 109

कृत्वा साहसकर्माणि दद्याद्विप्राय पर्वसु । तद्दानं सुगुणं प्रोक्तमभयं लाभ एव च

ਸਾਹਸਿਕ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਬਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਾਨ ਮਹਾਨ ਗੁਣਵਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 110

विप्रपादतलोद्घृष्टि क्षती भवति यः करः । स करः श्रीकरो नाम अन्यः कर्मकरः करः

ਜੋ ਹੱਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਤਲੇ ਨਾਲ ਰਗੜ ਖਾ ਕੇ ਘਾਇਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰੀਕਰ’—ਸ਼ੁਭ ਹੱਥ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਹੱਥ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਹੈ।

Verse 111

विप्रपादरजः पूताः पूतास्तज्जलबिन्दुभिः । विपद्भिश्च सदा पापैर्मुक्ता यांति त्रिविष्टपम्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਲ-ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਪਾਪਾਂ ਤੇ ਵਿਪਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 112

विप्रपादरजः पूताः शुचयो गृह चत्वराः । पुण्यक्षेत्रसमास्ते स्युः प्रशस्ता यज्ञकर्मसु

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗਣ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੁਣ੍ਯ-ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਥਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 113

आदौ ब्रह्ममुखाद्विप्रः समुद्भूतः पुरानघः । वेदास्तत्रैव संजाताः सृष्टिसंस्थिति हेतवः

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਿਰਪਾਪ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, (ਆਦਿ ਸੱਤਾ) ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਓਥੇ ਹੀ ਵੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਰੂਪ।

Verse 114

तस्माद्विप्रमुखे वेदाश्चार्पिताः पुरुषेण हि । पूजार्थं सर्वलोकानां सर्वयज्ञार्थतो ध्रुवम्

ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਗੇਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਦ ਸੌਂਪੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਸਾਧਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 115

पितृयज्ञे विवाहे च वह्निकार्येषु शांतिषु । प्रशस्ता ब्राह्मणा नित्यं सर्व स्वस्त्ययनेषु च

ਪਿਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ, ਵਿਆਹ, ਅਗਨਿਕਾਰਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹਰ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾ ਹੀ ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 116

देवा भुंजंति हव्यानि बलिप्रेतादयोऽसुराः । पितरश्चैव कव्यानि विप्रस्यैव मुखाद्र्धुवम्

ਦੇਵਤਾ ਹਵ੍ਯ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਬਲੀ, ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਅਸੁਰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਬਲੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਕਵ੍ਯ ਭੋਗਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 117

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च यो दद्याद्यज्ञकर्मसु । दानं होमं बलिं चैव विना विप्रेण निष्फलम्

ਯਜ੍ਞਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਬਲੀ ਆਦਿ ਅਰਪੇ—ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 118

भुंजंति चासुरास्तत्र प्रेता दैत्याश्च राक्षसाः । तस्माद्ब्राह्मणमाहूय तेषु कर्माणि कारयेत्

ਉੱਥੇ ਅਸੁਰ, ਪ੍ਰੇਤ, ਦੈਤ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਭੋਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 119

काले देशे च पात्रे च लक्षकोटिगुणं भवेत् । श्रद्धया च द्विजं दृष्ट्वा प्रकुर्यादभिवादनम्

ਜੋ ਦਾਨ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਯੋਗ ਕਾਲ, ਯੋਗ ਦੇਸ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 120

दीर्घायुस्तस्य वाक्येन चिरंजीवी भवेन्नरः । अनभिवादनाद्विप्र द्वेषादश्रद्धयापि च

ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਚਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਯੁ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਭਿਵਾਦਨ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਵੈਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਲਾਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 121

आयुः क्षीणं भवेत्पुंसां भूतिनाशश्च दुर्गतिः । आयुर्वृद्धिर्यशोवृद्धिर्वृद्धिर्विद्या धनस्य च

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਾਗ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁৰ্গਤੀ ਆ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ (ਅਭਿਵਾਦਨ ਆਦਿ ਨਾਲ) ਆਯੁ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਯਸ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਵੀ ਵృద్ధੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 122

