Adhyaya 10

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । एकोद्दिष्टं ततो वक्ष्ये यदुक्तं ब्रह्मणा पुरा । मृते पुत्रैर्यथाकार्यमाशौचं च पितुर्यदि

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਨਾਮਕ ਵਿਧੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਹੀ ਸੀ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਆਸ਼ੌਚ ਦੀ ਮਿਆਦ ਕੀ ਹੈ।

Verse 2

दशाहं शावमाशौचं ब्राह्मणस्य विधीयते । क्षत्रियेषु दश द्वे च पक्षं वैश्येषु चैव हि

ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਵ-ਆਸ਼ੌਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਦਸ ਦਿਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ (ਇੱਕ ਪੱਖ) ਹੈ।

Verse 3

शूद्रेषु मासमाशौचं सपिंडेषु विधीयते । नैशमाचूडमाशौचं त्रिरात्रं परतः स्मृतम्

ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਸਪਿੰਡ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਆਸ਼ੌਚ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੌਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਤ ਲੰਘਣ ਤੱਕ, ਜਦ ਤੱਕ ਚੋਟੀ (ਜੂੜਾ) ਖੁਲ੍ਹੇ, ਆਸ਼ੌਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

जननेप्येवमेव स्यात्सर्ववर्णेषु सर्वदा । अस्थिसंचयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शो विधीयते

ਜਨਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਸਦਾ, ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ। ਅਸਥੀਆਂ ਦੇ ਸੰਚਯ (ਹੱਡੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ) ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ (ਸ਼ਰੀਰਕ ਛੂਹ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੁੜ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 5

प्रेताय पिंडदानं तु द्वादशाहं समाचरेत् । पाथेयं तस्य तत्प्रोक्तं यतः प्रीतिकरं महत्

ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪਾਥੇਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

यस्मात्प्रेतपुरं प्रेतो द्वादशाहेन नीयते । गृहे पुत्रकलत्रं च द्वादशाहं प्रपश्यति

ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਪੁਰ (ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਨਗਰ) ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

तस्मान्निधेयमाकाशे दशरात्रं पयस्तथा । सर्वदाहोपशांत्यर्थमध्वश्रमविनाशनम्

ਇਸ ਲਈ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਹ-ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਹ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

ततस्त्वेकादशाहेपि द्विजानेकादशैव तु । गोत्रादिसूतकांते च भोजयेन्मनुजो द्विजान्

ਫਿਰ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਭੀ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਗੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੂਤਕ ਦੀ ਅਵਧੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮੁੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 9

द्वितीयेह्नि पुनस्तद्वदेकोद्दिष्टं समाचरेत् । नावाहनाग्नौकरणं दैवहीनं विधानतः

ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਭੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ—ਇਹ ‘ਦੈਵ’ ਅੰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 10

एकं पवित्रमेकोर्घ एकः पिंडो विधीयते । उपतिष्ठतामिति वदेद्देयं पश्चात्तिलोदकं

ਇੱਕ ਕੁਸ਼ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਛੱਲਾ, ਇੱਕ ਅਰਘ੍ਯ ਦੀ ਭੇਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ (ਚਾਵਲ ਦਾ ਗੋਲਾ) ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ‘ਉਪਤਿਸ਼ਠਤਾਮ्’ ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਤਿਲ ਮਿਲਿਆ ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 11

स्वास्ति ब्रूयाद्विप्रकरे विसर्गे चाभिरम्यताम् । शेषं पूर्ववदत्रापि कार्यं वेदविदो विदुः

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ‘ਸਵਸਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਗਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਲਵੇ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਭੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਵੇਦ-ਵਿਦਾਂ ਦੀ ਮਤ ਹੈ।

Verse 12

अनेन विधिना सर्वमनुमासं समाचरेत् । सूतकांते द्वितीयेह्नि शय्यां दद्याद्विलक्षणाम्

ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੇ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਇਹ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੂਤਕ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ (ਵਿਲੱਖਣ) ਸ਼ਯਿਆ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 13

कांचनं पुरुषं तद्वत्फलवस्त्रसमन्वितम् । प्रपूज्य द्विजदांपत्यं नानाभरणभूषितम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਨਾਨਾ ਅਭਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 14

उपवेश्य तु शय्यायां मधुपर्कं ततो ददेत् । रजतस्य तु पात्रेण दधिदुग्धसमन्वितम्

ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਸਮੇਤ ਮਧੁਪਾਰਕ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 15

अस्थिलालाटिकं गृह्य सूक्ष्मं कृत्वा विमिश्रयेत् । पाययेदिद्वजदांपत्यं पितृभक्त्या समन्वितः

ਲਲਾਟ-ਭਾਗ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਟੁਕੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਪੀਸ ਕੇ ਮਿਲਾ ਦੇਵੇ। ਪਿਤ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ (ਹਾਥੀ) ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਪਾਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 16

