Adhyaya 38

Verse 1

भीष्म उवाच । कथं रामेण विप्रर्षे कान्यकुब्जे तु वामनः । स्थापितः क्व च लब्धोसौ विस्तरान्मम कीर्तय

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਾਮ ਨੇ ਕਾਨ੍ਯਕੁਬ੍ਜ ਵਿੱਚ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ।

Verse 2

तथा हि मधुरा चैषा या वाणी रामकीर्तने । कीर्तिता भगवन्मह्यं हृता कर्णसुखावह

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਬਾਣੀ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੀ ਹੈ—ਰਾਮ-ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਇਹ ਉਚਾਰਣਾ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਕਹੀ ਗਈ ਬਾਣੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।

Verse 3

अनुरागेण तं लोकाः स्नेहात्पश्यंति राघवम् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः

ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਕਾਰਣ ਲੋਕ ਉਸ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਉਪਕਾਰ-ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

Verse 4

प्रशास्ति पृथिवीं सर्वां धर्मेण सुसमाहितः । तस्मिन्शासति वै राज्यं सर्वकामफलाद्रुमाः

ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸੁਸੰਯਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਜ੍ਯ ਐਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

रसवंतः प्रभूताश्च वासांसि विविधानि च । अकृष्टपच्या पृथिवी निःसपत्ना महात्मनः

ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਬਹੁਤ ਸਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਚੁਰ ਸਨ। ਧਰਤੀ ਬਿਨਾ ਜੋਤੇ ਹੀ ਫਸਲ ਉਗਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਲਈ ਉਹ ਨਿਰਵਿਰੋਧ ਰਹੀ।

Verse 6

देवकार्यं कृतं तेन रावणो लोककंटकः । सपुत्रोमात्यसहितो लीलयैव निपातितः

ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਰਾਵਣ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਾਂਟਾ ਸੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਲੀਲਾ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 7

तस्यबुद्धिस्समुत्पन्ना पूर्णे धर्मे द्विजोत्तम । तस्याहं चरितं सर्वं श्रोतुमिच्छामि वै मुने

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਜਾਗੀ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 8

पुलस्त्य उवाच । कस्यचित्त्वथ कालस्य रामो धर्मपथे स्थितः । यच्चकार महाबाहो शृणुष्वैकमना नृप

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਜਾ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੁਣ।

Verse 9

सस्मार राक्षसेंद्रं तं कथं राजा विभीषणः । लंकायां संस्थितो राज्यं करिष्यति च राक्षसः

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉਸ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ: “ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰਾਜਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਏਗਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਰਾਜ-ਕਾਜ ਕਿਵੇਂ ਨਿਭਾਏਗਾ?”

Verse 10

गीर्वाणेषु प्रातिकूल्यं विनाशस्य तु लक्षणम् । मया तस्य तु तद्दत्तं राज्यं चंद्रार्ककालिकम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨਾਸ ਦਾ ਹੀ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ—ਜੋ ਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਜਿਤਨਾ ਕਾਲ ਟਿਕੇ।

Verse 11

तस्याविनाशतः कीर्तिः स्थिरा मे शाश्वती भवेत् । रावणेन तपस्तप्तं विनाशायात्मनस्त्विह

ਉਸ ਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ਤਾ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਤਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ—ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ।

Verse 12

विध्वस्तः स च पापिष्ठो देवकार्ये मयाधुना । तदिदानीं मयान्वेष्यः स्वयं गत्वा विभीषणः

ਉਹ ਅਤਿ ਪਾਪੀ ਹੁਣ ਦੇਵਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਾਂ।

Verse 13

संदेष्टव्यं हितं तस्य येन तिष्ठेत्स शाश्वतम् । एवं चिंतयतस्तस्य रामस्यामिततेजसः

ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਾਤ ਸੁਣਾਈ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 14

आजगामाथ भरतो रामं दृष्ट्वाब्रवीदिदम् । किं त्वं चिंतयसे देव न रहस्यं वदस्व मे

ਤਦੋਂ ਭਰਤ ਆਇਆ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋ? ਭੇਦ ਨਾ ਰੱਖੋ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”

Verse 15

देवकार्ये धरायां वा स्वकार्ये वा नरोत्तम । एवं ब्रुवंतं भरतं ध्यायमानमवस्थितम्

“ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ”—ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਭਰਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 16

अब्रवीद्राघवो वाक्यं रहस्यं तु न वै तव । भवान्बहिश्चरः प्राणो लक्ष्मणश्च महायशाः

ਰਾਘਵ ਨੇ ਗੁਪਤ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਭੇਦ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਬਾਹਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੇਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ।”

Verse 17

अवेद्यं भवतो नास्ति मम सत्यं विधारय । एषा मे महती चिंता कथं देवैर्विभीषणः

ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਗਿਆਤ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਵ ਹੋਵੇਗਾ?

Verse 18

वर्तते यद्धितार्थं वै दशग्रीवो निपातितः । गमिष्ये तदहं लंकां यत्र चासौ विभीषणः

ਜਗਤ-ਹਿਤ ਲਈ ਦਸਗ੍ਰੀਵ ਰਾਵਣ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੁਣ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਹੈ।

Verse 19

तं च दृष्ट्वा पुरीं तां तु कार्यमुक्त्वा च राक्षसम् । आलोक्य सर्ववसुधां सुग्रीवं वानरेश्वरम्

ਉਸ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਕਾਰਜ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 20

महाराजं च शत्रुघ्नं भातृपुत्रांश्च सर्वशः । एवं वदति काकुत्स्थे भरतः पुरतः स्थितः

ਕਾਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ।

Verse 21

उवाच राघवं वाक्यं गमिष्ये भवता सह । एवं कुरु महाबाहो सौमित्रिरिह तिष्ठतु

ਉਸ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਐਸਾ ਕਰੋ—ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।”

Verse 22

इत्युक्त्वा भरतं रामः सौमित्रं चाह वै पुरे । रक्षाकार्या त्वया वीर यावदागमनं हि नौ

ਇਉਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸੌਮਿਤ੍ਰ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੂੰ ਵੀ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਵੀਰ, ਸਾਡੀ ਵਾਪਸੀ ਤੱਕ ਤੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰੀਂ।”

Verse 23

एवं लक्ष्मणमादिश्य ध्यात्वा वै पुष्पकं नृप । आरुरोह स वै यानं कौसल्यानंदवर्धनः

ਇਉਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਸ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਯਾਨ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ—ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ।

Verse 24

पुष्पकं तु ततः प्राप्तं गांधारविषयो यतः । भरतस्य सुतौ दृष्ट्वा जगन्नीतिं निरीक्ष्य च

ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 25

पूर्वां दिशं ततो गत्वा लक्ष्मणस्य सुतौ यतः । पुरेषु तेषु षड्रात्रमुषित्वा रघुनंदनौ