पूजयित्वा द्विजान्श्रेष्ठो भवेन्नास्त्यत्र संशयः । न विप्रपादोदककर्दमानि न वेदशास्त्रप्रतिघोषितानि

ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਧੋਵਣ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨੂੰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੇਵਲ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 123

स्वाहा स्वधा स्वस्तिविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि गृहाणि तानि । नारद उवाच । कश्च पूज्यतमो विप्रो ह्यपूज्यो वाथ को भवेत्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ “ਸ੍ਵਾਹਾ”, “ਸ੍ਵਧਾ” ਅਤੇ “ਸ੍ਵਸ੍ਤੀ” ਦੇ ਮੰਗਲ ਉਚਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਘਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕਿਹੜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੌਣ ਅਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?”

Verse 124

विप्रस्य लक्षणं ब्रूहि याथातथ्यं गुरोरपि । ब्रह्मोवाच । पूज्यः श्रोत्रियको नित्यं सदाचारसमन्वितः

“ਵਿਪ੍ਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭੀ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਬੋਲੇ: “ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ, ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ…”

Verse 125

सद्वृत्तः कलुषैर्मुक्तस्तीर्थभूतो जनोऽनघः । नारद उवाच । जातः कः श्रोत्रियस्तात सत्कुले वाप्यसत्कुले

ਜੋ ਸਦਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਮੈਲ-ਕਲੁਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ-ਸਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਿਰਪਾਪ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ: “ਪਿਆਰੇ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਕੌਣ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਸੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਜਾਂ ਕੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵੀ?”

Verse 126

सदसत्कर्मकर्ता वा कः पूज्यो भुवि बाडवः । ब्रह्मोवाच । सत्श्रोत्रियकुले जातो ह्यक्रियो नैव पूजितः

“ਹੇ ਬਾਡਵ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੌਣ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ—ਜੋ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਬੋਲੇ: “ਜੇ ਕੋਈ ਸਤ੍-ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ ਪਰ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਪੂਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।”

Verse 127

असत्क्षेत्रकुले पूज्यो व्यास वैभांडकौ यथा । क्षत्रियाणां कुले जातो विश्वामित्रोस्ति मत्समः

ਅਯੋਗ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਭਾਂਡਕ। ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 128

वेश्यापुत्रो वसिष्ठश्च अन्ये सिद्धा द्विजादयः । तस्मात्सच्छोत्रियादीनां शृणु पुत्रक लक्षणम्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਵੈਸ਼ਿਆ/ਗਣਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ—ਦ੍ਵਿਜ ਆਦਿ—ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੱਚੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਆਦਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣ।

Verse 129

धरायां तीर्थभूतानां सर्वपापहराय च । जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्कारैर्द्विज उच्यते

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਸਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ‘ਦ੍ਵਿਜ’ (ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮਿਆ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 130

विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रियलक्षणम् । विद्यापूतो मंत्रपूतो वेदपूतस्तथैव च

ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਵਿਪ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਨਾਲ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ।

Verse 131

तीर्थस्नानादिभिर्मेध्यो विप्रः पूज्यतमः स्मृतः । नारायणे सदा भक्तः शुद्धांतःकरणस्तथा

ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਪ੍ਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੂਜਣਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਦਾ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਭਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਨ-ਚਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਰੱਖੇ।

Verse 132

जितेंद्रियो जितक्रोधस्समः सर्वजनेषु च । गुरुदेवातिथेर्भक्तः पित्रोः शुश्रूषणे रतः

ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਿਆ; ਜੋ ਗੁਰੂ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਭਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 133

परदारे मनो यस्य कदाचिन्नैव मोदते । पुराणकथको नित्यं धर्माख्यानस्य संततिः

ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਰਮਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਹ ਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕਥਾਕਾਰ ਹੈ, ਧਰਮਿਕ ਕਥਾ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਾਰਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ।

Verse 134

अस्यैव दर्शनान्नित्यमश्वमेधादिजं फलम् । संलापे गतिमेत्यस्य भागीरथ्या प्लवस्य च

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ/ਵਸਤੂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੰਲਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਾਗੀਰਥੀ (ਗੰਗਾ) ਅਤੇ ਪਲਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 135