एष एव विधिर्दृष्टः पार्वतीयैर्द्विजोतमैः । तेन दुष्टा तु सा शय्या न ग्राह्या द्विजसत्तमैः

ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਪਾਰਵਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਤਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਮੰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਯਿਆ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 17

गृहीतायां तु तस्यां हि पुनः संस्कारमर्हति । वेदे चैव पुराणे च शय्या सर्वत्र गर्हिता

ਪਰ ਜੇ ਉਹ (ਇਸਤ੍ਰੀ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਨਃ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਧਿ ਵਰਤੀ ਸ਼ਯਿਆ ਦੀ ਸਭ ਥਾਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 18

ग्रहीतारस्तु जायन्ते सर्वे नरकगामिनः । ग्रथितां वसुजालेन शय्यां दांपत्यसेविताम्

ਜੋ ਅਧਰਮ ਨਾਲ (ਇਹ ਵਸਤੂ) ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਨਰਕਗਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਸ ਸ਼ਯਿਆ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਸੁਖ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਗੂੰਥੀ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 19

ये स्पृशंति न जानंतः सर्वे नरकगामिनः । नवश्राद्धेन भोक्तव्यं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत्

ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ (ਨਿਯਮ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ) ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਨਰਕਗਾਮੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਨਵ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਪਿੱਛੋਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ।

Verse 20

पितृभक्त्या तु पुत्राणां कार्यमेव सदा भवेत् । वृषोत्सर्गं च कुर्वीत देया च कपिला शुभा

ਪਿਤ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਵੀ ਕਰੇ (ਬਲਦ ਨੂੰ ਧਰਮਾਰਥ ਛੱਡੇ), ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।

Verse 21

उदकुंभश्च दातव्यो भक्ष्यभोज्यफलान्वितः । यावदब्दं नरश्रेष्ठ सतिलोदकपूर्वकम्

ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਭੋਜਨ, ਪਕਵਾਨ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਦਕੁੰਭ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਤੱਕ—ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਦਾ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ।

Verse 22

ततः संवत्सरे पूर्णे सपिंडीकरणं भवेत् । सपिंडीकरणादूर्द्ध्वं प्रेतः पार्वणभुग्यतः

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸੰਵਤਸਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਸਪਿੰਡੀਕਰਣ ਦਾ ਕਰਮ ਹੋਵੇ। ਸਪਿੰਡੀਕਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੇਤ ਪਾਰਵਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਅਰਪਣ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

वृद्धिपूर्वेषु कार्येषु गृहस्थस्य भवेत्ततः । सपिंडीकरणं श्राद्धं देवपूर्वं नियोजयेत्

ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜਦੋਂ ਵਾਧੇ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ‘ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ’ ਨਾਮਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਯਤ ਕਰੇ।

Verse 24

पितॄनावाहयेत्तत्र पृथक्प्रेतं विनिर्दिशेत् । गंधोदकतिलैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम्

ਉੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਭੇਟ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੇ। ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਪਾਤ੍ਰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 25

अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् । तद्वत्संकल्प्य चतुरः पिंडान्पितृपरस्तदा

ਅਰਘ੍ਯ ਲਈ ਪ੍ਰੇਤ-ਪਾਤ੍ਰ ਤੋਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ ਢਾਲੇ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ, ਪਿਤਰ-ਭਕਤ ਕਰਤਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚਾਰ ਪਿੰਡ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 26

ये समाना इति द्वाभ्यामन्नं तु विभजेत्त्रिधा । अनेन विधिना चार्घ्यं पूर्वमेव प्रदापयेत्

‘ਯੇ ਸਮਾਨਾ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ। ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 27

ततः पितृत्वमापन्नस्स चतुर्थस्तदा त्वनु । अग्निष्वात्तादि मध्ये तु प्राप्नोत्यमृतमुत्तमम्

ਫਿਰ ਉਹ ਪਿਤ੍ਰਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਚੌਥੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ੍ਵਾਤ੍ਤ ਆਦਿ ਪਿਤ੍ਰ-ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

सपिण्डीकरणादूर्ध्वं पृथक्तस्मै न दीयते । पितृष्वेव च दातव्यं तत्पिंडं येषु संस्थितम्

ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ; ਉਹ ਪਿੰਡ ਕੇਵਲ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

ततः प्रभृति संक्रान्तावुपरागादि पर्वसु । त्रिपिंडमाचरेच्छ्राद्धमेकोद्दिष्टं मृतेहनि

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦਿਨ ਹੀ ਇਕੋਦ੍ਦਿਸ਼ਟ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ (ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 30