ਫਿਰ ਉਹ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 26

गतौ तेन विमानेन दक्षिणामभितो दिशम् । गंगायामुनसंभेदं प्रयागमृषिसेवितम्

ਫਿਰ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 27

अभिवाद्य भरद्वाजमत्रेराश्रममीयतुः । संभाष्य च मुनींस्तत्र जनस्थानमुपागतौ

ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਏ; ਉੱਥੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 28

राम उवाच । अत्र पूर्वं हृता सीता रावणेन दुरात्मना । हत्वा जटायुषं गृध्रं योसौ पितृसखो हि नौ

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਸ਼ਟ-ਚਿੱਤ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਗਿਧ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ।”

Verse 29

अत्रास्माकं महद्युद्धं कबंधेन कुबुद्धिना । हतेन तेन दग्धेन सीतास्ते रावणालये

ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਾਡਾ ਕਬੰਧ ਨਾਮਕ ਕੁਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਸੀਤਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਹੈ।’

Verse 30

ॠष्यमूके गिरिवरे सुग्रीवो नाम वानरः । स ते करिष्यते साह्यं पंपां व्रज सहानुजः

ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼੍ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਨਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗਾ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਪੰਪਾ ਨੂੰ ਜਾ।

Verse 31

पंपासरः समासाद्य शबरीं गच्छ तापसीम् । इत्युक्तो दुःखितो वीर निराशो जीविते स्थितः

ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤਪਸਵਿਨੀ ਸ਼ਬਰੀ ਕੋਲ ਜਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵੀਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਸ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਫੜੇ ਰਿਹਾ।

Verse 32

इयं सा नलिनी वीर यस्यां वै लक्ष्मणोवदत् । मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शोकं शत्रुविनाशन

ਹੇ ਵੀਰ, ਇਹ ਉਹੀ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਬਚਨ ਕਹੇ ਸਨ। ਮਨੁੱਖ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਨਾਸਕ, ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ।

Verse 33

आज्ञाकारिणि भृत्ये च मयि प्राप्स्यसि मैथिलीम् । अत्र मे वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः

ਹੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦਾਸੀ, ਮੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਰਗੇ ਲੰਘ ਗਏ ਹਨ।

Verse 34

अत्रैव निहतो वाली सुग्रीवार्थे परंतप । एषा सा दृश्यते नूनं किष्किंधा वालिपालिता

ਇੱਥੇ ਹੀ, ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਖਾਤਰ ਵਾਲੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹੀ ਉਹ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਹੈ ਜੋ ਵਾਲੀ ਨੇ ਰੱਖੀ-ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ।

Verse 35

यस्यां वै स हि धर्मात्मा सुग्रीवो वानरेश्वरः । वानरैः सहितो वीर तावदास्ते समाः शतम्

ਉਸ ਥਾਂ ਹੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਹੇ ਵੀਰ, ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 36

वानरैस्सह सुग्रीवो यावदास्ते सभां गतः । तावत्तत्रागतौ वीरौ पुर्यां भरतराघवौ

ਜਦੋਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ—ਭਰਤ ਅਤੇ ਰਾਘਵ—ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 37

दृष्ट्वा स भ्रातरौ प्राप्तौ प्रणिपत्याब्रवीदिदम् । क्व युवां प्रस्थितौ वीरौ कार्यं किं नु करिष्यथः

ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਵੀਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੈ?”

Verse 38

विनिवेश्यासने तौ च ददावर्घ्ये स्वयं तदा । एवं सभास्थिते तत्र धर्मिष्टे रघुनंदने

ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਤਦ ਅਰਘ੍ਯ (ਆਦਰ-ਜਲ) ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮਿਸ਼ਠ ਰਘੁਨੰਦਨ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 39

अंगदोथ हनूमांश्च नलो नीलश्च पाटलः । गजो गवाक्षो गवयः पनसश्च महायशाः

ਫਿਰ ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ, ਨਾਲ ਅਤੇ ਨੀਲ, ਅਤੇ ਪਾਟਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਗਜ, ਗਵਾਕ੍ਸ਼, ਗਵਯ ਅਤੇ ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਪਨਸ—ਸਭ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ ਆਏ।

Verse 40

पुरोधसो मंत्रिणश्च दैवज्ञो दधिवक्रकः । नीलश्शतबलिर्मैन्दो द्विविदो गंधमादनः

ਉੱਥੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਸਨ; ਦੈਵਜ੍ਞ ਜੋਤਿਸੀ ਵੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਦਧਿਵਕ੍ਰਕ, ਨੀਲ, ਸ਼ਤਬਲੀ, ਮੈੰਦ, ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 41

वीरबाहुस्सुबाहुश्च वीरसेनो विनायकः । सूर्याभः कुमुदश्चैव सुषेणो हरियूथपः

ਵੀਰਬਾਹੁ ਅਤੇ ਸੁਬਾਹੁ; ਵੀਰਸੇਨ ਅਤੇ ਵਿਨਾਯਕ; ਸੂਰ੍ਯਾਭ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ; ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੇਣ ਵੀ—ਹਰੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਯੂਥਪਤੀ—ਉੱਥੇ ਸਨ।

Verse 42

ॠषभो विनतश्चैव गवाख्यो भीमविक्रमः । ॠक्षराजश्च धूम्रश्च सहसैन्यैरुपागताः

਋ਸ਼ਭ, ਵਿਨਤ, ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਗਵਾਖ੍ਯ; ਅਤੇ ਋ਕ੍ਸ਼ਰਾਜ ਤੇ ਧੂਮ੍ਰ ਵੀ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ—ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 43

अंतःपुराणि सर्वाणि रुमा तारा तथैव च । अवरोधोंगदस्यापि तथान्याः परिचारिकाः

ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਰੁਮਾ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਸਮੇਤ—ਅੰਗਦ ਦੀਆਂ ਪਰਦੇਦਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ ਵੀ (ਉੱਥੇ) ਸਨ।

Verse 44

प्रहर्षमतुलं प्राप्य साधुसाध्विति चाब्रुवन् । वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा

ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰਹਰਸ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਨਰ-ਨਾਇਕ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਮੇਤ—ਤਦ ਬੋਲੇ, “ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!”

Verse 45

वानर्यश्च महाभागास्ताराद्यास्तत्र राघवम् । अभिप्रेक्ष्याश्रुकंठ्यश्च प्रणिपत्येदमब्रुवन्

ਉੱਥੇ ਮਹਾਂਭਾਗ ਵਾਨਰੀਆਂ—ਤਾਰਾ ਆਦਿਕ—ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ; ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 46

क्व सा देवी त्वया देव या विनिर्जित्यरावणम् । शुद्धिं कृत्वा हि ते वह्नौ पितुरग्र उमापतेः

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ—ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹੇ ਉਮਾ-ਪਤੀ?