व्रतैश्च विविधैः पूतो नित्यस्नानद्विजार्चनैः । मित्रामित्रे दयालुः स्यात्समः सर्वजनेषु च

ਵਿਭਿੰਨ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਨਿੱਤ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਵੈਰੀ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੇ।

Verse 136

परस्वं न हरेद्यस्तु तृणमप्यटवीगतम् । कामक्रोधादिनिर्मुक्त इंद्रियैरजितः पुमान्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਤਿੰਨਾ ਦਾ ਤਿਨਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਅਤੇ ਜੋ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤੇ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਹੈ।

Verse 137

परदारान्न गृह्णाति मनसापि गृहागतान् । नारद उवाच । गायत्र्या लक्षणं किं वा प्रत्येकाक्षरजं गुणम्

ਉਹ ਪਰਾਏ ਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਘਰ ਆ ਵੀ ਜਾਵੇ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤਾਂ ਫਿਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?”

Verse 138

कुक्षिचरणगोत्राणां तस्या ब्रूहि सुनिश्चयम् । ब्रह्मोवाच । छंदो गायत्री गायत्र्याः सविता देवता ध्रुवम्

ਉਸ ਦੇ ਕੁੱਖ, ਚਰਨ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ (ਵੰਸ਼) ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਸ ਦਾ ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵਿਤਾ ਹੈ।”

Verse 139

शुक्लवर्णात्वग्निमुखा विश्वामित्र ऋषिस्तथा । ब्रह्मणश्शिरआरूढा शिखा विष्णु हृदि स्थिता

ਸ਼ੁਕਲ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਅਗਨਿ-ਮੁਖੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਿਖਾ-ਜ੍ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 140

उपनयने नियोगः स्यात्सांख्यायन सगोत्रजा । त्रैलोक्यचरणा ज्ञेया पृथिवीकुक्षि संस्थिता

ਉਪਨਯਨ ਵੇਲੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸਾਂਖ੍ਯਾਯਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੋਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਨਾਲ। ਉਹ ‘ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਚਰਨ-ਆਧਾਰ’ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 141

चतुर्विंशतिस्थाने च पादादौ मस्तकांतके । चतुर्विंशत्यक्षरं न्यस्य ब्रह्मलोकं स विंदति

ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰ ਕੇ ਸਿਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚੌਵੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਅੱਖਰ ਨਿਆਸ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 142

प्रत्यर्णदेवतां ज्ञात्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । अपरं च प्रवक्ष्यामि गायत्र्या लक्षणं ध्रुवं

ਹਰ ਅੱਖਰ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲੱਛਣ ਹੋਰ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 143

सप्तपंच तथा ब्रह्म यजुरष्टादशाक्षरम् । ज्वलनादिहकारांतं जले स्थित्वा शतं जपेत्

ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ‘ਜ੍ਵਲਨ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ‘ਹ-ਕਾਰ’ ਤੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਯਜੁਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ‘ਸਪਤਪੰਚ’ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵੀ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 144

उपपातककोट्या तु तथातिपातकैरपि । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुक्ता यांति ममालयं

ਅਣਗਿਣਤ ਉਪਪਾਤਕਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿਪਾਤਕਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 145

ओंअग्नेर्वाक्पुंसि यजुर्वेदेन जुष्टात्सोमं पिब स्वाहा । विष्णुमंत्रं महामंत्रं तथा माहेश्वरस्य च

“ਓਂ। ਹੇ ਅਗਨੀ—ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ—ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸੋਮ ਪਾਨ ਕਰ; ਸ੍ਵਾਹਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਮੰਤਰ, ਮਹਾਮੰਤਰ ਅਤੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਮੰਤਰ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਣ।”

Verse 146

देवीसूर्यगणेशानां तथा क्रतुभुजां सुत । यस्य कस्य कुले जातो गुणवानेव तैर्गुणैः

ਹੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕੋਈ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗੁਣਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 147