एकोद्दिष्टं परित्यज्य मृताहे यः समाचरेत् । स दैवं पितृहा स स्यात्तथा भ्रातृविनाशकः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਇਕੋਦ੍ਦਿਸ਼ਟ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤ੍ਰਘਾਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 31

मृताहे पार्वणं कुर्वन्नधो याति स मानवः । संपृक्ते स्वर्गती भावे प्रेतमोक्षो यतो भवेत्

ਮੌਤ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਪਾਰਵਣ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਵਰਗਗਤੀ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਯਥਾਵਤ ਜੋੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 32

आमश्राद्धं तदा कुर्याद्विधिज्ञः श्राद्धदस्ततः । तेनाग्नौकरणं कुर्यात्पिंडांस्तेनैव निर्वपेत्

ਤਦ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ (ਆਮ) ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ; ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਵੀ ਨਿਵੇਦਨ/ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 33

त्रिभिः सपिंडीकरणं मासैक्ये त्रितये तथा । यदा प्राप्स्यति कालेन तदा मुच्येत बंधनात्

ਜਦੋਂ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਸੰਸਕਾਰ ਤਿੰਨ ਨਿਯਤ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਵਿੱਚ—ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਵੀ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

मुक्तोपि लेपभागित्वं प्राप्नोति कुशमार्जनात् । लेपभाजश्चतुर्थाद्यास्त्रयः स्युः पिंडभागिनः

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਨਾਲ ਝਾੜੂ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਲੇਪ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਭਾਗੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 35

पिण्डदः सप्तमस्तेषां सपिंडाः सप्तपूरुषाः । भीष्म उवाच । कथं हव्यानि देयानि कव्यानि च जनैरिह

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੱਤਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਪਿੰਡ ਸੰਬੰਧੀ ਪਿਤਰ ਸੱਤ ਪੁਰਖਾਂ ਤੱਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਹਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ?

Verse 36

गृह्णंति पितृलोके वा प्रायः के कैर्निगद्यते । यदि मर्त्ये द्विजो भुंक्ते हूयते यदि वानले

ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੇਟਾਂ ਕੌਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਗੱਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦ੍ਵਿਜ ਉਸ ਭੇਟ ਨੂੰ ਖਾ ਲਵੇ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਕੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ?

Verse 37

शुभाशुभात्मकाः प्रेतास्तदन्नं भुंजते कथम् । पुलस्त्य उवाच । वसुस्वरूपाः पितरो रुद्राश्चैव पितामहाः

ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੋਹਾਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੇਤ ਉਹ ਅੰਨ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗਦੇ ਹਨ? ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਤਰ ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਪੂਰਵਜ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ।

Verse 38

प्रपितामहास्तथादित्या इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । नामगोत्रं पितॄणां तु प्रापकं हव्यकव्ययोः

“ਪਰਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ”—ਇਹੀ ਵੇਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਹੀ ਹਵ੍ਯ ਅਤੇ ਕਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

श्राद्धस्य मन्त्रतस्तत्वमुपलभ्येत भक्तितः । अग्निष्वात्तादयस्तेषामाधिपत्ये व्यवस्थिताः

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ੍ਵ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਤ ਆਦਿ ਪਿਤ੍ਰ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।

Verse 40

नामगोत्रास्तदा देशा भवंत्युद्भवतामपि । प्राणिनः प्रीणयत्येतदर्हणं समुपागतं

ਤਦੋਂ ਨਵੇਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਾਮ, ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ (ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਰ੍ਹਣ ਜਦੋਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

दिव्यो यदि पिता माता गुरुः कर्मानुयोगतः । तस्यान्नममृतं भूत्वा दिव्यत्त्वेप्यनुगच्छति

ਜੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਕਰਮ-ਨਿਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਅੰਨ ਅਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਾਤਾ ਵੀ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

दैत्यत्वे भोगरूपेण पशुत्वेपि तृणं भवेत् । श्राद्धान्नं वायुरूपेण नागत्वेप्युपतिष्ठति

ਦੈਤ੍ਯ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੋਗ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਸ਼ੁ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤ੍ਰਿਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦਾ ਅੰਨ ਵਾਯੁ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਗ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਕੋਲ) ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 43

पानं भवति यक्षत्वे राक्षसत्वे तथामिषं । दानवत्वे तथा पानं प्रेतत्वे रुधिरोदकम्

ਯਕ੍ਸ਼-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮਾਸ-ਭੋਜਨ। ਦਾਨਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਕਤ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

मनुष्यत्वेन्नपानादि नानाभोगवतां भवेत् । रतिशक्तिस्त्रियः कान्तेऽन्येषां भोजनशक्तिता

ਮਨੁੱਖ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਆਦਿ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਂਤ ਪ੍ਰਤੀ ਰਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ।