Verse 47

त्वयानीता पुरीं राम न तां पश्यामि तेग्रतः । न विना त्वं तया देव शोभसे रघुनंदन

ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਉਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਦੇਵ—ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ—ਤੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 48

त्वया विनापि साध्वी सा क्व नु तिष्ठति जानकी । अन्यां भार्यां न ते वेद्मि भार्याहीनो न शोभसे

ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਜਾਨਕੀ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ; ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੂੰ ਸ਼ੋਭਨੀਯ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

Verse 49

क्रौंचयुग्मं मिथो यद्वच्चक्रवाकयुगं यथा । एवं वदंतीं तां तारां ताराधिपसमाननाम्

ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚਕਰਵਾਕਾਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣ ਰੋਹ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤਾਰਾ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ—ਤਾਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਬੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸਮਾਨ ਸੀ।

Verse 50

प्राह प्रवचसां श्रेष्ठो रामो राजीवलोचनः । चारुदंष्ट्रे विशालाक्षि कालो हि दुरतिक्रमः

ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਰਾਮ, ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਦੰਤਾਂ ਵਾਲੀ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ—ਕਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅਤਿ ਦੁਰਜੈ ਹੈ।”

Verse 51

सर्वं कालकृतं विद्धि जगदेतच्चराचरम् । विसृज्यताः स्त्रियः सर्वाः सुग्रीवोभिमुखः स्थितः

ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਸਭ ਕੁਝ ਕਾਲ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਹੈ। ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੋ; ਉਹ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 52

सुग्रीव उवाच । भवंतौ येन कार्येण इहायातौ नरेश्वरौ । तच्चापि कथ्यतां शीघ्रं कृत्यकालो हि वर्तते

ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ? ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

Verse 53

ब्रुवाणमेवं सुग्रीवं भरतो रामचोदितः । आचचक्षे च गमनं लंकायां राघवस्य तु । तौ चाब्रवीच्च सुग्रीवो भवद्भ्यां सहितः पुरीम्

ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਲੰਕਾ-ਗਮਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਸੁਣਾਈ। ਤਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਚਲੋ।”

Verse 54

गमिष्ये राक्षसं देव द्रष्टुं तत्र विभीषणम् । सुग्रीवेणैवमुक्ते तु गच्छस्वेत्याह राघवः

ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ, ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਜਾ।”

Verse 55

सुग्रीवो राघवौ तौ च पुष्पके तु स्थितास्त्रयः । तावत्प्राप्तं विमानं तु समुद्रस्योत्तरं तटम्

ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ—ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਤਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 56

अब्रवीद्भरतं रामो ह्यत्र मे राक्षसेश्वरः । चतुर्भिः सचिवैः सार्धं जीवितार्थे विभीषणः

ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਾਰ ਸਚਿਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆਇਆ ਹੈ।”

Verse 57

प्राप्तस्ततो लक्ष्मणेन लंकाराज्येभिषेचितः । अत्र चाहं समुद्रस्य परेपारे स्थितस्त्र्यहम्

ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਅਭਿਸੇਕਿਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 58

दर्शनं दास्यते मेऽसौ ज्ञातिकार्यं भविष्यति । तावन्न दर्शनं मह्यं दत्तमेतेन शत्रुहन्

“ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਵੇਗਾ; ਕੁਟੰਬ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਤੱਕ, ਹੇ ਸ਼ਤਰੂਹੰਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ।”

Verse 59

ततः कोपः सुमद्भूतश्चतुर्थेहनि राघव । धनुरायम्य वेगेन दिव्यमस्त्रं करे धृतम्

ਤਦ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਿਆ; ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 60

दृष्ट्वा मां शरणान्वेषी भीतो लक्ष्मणमाश्रितः । सुग्रीवेणानुनीतोऽस्मि क्षम्यतां राघव त्वया

ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਰਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ।

Verse 61

ततो मयोत्क्षिप्तशरो मरुदेशे ह्यपाकृतः । ततस्समुद्रराजेन भृशं विनयशालिना

ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਤੀਰ ਮਰੁਭੂਮੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੁੰਦਰ-ਰਾਜਾ ਨੇ—ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਮਰ ਤੇ ਵਿਨੀਤ ਸੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 62

उक्तोहं सेतुबंधेन लंकां त्वं व्रज राघव । लंघयित्वा नरव्याघ्र वारिपूर्णं महोदधिम्

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੇਤੁ-ਬੰਧ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੇ ਰਾਘਵ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਜਾ; ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ।

Verse 63

एष सेतुर्मया बद्धः समुद्रे वरुणालये । त्रिभिर्दिनैः समाप्तिं वै नीतो वानरसत्तमैः

ਇਹ ਸੇਤੁ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ—ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ—ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 64

प्रथमे दिवसे बद्धो योजनानि चतुर्दश । द्वितीयेहनि षट्त्रिंशत्तृतीयेर्धशतं तथा

ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਚੌਦਾਂ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ; ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਛੱਤੀ; ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।

Verse 65

इयं सा दृश्यते लंका स्वर्णप्राकारतोरणा । अवरोधो महानत्र कृतो वानरसत्तमैः

ਇਹੀ ਉਹ ਲੰਕਾ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਕੋਟਿਆਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ। ਇੱਥੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰ ਰੱਖੀ ਹੈ।

Verse 66

अत्र युद्धं महद्वृत्तं चैत्राशुक्लचतुर्दशि । अष्टचत्वारिंशद्दिनं यत्रासौ रावणो हतः

ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ—ਚੈਤਰ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ—ਅਠਤਾਲੀ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਵਣ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 67

अत्र प्रहस्तो नीलेन हतो राक्षसपुंगवः । हनूमता च धूम्राक्षो ह्यत्रैव विनिपातितः

ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੀਲ ਨੇ ਮਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਧੂਮਰਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 68

महोदरातिकायौ च सुग्रीवेण महात्मना । अत्रैव मे कुंभकर्णो लक्ष्मणेनेंद्रजित्तथा

ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਮਹੋਦਰ ਅਤੇ ਅਤਿਕਾਯ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਕੁੰਭਕਰਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇੰਦਰਜਿਤ ਵੀ।

Verse 69

मया चात्र दशग्रीवो हतो राक्षसपुंगवः । अत्र संभाषितुं प्राप्तो ब्रह्मा लोकपितामहः

ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ—ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 70

पार्वत्या सहितो देवः शूलपाणिर्वृषध्वजः । महेंद्राद्याः सुरगणाः सगंधर्वास्स किंनराः

ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ—ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ—ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ; ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ।

Verse 71

पिता मे च समायातो महाराजस्त्रिविष्टपात् । वृतश्चाप्सरसां संघैर्विद्याधरगणैस्तथा

ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜ—ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 72

तेषां समक्षं सर्वेषां जानकी शुद्धिमिच्छता । उक्ता सीता हव्यवाहं प्रविष्टा शुद्धिमागता

ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਨਕੀ ਨੇ—ਆਪਣੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਕਿਹਾ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਸੀਤਾ ਹਵਿਆਵਾਹਨ (ਅਗਨੀ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 73

लंकाधिपैः सुरैर्दृष्टा गृहीता पितृशासनात् । अथाप्युक्तोथ राज्ञाहमयोध्यां गच्छ पुत्रकम्

ਲੰਕਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਵਰਗੇ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਜਾ।”