साक्षाद्ब्रह्ममयो विप्रः पूजनीयः प्रयत्नतः । दानं दद्याच्च विधिवत्सदा पर्वणि पर्वणि

ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਸਾਖਾਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵ-ਦਿਨ ‘ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 148

अक्षयं लभते दाता जन्मकोटिशतान्प्रति । स्वाध्यायनिरतो विप्रो यः पठेत्पाठयेत्परान्

ਦਾਨੀ ਨੂੰ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜਾਂ ਤੱਕ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਪ੍ਰ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ—ਜੋ ਆਪ ਪਾਠ ਕਰੇ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰਾਵੇ—ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 149

धर्मं च श्रावयेल्लोके सदाचारं श्रुतिं स्मृतिं । पुराणसंहितां नूनं तथैव धर्मसंहितां

ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਸਦਾਚਾਰ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ, ਤਥਾ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵੀ।

Verse 150

श्रावयित्वा तु लोकेषु श्रावयित्वा द्विजातिषु । उर्व्यां विष्णुसमः सोपि पूजनीयो नरैः सुरैः

ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ (ਦੁਜਨਮੇ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 151

यद्बलं चाक्षयं तस्य तीर्थभूतानघस्य च । समानमर्चनं कृत्वा नरो यात्यच्युतालयं

ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਪੂਜਾ ਦਾ ਬਲ (ਪੁਣ੍ਯ) ਅਖੰਡ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਰਪਾਪ ਜੀਵੰਤ ਤੀਰਥ ਬਣੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 152

कदाचित्क्रियते पापं विप्रः पापैर्न लिप्यते । चांडालस्य गृहे निष्ठौ भास्करज्वलनौ यथा

ਕਦੇ ਕਦੇ ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਾਪ ਕਰ ਵੀ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 153

याजनाध्यापनाद्यौनात्तथैवासत्प्रतिग्रहात् । विप्राणां न भवेद्दोषो ज्वलनार्कसमा द्विजाः

ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਉਣ, ਵੇਦ ਅਧ੍ਯਾਪਨ, ਸੰਭੋਗ, ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਣ ਤੋਂ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਉਹ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਹਨ।

Verse 154

तान्प्रतिग्रहजान्दोषान्प्राणायाम व्यवस्थिताः । नाशयंतीह पापानि वायुर्मेघमिवांबरे

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ, ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਣ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦੇਵੇ।

Verse 155

गायत्रीं यो जपेन्नित्यं प्राणायामसमन्वितां । प्रत्यक्षरामरैर्युक्तां स्वाङ्गे विन्यस्य तामपि

ਜੋ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਮੇਤ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਨਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ‘ਰਾਮ’ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਕਤ ਕਰੇ।

Verse 156

सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो जन्मकोटिकृतादपि । ब्रह्मणः पदवीं प्राप्य स गच्छेत्प्रकृतेः परम्

ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ—ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵੀ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 157

प्राणायामयुतां तस्माद्गायत्रीं जप नारद । नारद उवाच । प्राणायामाः कथं ब्रह्मन्प्रत्येकाक्षरदेवताः

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਹਰ ਅੱਖਰ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ?”

Verse 158

तेषां न्यासं तथांगेषु वद तात यथाक्रमम् । ब्रह्मोवाच । गुददेशेत्वपानस्याद्धृदि प्राणोस्ति देहिनः

“ਪਿਆਰੇ, ਉਹਨਾਂ (ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂਆਂ) ਦਾ ਨਿਆਸ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਗੁਦਾ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ ਹੈ; ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।”

Verse 159

तस्माद्गुदं समाकुंच्य प्राणेन सह योजयेत् । पूरकेण तदा पुत्र कृत्वा कुंभकमुत्तमं

ਇਸ ਲਈ ਗੁਦਾ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਜੋੜੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੂਰਕ ਕਰ ਕੇ ਉੱਤਮ ਕੁੰਭਕ (ਸ਼ਵਾਸ-ਰੋਕ) ਕਰੇ।

Verse 160

प्राणायामत्रयं कृत्वा गायत्रीं संजपेदिद्वजः । अनेनैव जपेद्यस्तु महापातकसंचयः

ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰ ਕੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਜਪ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਪਣ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 161