Verse 45

दानशक्तिः स विभवा रूपमारोग्यमेव च । श्राद्धपुष्पमिदं प्रोक्तं फलं ब्रह्मसमागमः

ਦਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗਤਾ—ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦਾ ‘ਫੁੱਲ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਾਲ ਸਮਾਗਮ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।

Verse 46

आयुः पुत्रान्धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च । प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीताः पितृगणा नृप

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣ ਆਯੁ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਵਿਦਿਆ, ਸਵਰਗ, ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ੍ਯ-ਸੱਤਾ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 47

श्रूयते च पुरा मोक्षं प्राप्ताः कौशिकसूनवः । पंचभिर्जन्मसंबंधैः प्राप्ता ब्रह्मपरं पदम्

ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੌਸ਼ਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਪੰਜ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 48

भीष्म उवाच । कथं कौशिकदायादाः प्राप्ता योगमनुत्तमम् । पंचभिर्जन्मसंबन्धैः कथं कर्मक्षयो भवेत्

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੌਸ਼ਿਕ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਅਨੁੱਤਮ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਪੰਜ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਖ਼ਯ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

Verse 49

पुलस्त्य उवाच । कौशिको नाम धर्मात्मा कुरुक्षेत्रे महानृषिः । नामतः कर्मतस्तस्य पुत्राणां तन्निबोध मे

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨਾਮ ਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ—ਨਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ—ਸੁਣ।

Verse 50

स्वसृपः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च । वाग्दुष्टः पितृवर्ती च गर्गशिष्यास्तदाभवन्

ਸਵਸ੍ਰਿਪ, ਕ੍ਰੋਧਨ, ਹਿੰਸ੍ਰ, ਪਿਸ਼ੁਨ ਅਤੇ ਕਵੀ—ਅਤੇ ਵਾਗਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰਵਰਤੀ—ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਨ।

Verse 51

पितर्युपरते तेषामभूद्दुर्भिक्षमुल्बणं । अनावृष्टिश्च महती सर्वलोकभयंकरी

ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅਕਾਲ ਪੈ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਸੁੱਕਾ ਵੀ ਆ ਪਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।

Verse 52

गर्गादेशाद्वने दोग्ध्रीं रक्षंति च तपोधनाः । खादामः कपिलामेतां वयं क्षुत्पीडिता भृशं

ਗਰਗ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਤਪੋਧਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਵਾਂਗੇ।

Verse 53

इति चिंतयतां पापं लघुः प्राह तदानुजः । यद्यवश्यमियं वध्या श्राद्धरूपेण योज्यतां

ਇਉਂ ਪਾਪ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਲਘੁ ਬੋਲਿਆ: “ਜੇ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵਧਯਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।”

Verse 54

श्राद्धे नियोज्यमानायां पापं नश्यति नो ध्रुवं । एवं कुर्वित्यनुज्ञातः पितृवर्ती तदानुजैः

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਆਗਿਆ ਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਅਨੁਜਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਿਆ।

Verse 55

चक्रे समाहितः श्राद्धमुपयुज्याथ तां पुनः । द्वौ दैवे भ्रातरो कृत्वा पित्र्ये त्रींश्चापरान्क्रमात्

ਸੰਯਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਇਆ। ਦੇਵ-ਕਰਮ ਲਈ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯ ਕਰਮ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੈਂਤੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 56

तथैकमतिथिं कृत्वा श्राद्धदः स्वयमेव तु । चकार मंत्रवच्छ्राद्धं स्मरन्पितृपरायणः

ਇਉਂ ਇਕ ਉਚਿਤ ਤਿਥੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾਤਾ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 57

तदा गत्वा विशंकास्ते गुरवे च न्यवेदयन् । व्याघ्रेण निहता धेनुर्वत्सोयं प्रतिगृह्यतां

ਤਦ ਉਹ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ: “ਵਿਆਘ੍ਰ ਨੇ ਧੇਨੂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੱਛਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।”

Verse 58

एवं सा भक्षिता धेनुः सप्तभिस्तैस्तपोधनैः । वैदिकं बलमाश्रित्य क्रूरे कर्मणि निर्भयाः

ਇਉਂ ਉਹ ਧੇਨੁ ਸੱਤ ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭੱਖ ਲਈ; ਵੇਦਿਕ ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ।

Verse 59

ततः काले प्रणष्टास्ते व्याधा दश पुरेभवन् । जातिस्मरत्वं प्राप्तास्ते पितृभावेन भाविताः

ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਾਸ ਹੋਏ ਉਹ ਦਸ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮੇ; ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਾਲੇ ਹੋਏ, ਪਿਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਰੰਗੇ ਗਏ।

Verse 60

तत्र विज्ञाय वैराग्यं प्राणानुत्सृज्य धर्मतः । लोकैरवीक्ष्यमाणास्ते तीर्थांतेनशनेन तु

ਉੱਥੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ; ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਓਝਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਤੀਰਥ ਦੇ ਅੰਤ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਇਹ ਕੀਤਾ।

Verse 61

संजाता मृगरूपास्ते सप्त कालंजरे गिरौ । प्राप्तविज्ञानयोगास्ते तत्यजुस्तां निजां तनुम्

ਉਹ ਸੱਤ ਕਾਲੰਜਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹਿਰਣ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮੇ; ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਹੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 62

मम्रुः प्रपतनेनाथ जातवैराग्यमानसाः । मानसे चक्रव्राकास्ते संजाताः सप्तयोगिनः

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਰ ਗਏ, ਅਚਾਨਕ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਰ ਗਏ; ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਫਿਰ ਸੱਤ ਯੋਗੀ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮੇ।

Verse 63

नामतः कर्मतः सर्वे सुमनाः कुसुमोवसुः । चित्तदर्शी सुदर्शी च ज्ञाता ज्ञानस्य पारगः

ਨਾਮ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਸੁਮਨ, ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਰਗੇ। ਉਹ ਪਰਾਏ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਸੁਦਰਸ਼ੀ, ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਰ ਤਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 64

ज्येष्ठानुरक्ताः श्रेष्ठास्ते सप्तैते योगपावनाः । योगभ्रष्टास्त्रयस्तेषां बभूवुश्चलचेतसः

ਉਹ ਸੱਤੇ ਜੇਠੇ ਨਾਲ ਅਨੁਰਾਗੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ—ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਯੋਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਏ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 65

दृष्ट्वा विभ्राजमानं तमणुहं स्त्रीभिरन्वितम् । क्रीडंतं विविधैर्भोगैर्महाबलपराक्रमम्

ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਵਿਭਿੰਨ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ, ਮਹਾਨ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ।

Verse 66

पञ्चालान्वयसंभूतं प्रभूतबलवाहनम् । राज्यकामोभवत्त्वेकस्तेषां मध्ये जलौकसाम्

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਲਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਵੇ—ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਪ੍ਰਚੁਰ ਬਲ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਜੋ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ।”

Verse 67

पितृवर्ती च यो विप्रः श्राद्धकृत्पितृवत्सलः । अपरौ मंत्रिणौ दृष्ट्वा प्रभूतबलवाहनौ

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਸੀ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਬਲ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਰ ਦੋ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ)।

Verse 68

मंत्रित्वे चक्रतुश्चेच्छामस्मिन्मर्त्यौ द्विजोत्तमौ । विभ्राजपुत्रस्त्वेकोभूद्ब्रह्मदत्त इति स्मृतः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਮੰਤਰੀ-ਪਦ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਗਏ; ਅਤੇ ਵਿਭ੍ਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 69

मंत्रिपुत्रौ तथा चैव पुंडरीकसुबालकौ । ब्रह्मदत्तोभिषिक्तस्तु कांपिल्ये नगरोत्तमे

ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਪੁੰਡਰੀਕ ਅਤੇ ਸੁਬਾਲਕ—ਭੀ ਉੱਥੇ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਾਂਪਿਲ੍ਯ, ਉਸ ਉੱਤਮ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

Verse 70

पंचालराजो विक्रांतः श्राद्धकृत्पितृवत्सलः । योगवित्सर्वजंतूनां चित्तवेत्ताभवत्तदा

ਤਦ ਪਾਂਚਾਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹੀ ਸੀ; ਉਹ ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 71

तस्य राज्ञोभवद्भार्या सुदेवस्यात्मजा तदा । सन्नतिर्नाम विख्याता कपिलायाभवत्पुरा

ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤਦ ਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ, ਜੋ ‘ਸੰਨਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਜੋ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਕਪਿਲਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

Verse 72

पितृकार्ये नियुक्तत्वादभवद्ब्रह्मवादिनी । तया चकार सहितः स राज्यं राजनंदनः

ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦਿਨੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਨੰਦਨ ਰਾਜਕਾਜ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 73

कदाचिद्गतौद्यानं तया सह स पार्थिवः । ददर्श कीटमिथुनमनंगकलहान्वितम्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਇਕ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਕਾਮ-ਜਨਿਤ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।

Verse 74

पिपीलिकामधोवक्त्रां पुरतः कीटकामुकः । पंचबाणाभितप्तांगः सगद्गदमुवाच ह

ਫਿਰ ਕੀੜਾ-ਪ੍ਰੇਮੀ, ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ ਕੀਤੀ ਚਿਟੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਪੰਜ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਤਪੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਗਦਗਦ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।

Verse 75

न त्वया सदृशी लोके कामिनी विद्यते क्वचित् । मध्ये क्षीणातिजघना बृहद्वक्त्रातिगामिनी

ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਕਾਮਿਨੀ ਨਹੀਂ; ਕਮਰ ਵਿਚੋਂ ਸੁੱਕੀ-ਸੁਗਠਿਤ, ਨਿਤੰਬ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮੁਖ-ਸੌੰਦਰਯ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ।

Verse 76

सुवर्णवर्णसदृशी सद्वक्त्रा चारुहासिनी । आलक्ष्यते च वदनं गुडशर्करवत्सलं

ਉਹ ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਸੀ, ਉੱਤਮ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਤੇ ਮੋਹਕ ਹਾਸੇ ਵਾਲੀ; ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਗੁੜ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਮਨਭਾਉਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

Verse 77

भोक्ष्यसे मयि भुक्ते त्वं स्नासि स्नाते तथा मयि । प्रोषिते मयि दीना त्वं क्रुद्धे च भयचंचला

ਜਦ ਮੈਂ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਖਾਂਦੀ ਹੈਂ; ਜਦ ਮੈਂ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਨ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਦੂਰ ਹੋਵਾਂ ਤੂੰ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਾਂ ਤੂੰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਹੈਂ।

Verse 78

किमर्थं वद कल्याणि सदाधोवदनास्थिता । सा तमाह ज्वलत्कोपा किमालपसि रे शठ

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਕਿਉਂ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ?” ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਕਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ: “ਹੇ ਛਲੀਆ, ਤੂੰ ਕੀ ਬਕਬਕ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 79

त्वया मोदकचूर्णं तु मां विहायापि भक्षितम् । प्रादास्त्वं तदतिक्रम्य मामन्यस्यै समन्मथः

ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਛੱਡ ਕੇ ਮੋਦਕ ਦਾ ਚੂਰਨ ਆਪ ਹੀ ਖਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਹੱਦ ਲੰਘ ਕੇ, ਹੇ ਕਾਮ-ਉਤੇਜਕ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 80

पिपीलक उवाच । त्वत्सादृश्यान्मया दत्तमन्यस्यै वरवर्णिनि । तदेकमपराधं मे क्षंतुमर्हसि भामिनि

ਪਿਪੀਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਹ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰਾ ਉਹ ਇਕੋ ਅਪਰਾਧ, ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਤੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮਾਫ਼ ਕਰ।”

Verse 81

नैवं पुनः करिष्यामि त्यज कोपं च सुस्तनि । स्पृशामि पादौ सत्येन प्रणतस्य प्रसीद मे

“ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਦੇ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਸੁਸਤਨੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡ ਦੇ। ਸੱਚ ਦੀ ਸਾਕ੍ਹੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਛੁਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ।”

Verse 82

रुष्टायां त्वयि सुश्रोणि मृत्युर्मे पुरतो भवेत् । तुष्टायां त्वयि वामोरु पूर्णाः सर्वमनोरथाः

ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੁੱਸ ਗਈ ਤਾਂ ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਂ, ਹੇ ਵਾਮੋਰੂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਮਨੋਰਥਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 83

पूर्णचंद्रोपमं वक्त्रं स्वादेमृतरसोपमम् । निर्भरं पिब सुश्रोणि कामासक्तस्य मे सदा

ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਮਿਠਾਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ ਸਮਾਨ। ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਮੇਰੇ ਕਾਮ-ਆਸਕਤ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਨ ਕਰ।

Verse 84

एतन्मत्वा शुभे कार्या सर्वदा तु कृपा मयि । इति सा वचनं श्रुत्वा प्रसन्ना चाभवत्ततः

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਕਿਰਪਾ ਕਰੀਂ। ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ।

Verse 85

आत्मानमर्पयामास मोहनाय पिपीलिका । ब्रह्मदत्तोपि तत्सर्वं ज्ञात्वा सस्मयमाहसत्

ਚਿਟੀ ਨੇ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

Verse 86

सर्वसत्वरुतज्ञानी प्रभावात्पूर्वकर्मणः । भीष्म उवाच । कथं सर्वरुतज्ञोभूद्ब्रह्मदत्तो नराधिपः

ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੁਰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਨ ਲੱਗਾ?

Verse 87

तच्चापि चाभवत्कुत्र चक्रवाकचतुष्टयं । तन्मे कथय सर्वज्ञ कुले कस्य च सुव्रतम्

ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਰ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ—ਉਹ ਸੁਵ੍ਰਤ ਕਿਸ ਕੁਲ ਦਾ ਸੀ?