Verse 74

न मे स्वर्गो बहुमतस्त्वया हीनस्य राघव । तारितोहं त्वया पुत्र प्राप्तोऽस्मीन्द्रसलोकताम्

ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵੀ ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।

Verse 75

लक्ष्मणं चाब्रवीद्राजा पुत्र पुण्यं त्वयार्जितम् । भ्रात्रासममथो दिव्यांल्लोकान्प्राप्स्यसि चोत्तमान्

ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਕਮਾਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਤੂੰ ਉੱਚੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।”

Verse 76

आहूय जानकीं राजा वाक्यं चेदमुवाच ह । न च मन्युस्त्वया कार्यो भर्तारं प्रति सुव्रते

ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੇ, ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਧਾਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।”

Verse 77

ख्यातिर्भविष्यत्येवाग्र्या भर्तुस्ते शुभलोचने । एवं वदति रामे तु पुष्पके च व्यवस्थिते

“ਹੇ ਸ਼ੁਭ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਕੀਰਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ।” ਇਉਂ ਰਾਮ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 78

तत्र ये राक्षसवरास्ते गत्वाशु विभीषणं । प्राप्तो रामः ससुग्रीवश्चारा इत्थं तदाऽवदन्

ਤਦ ਉੱਥੇ ਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੁਰੰਤ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਚਰ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: “ਰਾਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।”

Verse 79

विभीषणस्तु तच्छ्रुत्वा रामागमनमंतिके । चारांस्तान्पूजयामास सर्वकामधनादिभिः

ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਚਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਮ-ਧਨ ਆਦਿ ਦਾਤਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵਾਜਿਆ।

Verse 80

अलंकृत्य पुरीं तां तु निष्क्रान्तः सचिवैः सह । दृष्ट्वा रामं विमानस्थं मेराविव दिवाकरं

ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਰਾਮ ਨੂੰ—ਮੇਰੂ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ—ਦੇਖ ਕੇ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 81

अष्टांगप्रणिपातेन नत्वा राघवमब्रवीत् । अद्य मे सफलं जन्म प्राप्ताः सर्वे मनोरथाः

ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: “ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ; ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਮਨੋਰਥਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।”

Verse 82

यद्दृष्टौ देवचरणौ जगद्वंद्यावनिंदितौ । कृतः श्लाघ्योस्म्यहं देव शक्रादीनां दिवौकसां

ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਏ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੰਦਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਿੰਦਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ—ਹੇ ਦੇਵ, ਮੈਂ ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਲੋਕ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 83

आत्मानमधिकं मन्ये त्रिदशेशात्पुरंदरात् । रावणस्य गृहे दीप्ते सर्वरत्नोपशोभिते

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 84

उपविष्टे तु काकुत्स्थे अर्घं दत्वा विभीषणः । उवाच प्रांजलिर्भूत्वा सुग्रीवं भरतं तथा

ਜਦੋਂ ਕਾਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਦ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 85

इहागतस्य रामस्य यद्दास्ये न तदस्ति मे । इयं च लंका रामेण रिपुं त्रैलोक्यकंटकम्

ਇੱਥੇ ਆਏ ਰਾਮ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਐਸੀ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਇਹ ਲੰਕਾ—ਰਾਮ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਦਾ ਕਾਂਟਾ ਬਣੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰੇਗਾ।

Verse 86

हत्वा तु पापकर्माणं दत्ता पूर्वं पुरी मम । इयं पुरी इमे दारा अमी पुत्रास्तथा ह्यहं

ਪਾਪਕਰਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮੇਰੀ ਪੁਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਪੁਰੀ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ।

Verse 87

सर्वमेतन्मया दत्तं सर्वमक्षयमस्तु ते । ततः प्रकृतयः सर्वा लंकावासिजनाश्च ये

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਰਹੇ। ਤਦੋਂ ਤੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ…

Verse 88

आजग्मू राघवं द्रष्टुं कौतूहलसमन्विताः । उक्तो विभीषणस्तैस्तु रामं दर्शय नः प्रभो

ਕੌਤੁਹਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਏ। ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਦਿਓ।”

Verse 89

विभीषणेन कथिता राघवाय महात्मने । तेषामुपायनं सर्वं भरतो रामचोदितः

ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਉਪਹਾਰ ਤੇ ਭੇਟਾਂ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।

Verse 90

जग्राह वानरेन्द्रश्च धनरत्नौघसंचयं । एवं तत्र त्र्यहं रामो ह्यवसद्राक्षसालये

ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਧਨ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਢੇਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 91

चतुर्थेहनि संप्राप्ते रामे चापि सभास्थिते । केकसी पुत्रमाहेदं रामं द्रक्ष्यामि पुत्रक

ਚੌਥਾ ਦਿਨ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਤਦ ਕੇਕਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਪੁੱਤ੍ਰਾ, ਮੈਂ ਇਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗੀ।”

Verse 92

दृष्टे तस्मिन्महत्पुण्यं प्राप्यते मुनिसत्तमैः । विष्णुरेष महाभागश्चतुर्मूर्तिस्सनातनः

ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਮ ਮੁਨੀ ਵੀ ਅਤਿ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ—ਮਹਾਭਾਗੀ, ਸਨਾਤਨ, ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ।

Verse 93

सीता लक्ष्मीर्महाभाग न बुद्धा साग्रजेन ते । पित्रा ते पूर्वमाख्यातं देवानां दिविसंगमे

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਸੀਤਾ ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਪ ਹੈ; ਪਰ ਤੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨ ਪਛਾਣ ਸਕੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦੀ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਸੀ।

Verse 94

कुले रघूणां वै विष्णुः पुत्रो दशरथस्य तु । भविष्यति विनाशाय दशग्रीवस्य रक्षसः

ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿਚ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਦਸ-ਗ੍ਰੀਵ ਰਾਖਸ਼ (ਰਾਵਣ) ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 95

विभीषण उवाच । एवं कुरुष्व वै मातर्गृहाण नवमं वरम् । पात्रं चंदनसंयुक्तं दधिक्षौद्राक्षतैः सह

ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਾਤਾ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਐਸਾ ਕਰ; ਨਵਾਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ—ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਾਤ੍ਰ, ਦਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਚਾਵਲਾਂ ਸਮੇਤ।”

Verse 96

दूर्वयार्घं सह कुरु राजपुत्रस्य दर्शनम् । सरमामग्रतः कृत्वा याश्चान्या देवकन्यकाः

ਦੂರ್ವਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾ; ਸਰਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਦੇਵਕਨਿਆਵਾਂ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ।

Verse 97

व्रजस्व राघवाभ्याशं तस्मादग्रे व्रजाम्यहम् । एवमुक्त्वा गतं रक्षो यत्र रामो व्यवस्थितः

“ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਉਸ ਥਾਂ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 98

उत्सार्य दानवान्सर्वान्रामं द्रष्टुं समागतान् । सभां तां विमलां कृत्वा रामं स्वाभिमुखे स्थितम्

ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 99

विभीषण उवाच । विज्ञाप्यं शृणु मे देव वदतश्च विशांपते । दशग्रीवं कुंभकर्णं या च मां चाप्यजीजनत्

ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਨਾਥ, ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੋ ਜਦ ਮੈਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ (ਮਾਤਾ) ਜਿਸ ਨੇ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ (ਰਾਵਣ), ਕੁੰਭਕਰਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 100

इयं सा देवमाता नः पादौ ते द्रष्टुमिच्छति । तस्यास्तु त्वं कृपां कृत्वा दर्शनं दातु मर्हसि

ਇਹ ਸਾਡੀ ਬ੍ਰਹਮ ਮਾਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ 'ਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਓ।

Verse 101

राम उवाच । अहं तस्याः समीपं तु मातृदर्शनकांक्षया । गमिष्ये राक्षसेंद्र त्वं शीघ्रं याहि ममाग्रतः

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮਾਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਜਲਦੀ ਚੱਲੋ।"

Verse 102

प्रतिज्ञाय तु तं वाक्यमुत्तस्थौ च वरासनात् । मूर्ध्नि चांजलिमाधाय प्रणाममकरोद्विभुः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਆਸਣ ਤੋਂ ਉੱਠੇ; ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 103

अभिवादयेहं भवतीं माता भवसि धर्मतः । महता तपसा चापि पुण्येन विविधेन च

ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਹੋ—ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੁੰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ।

Verse 104

इमौ ते चरणौ देवि मानवो यदि पश्यति । पूर्णस्स्यात्तदहं प्रीतो दृष्ट्वेमौ पुत्रवत्सले

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਡੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ।

Verse 105

कौसल्या मे यथा माता भवती च तथा मम । केकसी चाब्रवीद्रामं चिरं जीव सुखी भव

ਜਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਾਤਾ ਸਮਾਨ ਹੈਂ। ਤਦ ਕੇਕਸੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਰਹੋ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਰਹੋ।”

Verse 106

भर्त्रा मे कथितं वीर विष्णुर्मानुषरूपधृत् । अवतीर्णो रघुकुले हितार्थेत्र दिवौकसाम्

ਹੇ ਵੀਰ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਘੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ।

Verse 107

दशग्रीव विनाशाय भूतिं दातुं विभीषणे । वालिनो निधनं चैव सेतुबंधं च सागरे

ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ (ਰਾਵਣ) ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਲਈ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਵਧ ਲਈ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੇਤੁ-ਬੰਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ।

Verse 108

पुत्रो दशरथस्यैव सर्वं स च करिष्यति । इदानीं त्वं मया ज्ञातः स्मृत्वा तद्भर्तृभाषितम्

ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰੇਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ।

Verse 109

सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुर्देवा वै वानरास्तथा । गृहं पुत्र गमिष्यामि स्थिरकीर्तिमवाप्नुहि

ਸੀਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗੀ—ਤੂੰ ਅਟੱਲ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।

Verse 110

सरमोवाच । इहैव वत्सरं पूर्णमशोकवनिकास्थिता । सेविता जानकी देव सुखं तिष्ठति ते प्रिया

ਸਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਥੇ ਹੀ ਪੂਰਾ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਜਾਨਕੀ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੀ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਿਆ ਇਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

Verse 111

नित्यं स्मरामि वै पादौ सीतायास्तु परंतप । कदा द्रक्ष्यामि तां देवीं चिंतयाना त्वहर्निशम्

ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਸੀਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਉਸੇ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ?

Verse 112

किमर्थं देवदेवेन नानीता जानकी त्विह । एकाकी नैव शोभेथा योषिता च तया विना

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਇਥੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ? ਇਸਤਰੀ ਇਕੱਲੀ ਸੋਭਦੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੂੰ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 113

समीपे शोभते सीता त्वं च तस्याः परंतप । एवं ब्रुवन्त्यां भरतः केयमित्यब्रवीद्वचः

ਨੇੜੇ ਹੀ ਸੀਤਾ ਸੋਭਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ, ਹੇ ਪਰੰਤਪ। ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਭਰਤ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ?”

Verse 114

ततश्चेंगितविद्रामो भरतं प्राह सत्वरम् । विभीषणस्य भार्या वै सरमा नाम नामतः

ਤਦ ਚੇਂਗਿਤਵਿਦ੍ਰਾਮ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਮਾ ਹੈ।”

Verse 115

प्रिया सखी महाभागा सीतायास्सुदृढं मता । सर्वंकालकृतं पश्य न जाने किं करिष्यति

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖੀ, ਮਹਾਭਾਗੇ! ਸੀਤਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਬਹੁਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ। ਵੇਖ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਉਹ ਕੀ ਕਰੇਗੀ।

Verse 116

गच्छ त्वं सुभगे भर्तृगेहं पालय शोभने । मां त्यक्त्वा हि गता देवी भाग्यहीनं गतिर्यथा

ਜਾ, ਹੇ ਸੁਭਾਗੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ; ਉਥੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰ। ਦੇਵੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਭਾਗ੍ਯਹੀਨ ਤੋਂ ਸੁਭਾਗ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 117

तया विरहितः सुभ्रु रतिं विंदे न कर्हिचित् । शून्या एव दिशः सर्वाः पश्यामीह पुनर्भ्रमन्

ਹੇ ਸੁਭ੍ਰੂ! ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਰਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾ ਸੁੰਨ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।

Verse 118

विसृज्यतां च सरमां सीतायास्तु प्रियां सखीम् । गतायामथ केकस्यां रामः प्राह विभीषणम्

“ਸਰਮਾ—ਸੀਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖੀ—ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।” ਫਿਰ ਕੇਕਸੀ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 119

दैवतेभ्यः प्रियं कार्यं नापराध्यास्त्वया सुराः । आज्ञया राजराजस्य वर्तितव्यं त्वयानघ

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕਰ; ਤੂੰ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਤੈਨੂੰ ਐਸੇ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 120

लंकायां मानुषो यो वै समागच्छेत्कथंचन । राक्षसैर्न च हंतव्यो द्रष्टव्योसौ यथा त्वहम्

ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂ।

Verse 121

विभीषण उवाच । आज्ञयाहं नरव्याघ्र करिष्ये सर्वमेव तु । विभीषणे हि वदति वायू राममुवाच ह

ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਾਂਗਾ।” ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਵਾਯੂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 122

इहास्तिवैष्णवी मूर्तिः पूर्वं बद्धो बलिर्यया । तां नयस्व महाभाग कान्यकुब्जे प्रतिष्ठय

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲੀ ਬੱਝਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਅਤੇ ਕਾਨ੍ਯਕੁਬ੍ਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰ।

Verse 123

विदित्वा तदभिप्रायं वायुना समुदाहृतम् । विभीषणस्त्वलंकृत्य रत्नैः सर्वैश्च वामनम्

ਵਾਯੂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਉਸ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ।

Verse 124

आनीय चार्पयद्रामे वाक्यं चेदमुवाच ह । यदा वै निर्जितः शक्रो मेघनादेन राघव

ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਮੇਘਨਾਦ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ…”