सकृदुच्चारितेनैव क्षयं यात्युपपातकं । प्रतिवर्णस्वरं ज्ञात्वा विन्यस्येद्यः कलेवरे

ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹਰ ਅੱਖਰ ਦੇ ਸੁਰ-ਸਵਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 162

स जनो ब्रह्मतामेति फलं वक्तुं न शक्नुमः । प्रत्यक्षरस्य यद्दैवं शृणु पुत्र वदाम्यहं

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਫਲ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਪਰ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਣ—ਮੈਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅੱਖਰ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 163

यज्जप्त्वा च पुनर्मातुस्तनं न पिबति द्विजः । आग्नेयं प्रथमं ज्ञेयं वायव्यं तु द्वितीयकम्

ਇਸ ਦਾ ਜਪ ਕਰ ਕੇ ਦਵਿਜ ਮੁੜ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦਾ। ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ‘ਆਗਨੇਯ’ (ਅਗਨੀਮਯ) ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ‘ਵਾਯਵ੍ਯ’ (ਵਾਯੁਮਯ) ਹੈ।

Verse 164

तृतीयं सूर्यदैवत्यं चतुर्थं वैयतं तथा । पंचमं यमदैवत्यं वारुणं षष्ठमुच्यते

ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਸੂਰ੍ਯ ਦੇਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਆਕਾਸ਼ੀ/ਵਾਯੁ-ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਯਮ ਦੇਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਦਾ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 165

सप्तमं बार्हस्पत्यं तु पार्जन्यं चाष्टमं विदुः । ऐन्द्रं च नवमं ज्ञेयं गांधर्वं दशमं तथा

ਸੱਤਵਾਂ ਬਾਰ੍ਹਸਪਤ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇਵ ਦਾ ਹੈ; ਅੱਠਵਾਂ ਪਾਰਜਨ੍ਯ, ਪਰਜਨ੍ਯ ਦੇਵ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੌਵਾਂ ਐਂਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਦੇਵ ਦਾ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਗਾਂਧਰ੍ਵ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ।

Verse 166

पौष्णमेकादशं विद्धि मैत्रं द्वादशकं स्मृतं । त्वाष्ट्रं त्रयोदशं ज्ञेयं वासवं तु चतुर्दशं

ਗਿਆਰਵਾਂ ਪੌਸ਼੍ਣ ਕਹਿ ਜਾਣੋ; ਬਾਰਵਾਂ ਮੈਤ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਵਾਂ ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਟ੍ਰ ਮੰਨੋ; ਅਤੇ ਚੌਦਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਾਸਵ, ਇੰਦਰ ਦਾ।

Verse 167

मारुतं पंचदशकं सौम्यं षोडशकं स्मृतं । आंगिरसं सप्तदशं वैश्वदेवमतः परं

ਪੰਦਰਵਾਂ ਸਮੂਹ ਮਾਰੁਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਲਵਾਂ ਸੌਮ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਾਰਵਾਂ ਆੰਗਿਰਸ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 168

आश्विनं चैकोनविंशं प्राजापत्यं तु विंशकं । सर्वदेवमयं ज्ञेयमेकविंशकमक्षरं

ਉਨੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਆਸ਼੍ਵਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੀਹ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਹੈ। ਪਰ ਇਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਸਰਵਦੇਵਮਯ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 169

रौद्रं द्वाविंशकं ज्ञेयं ब्राह्मं ज्ञेयमतः परं । वैष्णवं तु चतुर्विंशमेता अक्षरदेवताः

ਬਾਈਵਾਂ ਸਮੂਹ ਰੌਦ੍ਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੌਵੀਹਵਾਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

Verse 170

जपकाले तु संचिंत्य तासु सायुज्यतां व्रजेत् । ज्ञात्वा तु देवतास्तस्य वाङ्मयं विदितं भवेत्

ਜਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਦੇਵਤਿਆਂ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਮੰਤਰ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਾਣੀ-ਰੂਪ ਤੱਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 171

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदवीं व्रजेत् । गायत्रीं विन्यसेत्पूर्वं शरीरे चात्मनो बुधः

ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 172

चतुर्विंशति स्थानेषु आपादमस्तकेषु च । तत्कारं विन्यसेद्योगी पदांगुष्ठे विचक्षणः

ਚੌਵੀਹ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ—ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਦੇ ਮਸਤਕ ਤੱਕ—ਯੋਗੀ ਉਸ ਅੱਖਰ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਵਿਵੇਕੀ ਯੋਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੈਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ।

Verse 173

सकारं गुल्फदेशे तु विकारं जंघयोर्न्यसेत् । तुकारं जानुमध्ये च वकारं चोरुदेशतः

‘ਸ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਗਿੱਟਿਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ, ‘ਵਿ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ‘ਤੁ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਵ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਰਾਨਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ।

Verse 174

रेकारं गुह्यदेशे तु णिकारं वृषणे न्यसेत् । यंकारं कटिदेशे तु भकारं नाभिमण्डले

ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਰ’ ਅੱਖਰ ਧਰੋ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਣ’ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਕਟਿ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਯ’ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਨਾਭੀ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ‘ਭ’ ਅੱਖਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 175

गोकारं जठरे न्यस्य देकारं स्तनयोर्न्यसेत् । वकारं हृदये न्यस्य स्यकारं करदेशतः

ਉਦਰ ਵਿੱਚ ‘ਗੋ’ ਅੱਖਰ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਦੋਨਾਂ ਸਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਦੇ’ ਅੱਖਰ ਧਰੋ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ‘ਵ’ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਯ’ ਅੱਖਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 176

धीकारं वदने न्यस्य मकारं तालुके न्यसेत् । हिकारं नासिकाग्रे च धिकारं चक्षुषोर्न्यसेत्

ਮੁਖ ਵਿੱਚ ‘ਧੀ’ ਅੱਖਰ ਨਿਆਸ ਕਰੋ, ਤਾਲੂ ਉੱਤੇ ‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਧਰੋ। ਨਾਸਿਕਾ-ਅਗ੍ਰੇ ‘ਹਿ’ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਨੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਧਿ’ ਅੱਖਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 177

योकारं तु भ्रुवोर्मध्ये योकारं च ललाटके । नःकारं तु मुखे पूर्वे प्रकारं दक्षिणे मुखे

ਦੋਨਾਂ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਯੋ’ ਅੱਖਰ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ ਵੀ ‘ਯੋ’ ਧਰੋ। ਪੂਰਬ-ਮੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ‘ਨਃ’ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਮੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ‘ਪ੍ਰ’ ਅੱਖਰ ਨਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 178

चोकारं पश्चिमे न्यस्य दकारं चोत्तरे न्यसेत् । यात्कारं मूर्ध्नि विन्यस्य सर्वव्यापी व्यवस्थितः

ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ‘ਚੋ’ ਅੱਖਰ ਨਿਆਸ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ‘ਦ’ ਅੱਖਰ ਧਰੋ। ਫਿਰ ਮੂਧਾ ਉੱਤੇ ‘ਯਾਤ’ ਅੱਖਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਭ ਥਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅਵਸਥਿਤ ਧਿਆਓ।

Verse 179

एतान्विन्यस्य धर्मात्मा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । महायोगी महाज्ञानी परं निर्वाणकं व्रजेत्

ਇਹ ਸਭ ਨਿਆਸ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮਾਤਮਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਮਹਾਂਯੋਗੀ ਤੇ ਮਹਾਂਜ੍ਞਾਨੀ ਬਣ ਕੇ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 180

संध्याकाले पुनर्न्यासं शृणु त्वं तद्यथार्थतः । ओंभूरिति हृदये न्यस्य ओंभुवश्शिरसि न्यसेत्

ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਪੁਨਰ-ਨਿਆਸ ਨੂੰ ਸੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਯਥਾਰਥ ਹੈ। “ਓੰ ਭੂಃ” ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰ ਕੇ “ਓੰ ਭੁਵਃ” ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 181