Verse 88

पुलस्त्य उवाच । तस्मिन्नेव पुरे जाताश्चक्रवाका अथो नृप

ਪੁਲਸਤਿਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਚਕਵਾ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

Verse 89

वृद्धद्विजस्य दायादा विप्रा जातिस्मरा बुधाः । धृतिमांस्तत्त्वदर्शी च विद्यावर्णस्तपोधिकः

ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵਾਰਸ ਖੁਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ - ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ।

Verse 90

नामतः कर्मतश्चैव सुदरिद्रस्य ते सुताः । तपसे बुद्धिरभवत्तेषां वै द्विजजन्मनां

ਉਸ ਅਤਿ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਪੱਸਿਆ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ; ਦਰਅਸਲ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਦ੍ਵਿਜ ਬਣ ਗਏ।

Verse 91

यास्यामः परमां सिद्धिमूचुस्ते द्विजसत्तमाः । तत्तेषां वचनं श्रुत्वा सुदरिद्रो महातपाः

"ਅਸੀਂ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 92

उवाच दीनया वाचा किमेतदिति पुत्रकाः । अधर्म एष वः पुत्रा पिता तानित्युवाच ह

ਉਸਨੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?" ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰੋ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਅਧਰਮ ਹੈ।"

Verse 93

वृद्धं पितरमुत्सृज्य दरिद्रं वनवासिनम् । क्व नु धर्मोत्र भविता मां त्यक्त्वा गतिमेव च

ਬੁੱਢੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜੋ ਦਰਿਦ੍ਰ ਹੈ ਤੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਧਰਮ ਕਿੱਥੇ ਰਹੇਗਾ? ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿਹੜੀ ਸੱਚੀ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ?

Verse 94

ऊचुस्ते कल्पिता वृत्तिस्तव तात वचश्शृणु । व्रतमेतत्पुरा राज्ञः स ते दास्यति पुष्कलं

ਉਹ ਬੋਲੇ: “ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਕ ਉਪਾਅ ਬਣਾਇਆ ਹੈ—ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਚੁਰ ਫਲ ਦੇਵੇਗਾ।”

Verse 95

धनं ग्राम सहस्राणि प्रभाते पठतस्तव । कुरुक्षेत्रे तु ये विप्रा व्याधा दशपुरे तु ये

ਤੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਿੰਡ (ਦਾ ਫਲ) ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਅਤੇ ਦਸ਼ਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਇਹੀ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 96

कालंजरे मृगा भूताश्चक्रवाकास्तु मानसे । इत्युक्त्वा पितरं जग्मुस्ते वनं तपसे पुनः

“ਕਾਲੰਜਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਮਾਨਸ ਵਿੱਚ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਬਣ ਗਏ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਮੁੜ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 97

वृद्धोपि स द्विजो राजन्जगाम स्वार्थसिद्धये । अणुहो नाम वैभ्राजः पञ्चालाधिपतिः पुरा

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬੁੱਢਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਪਤੀ ਸੀ, ਅਣੁਹੋ ਨਾਮ ਦਾ, ਜੋ ਵੈਭ੍ਰਾਜ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੀ।

Verse 98

पुत्रार्थी देवदेवेशं पद्मयोनिं पितामहम् । आराधयामास विभुं तीव्रव्रतपरायणः

ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ—ਪਦਮ-ਯੋਨੀ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਿਭੂ ਦੀ ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 99

ततः कालेन महता तुष्टस्तस्य पितामहः । वरं वरय भद्रं ते हृदयेभीप्सितं नृप

ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਵਰ ਮੰਗ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਭਾਵੇ।”

Verse 100

अणुह उवाच । पुत्रं मे देहि देवेश महाबलपराक्रमम् । पारगं सर्वविद्यानां धार्मिकं योगिनां वरम्

ਅਣੁਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਮਹਾਂ ਬਲ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।”

Verse 101

सर्वसत्वरुतज्ञं मे देहि योगिनमात्मजम् । एवमस्त्विति विश्वात्मा तमाह परमेश्वरः

“ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਯੋਗੀ ਪੁੱਤਰ ਦਿਓ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।”

Verse 102

पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवांतरधीयत । ततः स तस्य पुत्रोभूद्ब्रह्मदत्तः प्रतापवान्

ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ—ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ, ਜੋ ਤੇਜ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 103

सर्वसत्वानुकंपी च सर्वसत्वबलाधिकः । सर्वसत्वरुतज्ञश्च सर्वसत्वेश्वरेश्वरः

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬਲ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਬਲਵਾਨ ਹੈ; ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 104

अथ सत्वेन योगात्मा स पिपीलकमागतः । यत्र तत्कीटमिथुनं रममाणमवस्थितम्

ਫਿਰ ਸਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਯੋਗਾਤਮਾ ਇੱਕ ਚਿਟੀ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਇਕੱਠੇ ਖੇਡਦਾ-ਰਮਦਾ ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 105

ततः सा सन्नतिर्दृष्ट्वा प्रहसंतं सुविस्मितं । किमप्याशंकमाना सा तमपृच्छन्नरेश्वरम्