Verse 125

तदा वै वामनस्त्वेष आनीतो जलजेक्षण । नयस्व तमिमं देव देवदेवं प्रतिष्ठय

ਤਦ ਨਿਸਚੇ ਹੀ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ! ਇਹ ਵਾਮਨ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ! ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੈ ਆਓ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੋ।

Verse 126

तथेति राघवः कृत्वा पुष्पकं च समारुहत् । धनं रत्नमसंख्येयं वामनं च सुरोत्तमम्

“ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਘਵ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਸੰਖ ਧਨ-ਰਤਨ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲਿਆ।

Verse 127

गृह्य सुग्रीवभरतावारूढौ वामनादनु । व्रजन्नेवांबरे रामस्तिष्ठेत्याह विभीषणम्

ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਭਰਤ—ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਵਾਰ—ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਰਾਮ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਚਲ ਪਿਆ। ਚਲਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰ।”

Verse 128

राघवस्य वचः श्रुत्वा भूयोप्याह स राघवम् । करिष्ये सर्वमेतद्धि यदाज्ञप्तं विभो त्वया

ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 129

सेतुनानेन राजेंद्र पृथिव्यां सर्वमानवाः । आगत्य प्रतिबाधेरन्नाज्ञाभंगो भवेत्तव

ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ! ਇਸ ਸੇਤੂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਆ ਕੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਕਰਨਗੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 130

कोत्र मे नियमो देव किन्नु कार्यं मया विभो । श्रुत्वैतद्राघवो वाक्यं राक्षसोत्तमभाषितम्

“ਹੇ ਦੇਵ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਨਿਯਮ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਕਰਤਵ ਹੈ?” ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ।

Verse 131

कार्मुकं गृह्य हस्तेन रामः सेतुं द्विधाच्छिनत् । त्रिर्विभज्य च वेगेन मध्ये वै दशयोजनम्

ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੇਤੂ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਵੇਗ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕਰਕੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਦਸ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 132

छित्वा तु योजनं चैकमेकं खंडत्रयं कृतम् । वेलावनं समासाद्य रामः पूजां रमापतेः

ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਖੰਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਵੇਲਾਵਨ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਮਾਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ), ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 133

कृत्वा रामेश्वरं नाम्ना देवदेवं जनार्दनं । अभिषिच्याथ संगृह्य वामनं रघुनंदनः

“ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੇਵਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਰਘੁਨੰਦਨ (ਰਾਮ) ਨੇ ਸਮਾਨ ਸਮੇਟ ਕੇ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆ।

Verse 134

दक्षिणादुदधेश्चैव निर्जगाम त्वरान्वितः । अंतरिक्षादभूद्वाणी मेघगंभीरनिःस्वना

ਫਿਰ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਤੁਰ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨੀ ਵਾਲੀ ਵਾਣੀ ਉੱਠੀ।

Verse 135

रुद्र उवाच । भो भो रामास्तु भद्रं ते स्थितोऽहमिह सांप्रतम् । यावज्जगदिदं राम यावदेषा धरा स्थिता

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਮ, ਹੇ ਰਾਮ—ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਗਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਥਿਰ ਰਹੇਗੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ।”

Verse 136

तावदेव च ते सेतु तीर्थं स्थास्यति राघव । श्रुत्वैवं देवदेवस्य गिरं ताममृतोपमाम्

“ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇਰਾ ਸੇਤੁ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹੇਗਾ।” ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਬਾਣੀ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ,

Verse 137

राम उवाच । नमस्ते देवदेवेश भक्तानामभयंकर । गौरीकांत नमस्तुभ्यं दक्षयज्ञविनाशन

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਹੇ ਗੌਰੀ-ਕਾਂਤ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।”

Verse 138

नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च । पशूनांपतये नित्यं चोग्राय च कपर्दिने

ਭਵ ਨੂੰ ਨਮੋ, ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ ਨਮੋ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮੋ, ਅਤੇ ਵਰਦਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮੋ। ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਕਪਾਰਦਿਨੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮੋ।

Verse 139

महादेवाय भीमाय त्र्यंबकाय दिशांपते । ईशानाय भगघ्नाय नमोस्त्वंधकघातिने

ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮੋ—ਭੀਮ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ (ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ), ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ। ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਮੋ, ਭਗ-ਘਾਤਕ ਨੂੰ ਨਮੋ—ਅੰਧਕ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 140

नीलग्रीवाय घोराय वेधसे वेधसा स्तुत । कुमारशत्रुनिघ्नाय कुमारजननाय च

ਨੀਲਕੰਠ, ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਵੇਧਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਜਿਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵੇਧਸ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ। ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਜਨਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮੋ।

Verse 141

विलोहिताय धूम्राय शिवाय क्रथनाय च । नमो नीलशिखंडाय शूलिने दैत्यनाशिने

ਲਾਲਿਮਾ-ਰੂਪ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨੀਲ-ਸ਼ਿਖੰਡ ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 142

उग्राय च त्रिनेत्राय हिरण्यवसुरेतसे । अनिंद्यायांबिकाभर्त्रे सर्वदेवस्तुताय च

ਉਗ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੁਵਰਨ ਤੇਜਮਈ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅੰਬਿਕਾ-ਪਤੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 143

अभिगम्याय काम्याय सद्योजाताय वै नमः । वृषध्वजाय मुंडाय जटिने ब्रह्मचारिणे

ਸੁਲਭ, ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਧ੍ਵਜ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੁੰਡਿਤ ਤਪਸਵੀ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 144

तप्यमानाय तप्याय ब्रह्मण्याय जयाय च । विश्वात्मने विश्वसृजे विश्वमावृत्य तिष्ठते

ਤਪ ਵਿੱਚ ਤਪਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤਪ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਯ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮੋ। ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਸ੍ਰਿਜ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਢੱਕੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 145

नमो नमोस्तु दिव्याय प्रपन्नार्तिहराय च । भक्तानुकंपिने देव विश्वतेजो मनोगते

ਨਮਸਕਾਰ, ਨਮਸਕਾਰ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾਵਾਨ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਤੇਜ, ਜੋ ਮਨ ਅੰਦਰ ਗਤਿਮਾਨ ਹੈ।

Verse 146

पुलस्त्य उवाच । एवं संस्तूयमानस्तु देवदेवो हरो नृप । उवाच राघवं वाक्यं भक्तिनम्रं पुरास्थितम्

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਹਰ ਹਰਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਭਕਤੀ-ਨਮ੍ਰ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 147

रुद्र उवाच । भो भो राघव भद्रं ते ब्रूहि यत्ते मनोगतम् । भवान्नारायणो नूनं गूढो मानुषयोनिषु

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 148

अवतीर्णो देवकार्यं कृतं तच्चानघ त्वया । इदानीं स्वं व्रजस्थानं कृतकार्योसि शत्रुहन्