ओंस्वः शिखायै तत्सवितुर्वरेण्यमिति कलेवरे । ओंभर्गो देवस्य धीमहीति नेत्रयोः

“ਓੰ ਸ੍ਵਃ” ਨੂੰ ਸ਼ਿਖਾ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; “ਤਤ੍ ਸਵਿਤੁਰ੍ ਵਰੈਣ੍ਯਮ੍” ਨੂੰ ਦੇਹ ਉੱਤੇ; ਅਤੇ “ਓੰ ਭਰ੍ਗੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਧੀਮਹਿ” ਨੂੰ ਨੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 182

ओंधियो यो नः प्रचोदयादिति करयोर्न्यसेत् । ओंआपो ज्योती रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् । इत्युदकस्पर्शमात्रेण पापात्पूतो व्रजेद्धरिं

“ਧਿਯੋ ਯੋ ਨਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍” ਉਚਾਰ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ “ਓੰ ਆਪੋ ਜ੍ਯੋਤੀ ਰਸੋਮ੍ਰਿਤੰ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰੋਮ੍” ਕਹਿ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਜਲ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਪੋਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੁ) ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇ।

Verse 183

ओंभूः ओंभुवः ओंस्वः ओंमहः ओंजनः ओंतपः ओंसत्यम् । ओंतत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । ओंआपो ज्योती रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् । इति सव्याहृति सप्रणवां द्वादश ओंकारां संध्याकाले कुंभकेन वारत्रयं जप्त्वा । सूर्योपस्थाने सावित्रीं चतुर्विंशत्यक्षरां जप्त्वा । महाविद्याधिको भवति ब्रह्मत्वं लभते

“ਓੰ ਭੂಃ, ਓੰ ਭੁਵਃ, ਓੰ ਸ੍ਵਃ; ਓੰ ਮਹਃ, ਓੰ ਜਨਃ, ਓੰ ਤਪਃ, ਓੰ ਸਤ੍ਯਮ੍। ਓੰ ਤਤ੍ ਸਵਿਤੁਰ੍ ਵਰੈਣ੍ਯੰ, ਭਰ੍ਗੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਧੀਮਹਿ, ਧਿਯੋ ਯੋ ਨਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍। ਓੰ ਆਪੋ ਜ੍ਯੋਤੀ ਰਸੋਮ੍ਰਿਤੰ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰੋਮ੍।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਵ ਸਮੇਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਰਾਂ ਓੰਕਾਰ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਕੁੰਭਕ ਕਰ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਪੇ; ਫਿਰ ਸੂਰ੍ਯ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਜਪੇ। ਉਹ ਮਹਾਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵ (ਬ੍ਰਹ੍ਮ-ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤਕਾਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 184

षट्कुक्षिलक्षणां पुत्र गायत्रीं शृणु यत्नतः । यां ज्ञात्वा तु परं ब्रह्मस्थानं गच्छति वै द्विजः

ਪੁੱਤਰ, ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਸੁਣ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ ਦਵਿਜ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਉੱਚੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 185

ओंतत्सवितुर्वरेणियं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्

ਓਂ—ਅਸੀਂ ਦੇਵ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਰੇਣਯ ਭਰਗ (ਪਵਿੱਤਰ ਤੇਜ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰੇ।

Verse 186

अथ गायत्री पंचशीर्षलक्षणम् । ओंभूः ओंभुवः ओंस्वः ओंमहः ओंजनः ओंतपः ओंसत्यम् । ओंतत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्

ਹੁਣ ਪੰਜ-ਸ਼ਿਰ ਲੱਛਣ ਵਾਲੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਓਂ—ਭੂਃ, ਓਂ—ਭੁਵਃ, ਓਂ—ਸ੍ਵਃ, ਓਂ—ਮਹਃ, ਓਂ—ਜਨਃ, ਓਂ—ਤਪਃ, ਓਂ—ਸਤ੍ਯਮ੍। ਓਂ—ਅਸੀਂ ਦੇਵ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਰੇਣਯ ਭਰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰੇ।

Verse 187

सव्याहृतिं तु गायत्रीं पुनर्न्यासं तु कारयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्

ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ (ਏਕਤਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 188