ਤੂੰ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਤੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਜ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾ; ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਹੰਤਾ, ਤੇਰਾ ਕਾਰਜ ਸਫਲ ਹੋਇਆ।

Verse 149

त्वया कृतं परं तीर्थं सेत्वाख्यं रघुनंदन । आगत्य मानवा राजन्पश्येयुरिह सागरे

ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੂੰ ‘ਸੇਤੁ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ।

Verse 150

महापातकयुक्ता ये तेषां पापं विलीयते । ब्रह्मवध्यादिपापानि यानि कष्टानि कानिचित्

ਜੋ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ-ਹਤਿਆ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਘੋਰ ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਠਿਨ ਪਾਪ, ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਹੋਣ।

Verse 151

दर्शनादेव नश्यंति नात्र कार्या विचारणा । गच्छ त्वं वामनं स्थाप्य गंगातीरे रघूत्तम

ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਾ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਗੰਗਾ-ਤੀਰ ਤੇ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰ।

Verse 152

पृथिव्यां सर्वशः कृत्वा भागानष्टौ परंतप । श्वेतद्वीपं स्वकं स्थानं व्रज देव नमोस्तु ते

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਤਾਪਕ, ਹੁਣ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ—ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਧਾਮ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ, ਹੇ ਦੇਵ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 153

प्रणिपत्य ततो रामस्तीर्थं प्राप्तश्च पुष्करम् । विमानं तु न यात्यूर्ध्वं वेष्टितं तत्तु राघवः

ਤਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਵਿਮਾਨ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਿਆ; ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ—ਇਹੀ ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

Verse 154

किमिदं वेष्टितं यानं निरालंबेऽम्बरे स्थितम् । भवितव्यं कारणेन पश्येत्याह स्म वानरम्

“ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਯਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਾਧਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਿਆ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਧਿ-ਨਿਯਤ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇਗਾ—ਵੇਖੋ!”—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 155

सुग्रीवो रामवचनादवतीर्य धरातले । स च पश्यति ब्रह्माणं सुरसिद्धसमन्वितम्

ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਆਇਆ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 156

ब्रह्मर्षिसङ्घसहितं चतुर्वेदसमन्वितम् । दृष्ट्वाऽऽगत्याब्रवीद्रामं सर्वलोकपितामहः

ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 157

सहितो लोकपालैश्च वस्वादित्यमरुद्गणैः । तं देवं पुष्पकं नैव लंघयेद्धि पितामहम्

ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਸੂਆਂ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਸ਼ਪਕ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 158

अवतीर्य ततो रामः पुष्पकाद्धेमभूषितात् । नत्वा विरिंचनं देवं गायत्र्या सह संस्थितम्

ਫਿਰ ਰਾਮ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਏ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜੇ ਦੇਵ ਵਿਰਿੰਚ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰ ਗਏ।

Verse 159

अष्टांगप्रणिपातेन पंचांगालिंगितावनिः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा देवदेवं विरिंचनम्

ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਿਆਂ—ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਕੇ—ਉਹ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਵਿਰਿੰਚ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 160

राम उवाच । नमामि लोककर्तारं प्रजापतिसुरार्चितम् । देवनाथं लोकनाथं प्रजानाथं जगत्पतिम्

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਨਾਥ, ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ।

Verse 161

नमस्ते देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत । भूतभव्यभवन्नाथ हरिपिंगललोचन

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ-ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਨਾਥ! ਹੇ ਹਰਿ, ਪਿੰਗਲ-ਸੁਵਰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ!

Verse 162

बालस्त्वं वृद्धरूपी च मृगचर्मासनांबरः । तारणश्चासि देवस्त्वं त्रैलोक्यप्रभुरीश्वरः

ਤੂੰ ਬਾਲਕ ਵੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵੀ; ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਨੂੰ ਆਸਨ ਤੇ ਅੰਬਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਤਾਰਣਹਾਰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਦੇਵ ਹੈਂ—ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਈਸ਼ਵਰ।

Verse 163

हिरण्यगर्भः पद्मगर्भः वेदगर्भः स्मृतिप्रदः । महासिद्धो महापद्मी महादंडी च मेखली

ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਪਦ੍ਮਗਰਭ, ਵੇਦਗਰਭ ਹੈ; ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਮਹਾਸਿੱਧ, ਮਹਾਪਦ੍ਮੀ, ਮਹਾਦੰਡੀ ਅਤੇ ਮੇਖਲੀ (ਕਮਰਬੰਦ ਧਾਰਕ) ਹੈ।

Verse 164

कालश्च कालरूपी च नीलग्रीवो विदांवरः । वेदकर्तार्भको नित्यः पशूनां पतिरव्ययः

ਉਹ ਕਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵੀ; ਨੀਲਗ੍ਰੀਵ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਸਦਾ ਯੁਵਾ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ/ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 165

दर्भपाणिर्हंसकेतुः कर्ता हर्ता हरो हरिः । जटी मुंडी शिखी दंडी लगुडी च महायशाः

ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਰਭ (ਕੁਸ਼ਾ) ਹੈ, ਹੰਸ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਉਹ ਕਰਤਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਵੀ; ਉਹੀ ਹਰ (ਹਰ) ਅਤੇ ਹਰਿ ਹੈ। ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮੁੰਡਿਤ, ਸ਼ਿਖਾਧਾਰੀ; ਦੰਡਧਾਰੀ ਤੇ ਲਗੁੜੀ—ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ।

Verse 166

भूतेश्वरः सुराध्यक्षः सर्वात्मा सर्वभावनः । सर्वगः सर्वहारी च स्रष्टा च गुरुरव्ययः

ਉਹ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕਸ਼, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਕ ਹੈ। ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਹਰਨ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਵੀ ਹੈ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਗੁਰੂ।

Verse 167

कमंडलुधरो देवः स्रुक्स्रुवादिधरस्तथा । हवनीयोऽर्चनीयश्च ओंकारो ज्येष्ठसामगः

ਕਮੰਡਲੁ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਦੇਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਕ-ਸ੍ਰੁਵ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞ-ਪਾਤ੍ਰ ਵੀ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਵਨ ਲਈ ਯੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਪੂਜਨਯੋਗ ਹੈ; ਉਹੀ ਓੰਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਗਾਇਕ ਹੈ।

Verse 168

मृत्युश्चैवामृतश्चैव पारियात्रश्च सुव्रतः । ब्रह्मचारी व्रतधरो गुहावासी सुपङ्कजः

ਉਹੀ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ’ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ’ ਵੀ; ਅਤੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਸੁਵ੍ਰਤ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤਪਸਵੀ, ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਗੁਫਾ-ਵਾਸੀ, ਅਤੇ ਸੁਪੰਕਜ ਹੈ।

Verse 169

अमरो दर्शनीयश्च बालसूर्यनिभस्तथा । दक्षिणे वामतश्चापि पत्नीभ्यामुपसेवितः

ਅਮਰ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ; ਅਤੇ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸੀ—ਇੱਕ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਦੂਜੀ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ।