ओंभूः पादाभ्याम् ओंभुवः जानुभ्याम् ओंस्वः कट्याम् ओंमहः नाभौ ओंजनः हृदये न्यसेत् ओंतपः करयोः ओंसत्यं ललाटे । ओंतत्सवितुर्वरेणियं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । इति शिखायाम्

‘ਓਂ ਭੂਃ’ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ, ‘ਓਂ ਭੁਵਃ’ ਘੁੱਟਣਾਂ ਉੱਤੇ, ‘ਓਂ ਸ੍ਵਃ’ ਕਟਿ ਉੱਤੇ, ‘ਓਂ ਮਹਃ’ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ, ‘ਓਂ ਜਨਃ’ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ‘ਓਂ ਤਪਃ’ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ, ‘ਓਂ ਸਤ੍ਯਮ੍’ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਚਾਰੇ: ‘ਓਂ—ਅਸੀਂ ਦੇਵ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਰੇਣਯ ਭਰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ।’ ਇਉਂ ਸ਼ਿਖਾ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਹੈ।

Verse 189

एवं विप्रो न जानाति स एव ब्राह्मणाधमः । न तस्य क्षीयते पाप्मा भवेद्भूरिप्रतिग्रहः

ਜੋ ਵਿਪ੍ਰ ਇਸ ਰੀਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਧਮ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਲਟ ਉਹ ਅਤਿ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 190

इमां यो वेत्ति गायत्रीं सर्वबीजसमन्विताम् । स वेत्ति चतुरो वेदान्योगज्ञानं जपत्रयम्

ਜੋ ਇਸ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ—ਸਭ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ, ਯੋਗ-ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 191

य एनां नैव जानाति स शूद्रात्परतः स्मृतः । तस्यापूतस्य विप्रस्य न देयं पितृपार्वणम्

ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਾਰਵਣ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਅਰਪਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 192

न स्नानफलदः कश्चित्सर्वं च निष्फलं भवेत् । विद्या वित्तं तथा जन्म द्विजत्वं कारणं यतः

ਕੋਈ ਵੀ ਸਨਾਨ-ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਦਾਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਉਲਟ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਦਿਆ, ਧਨ ਅਤੇ ਜਨਮ ਵੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਵਲ ‘ਦ੍ਵਿਜ’ ਹੋਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ।

Verse 193

निष्फलं सकलं तस्य मेध्यं पुष्पं यथाऽशुचौ । चतुर्वेदाश्च गायत्री पुरा वै तुलिता मया

ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਫੁੱਲ ਅਸ਼ੁਚਿ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਮੈਂ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਤੋਲ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।

Verse 194

चतुर्वेदात्परा गुर्वी गायत्री मोक्षदा स्मृता । दशभिर्जन्मजनितं शतेन च पुरा कृतम्

ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ, ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵੰਦਨੀਯ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਸ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਭੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 195

त्रियुगं तु सहस्रेण गायत्री हंति किल्बिषम् । गायत्रीमक्षमालायां सायं प्रातश्च यो जपेत्

ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਾਲਾ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੇ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 196

चतुर्णामपि वेदानां फलं प्राप्नोत्यसंशयम् । त्रिसंध्यं यो जपेन्नित्यं गायत्रीं हायनं द्विजः

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਜੋ ਦਵਿਜ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਵੇਲੇ ਨਿੱਤ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਰਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 197

तस्य पापं क्षयं याति जन्मकोटिसमुद्भवम् । गायत्र्युच्चारमात्रेण पापकूटात्पुनाति च

ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 198

स्वर्गापवर्गमाप्नोति जप्त्वा नित्यं द्विजोत्तमः । वासुदेवस्य मंत्राणि जपेद्यस्तु दिनेदिने

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖਸ਼) ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 199

प्रणमेच्च हरेः पादौ स गच्छेदपवर्गिताम् । वासुदेवस्य स्तोत्राणि मुखे चापि कथोत्तमा

ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਰਹਿਣ।

Verse 200

पंकस्य लवमात्रं तु तस्य देहे न तिष्ठति । वेदशास्त्रावगाहेन त्रिस्रोतः स्नानजं फलम्

ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਮੈਲ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅੰਸ਼ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ੍ਰੋਤਾ ਦੇ ਸਨਾਨ ਵਰਗਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।