Verse 170

भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च त्रिजटी लब्धनिश्चयः । चित्तवृत्तिकरः कामो मधुर्मधुकरस्तथा

ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਜਟੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲਾ; ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਮ; ਅਤੇ ਮਧੁ ਤੇ ਮਧੁਕਰ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 171

वानप्रस्थो वनगत आश्रमी पूजितस्तथा । जगद्धाता च कर्त्ता च पुरुषः शाश्वतो ध्रुवः

ਉਹ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਹੈ ਜੋ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪੂਜਿਤ ਆਸ਼੍ਰਮੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਧਾਰਕ ਤੇ ਕਰਤਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਟੱਲ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼।

Verse 172

धर्माध्यक्षो विरूपाक्षस्त्रिधर्मो भूतभावनः । त्रिवेदो बहुरूपश्च सूर्यायुतसमप्रभः

ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ; ਤ੍ਰਿਧਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਕ; ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ।

Verse 173

मोहकोवंधकश्चैवदानवानांविशेषतः । देवदेवश्च पद्माङ्कस्त्रिनेत्रोऽब्जजटस्तथा

ਉਹ ਮੋਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਪਦਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ, ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ।

Verse 174

हरिश्मश्रुर्धनुर्धारी भीमो धर्मपराक्रमः । एवं स्तुतस्तु रामेण ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ: “ਸੁਨਹਿਰੀ ਦਾਢੀ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭਿਆਨਕ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ।”

Verse 175

उवाच प्रणतं रामं करे गृह्य पितामहः । विष्णुस्त्वं मानुषे देहेऽवतीर्णो वसुधातले

ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਾਮ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਉੱਤੇ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।”

Verse 176

कृतं तद्भवता सर्वं देवकार्यं महाविभो । संस्थाप्य वामनं देवं जाह्नव्या दक्षिणे तटे

ਹੇ ਮਹਾਵਿਭੋ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਰਾ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਾਮਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ।

Verse 177

अयोध्यां स्वपुरीं गत्वा सुरलोकं व्रजस्व च । विसृष्टो ब्रह्मणा रामः प्रणिपत्य पितामहं

“ਅਯੋਧਿਆ, ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ, ਨੂੰ ਜਾ; ਫਿਰ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਾ ਕੀਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 178

आरूढः पुष्पकं यानं संप्राप्तो मधुरां पुरीम् । समीक्ष्य पुत्रसहितं शत्रुघ्नं शत्रुघातिनं

ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰੀ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਵੈਰੀ-ਘਾਤਕ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ (ਉਸ ਵੱਲ ਵਧਿਆ/ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ)।

Verse 179

तुतोष राघवः श्रीमान्भरतः स हरीश्वरः । शत्रुघ्नो भ्रातरौ प्राप्तौ शक्रोपेन्द्राविवागतौ

ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਘਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਹਰੀ-ਭਕਤ ਭਰਤ ਵੀ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਆਪਣੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਕ੍ਰ ਅਤੇ ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 180

प्रणिपत्य ततो मूर्ध्ना पंचांगालिंगितावनिः । उत्थाप्य चांकमारोप्य रामो भ्रातरमंजसा

ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ—ਪੰਜ ਅੰਗ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ—ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ।

Verse 181

भरतश्च ततः पश्चात्सुग्रीवस्तदनंतरं । उपविष्टोऽथ रामाय सोऽर्घमादाय सत्वरं

ਫਿਰ ਭਰਤ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਬੈਠ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।

Verse 182

राज्यं निवेदयामास चाष्टांगं राघवे तदा । श्रुत्वा प्राप्तं ततो रामं सर्वो वै माथुरो जनः

ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 183

वर्णा ब्राह्मणभूयिष्ठा द्रष्टुमेनं समागताः । संभाष्य प्रकृतीः सर्वा नैगमान्ब्राह्मणैः सह

ਵਰਣ—ਅਧਿਕਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ।

Verse 184

दिनानि पंचोषित्वाऽत्र रामो गंतुं मनो दधे । शत्रुघ्नश्च ततो रामे वाजिनोथ गजांस्तथा

ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਦਿਨ ਵੱਸ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਤਦੋਂ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਰਾਮ ਲਈ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ।

Verse 185

कृताकृतं च कनकं तत्रोपायनमाहरत् । रामस्त्वाह ततः प्रीतः सर्वमेतन्मया तव

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਉਪਹਾਰ ਵਜੋਂ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਘੜਾ ਸੋਨਾ ਦੋਵੇਂ ਲਿਆ ਕੇ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੈ।”

Verse 186

दत्तं पुत्रौ तेऽभिषिञ्च राजानौ माथुरे जने । एवमुक्त्वा ततो रामः प्राप्तो मध्यंदिने रवौ

“ਤੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਮ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੱਧਾਹਨ ਤੇ ਸੀ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 187

महोदयं समासाद्य गंगातीरे स वामनं । प्रतिष्ठाप्य द्विजानाह भाविनः पार्थिवांस्तथा

ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮਹੋਦਯ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 188

मया कृतोऽयं धर्मस्य सेतुर्भूतिविवर्धनः । प्राप्ते काले पालनीयो न च लोप्यः कथंचन

ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਦਾ ਇਹ ਸੇਤੂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ।

Verse 189

प्रसारितकरेणैवं प्रार्थनैषा मया कृता । नृपाः कृते मयार्थित्वे यत्क्षेमं क्रियतामिह

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਿਓ, ਜਦ ਮੈਂ ਅਰਜ਼ਦਾਰ ਬਣ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਜੋ ਮੇਰੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰ ਦਿਓ।

Verse 190

नित्यं दैनंदिनीपूजा कार्या सर्वैरतंद्रितैः । ग्रामान्दत्वा धनं तच्च लंकाया आहृतं च यत्

ਸਦਾ ਨਿੱਤ ਦੀ ਦੈਨੰਦਿਨੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਨੇ ਬਿਨਾ ਆਲਸ ਦੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਤੋਂ ਲਿਆਇਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 191

प्रेषयित्वा च किष्किंधां सुग्रीवं वानरेश्वरं । अयोध्यामागतो रामः पुष्पकं तमथाब्रवीत्

ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵੱਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਆਇਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 192

नागंतव्यं त्वया भूयस्तिष्ठ यत्र धनेश्वरः । कृतकृत्यस्ततो रामः कर्तव्यं नाप्यमन्यत

“ਤੂੰ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਜਾਣਾ; ਜਿੱਥੇ ਧਨ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਕੁਬੇਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਤਵ੍ਯ ਨਾ ਸਮਝਿਆ।

Verse 193

पुलस्त्य उवाच । एवन्ते भीष्म रामस्य कथायोगेन पार्थिव । उत्पत्तिर्वामनस्योक्ता किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ—ਹੇ ਰਾਜਨ—ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਮਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 194

कथयामि तु तत्सर्वं यत्र कौतूहलं नृप । सर्वं ते कीर्त्तयिष्यामि येनार्थी नृपनंदन

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੇਰਾ ਕੌਤੂਹਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ; ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।