ਤਦ ਸੰਨਤੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਦਿੱਸਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੁਝ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 106

सन्नतिरुवाच । अकस्मादतिहासोयं किमर्थमभवन्नृप । हास्यहेतुं न जानामि यदकाले कृतं त्वया

ਸੰਨਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਹਾਸਾ ਕਿਉਂ ਉੱਠਿਆ? ਮੈਂ ਇਸ ਹਾਸੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਇਹ ਅਣਸਮੇਂ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

Verse 107

अवदद्राजपुत्रोसौ तं पिपीलिकभाषितम् । रागवद्विरसोत्पन्नमेतद्धास्यं वरानने

ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉਸ ਦੀ ਚਿਟੀ ਵਰਗੀ ਬੋਲੀ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: “ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਹਾਸਾ ਰਾਗ ਭਰਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਿਰਸਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਰਸ ਦੇ।”

Verse 108

न चान्यत्कारणं किंचिद्धास्यहेतुः शुचिस्मिते । न सामन्यततं देवी प्राहालीकमिदं तव

ਹੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਹਾਸੀਏ ਵਾਲੀਏ, ਇਸ ਹਾਸੇ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਕਤਈ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਤੇਰੇ ਸੰਬੰਧੀ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਹੈ।

Verse 109

अहमेवेह हसिता न जीविष्ये त्वयाधुना । कथं पिपीलिकालापं मर्त्यो वेत्ति सुरादृते

ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਜੀਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ। ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਮਰਤਯ ਪਿਪੀਲਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 110

तस्मात्त्वयाहमेवाद्य हसिता किमतः परम् । ततो निरुत्तरो राजा जिज्ञासुस्तद्वचो हरेः

ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੱਸਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤਦ ਰਾਜਾ ਉੱਤਰ-ਹੀਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਇਆ।

Verse 111

आस्थाय नियमं तस्थौ सप्तरात्रमकल्मषः । स्वप्नान्ते प्राह तं ब्रह्मा प्रभाते पर्यटन्पुरम्

ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਮਲ-ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਫਿਰਿਆ।

Verse 112

वृद्धद्विजोत्तमाद्वाक्यं सर्वं ज्ञास्यति ते प्रिया । इत्युक्त्वांतर्दधे ब्रह्मा प्रभाते च नृपः पुरात्

“ਵ੍ਰਿਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲਵੇਗੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨਗਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।

Verse 113

निर्गच्छन्मन्त्रिसहितः सभार्यो वृद्धमग्रतः । गदंतं विप्रमायांतं वृद्धं च स ददर्श ह

ਜਦ ਉਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵ੍ਰਿਧ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਤੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ।

Verse 114

ब्राह्मण उवाच । ये विप्रमुख्याः कुरुजांगलेषु दाशास्तथा दाशपुरे मृगाश्च । कालंजरे सप्त च चक्रवाका ये मानसे तेत्र वसंति सिद्धाः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਕੁਰੂਜਾਂਗਲ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਾਸ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦਾਸ਼ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਵੀ; ਕਾਲੰਜਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ—ਉਹ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।’

Verse 115

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य स पपात शुचान्वितः । जातिस्मरत्वमगमत्तौ च मंत्रिवरात्मजौ

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਸਿਮਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 116

कामशास्त्रप्रणेता तु बाभ्रव्यः स तु बालकः । पंचाल इति लोकेषु विश्रुतः सर्वशास्त्रवित्

ਕਾਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਣੇਤਾ ਬਾਭ੍ਰਵ੍ਯ ਸੀ; ਉਹੀ ਬਾਲਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਪਾਂਚਾਲ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ।

Verse 117

पुंडरीकोपि धर्मात्मा वेदशास्त्रप्रवर्तकः । भूत्वा जातिस्मरौ शोकात्पतितावग्रतस्तथा

ਪੁੰਡਰੀਕ ਵੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ। ਜਾਤਿਸਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 118

हा वयं कर्मविभ्रष्टाः कामतः कर्मबंधनात् । एवं विलप्य बहुशस्त्रयस्ते योगपारगाः

ਹਾਇ! ਅਸੀਂ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰੰਬਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ—ਯੋਗ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਯ—ਅੱਗੇ ਬੋਲੇ।

Verse 119

विस्मयाच्छ्राद्धमाहाम्यमभिनंद्य पुनः पुनः । स तु तस्मै धनं दत्त्वा प्रभूतग्रामसंयुतम्

ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 120

विसृज्य ब्राह्मणं तं च वृद्धं धनमदान्वितम् । आत्मीयं नृपतिः पुत्रं नृपलक्षणसंयुतम्

ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ—ਜੋ ਧਨ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਰਾਜ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 121

विष्वक्सेनाभिधानं च राजाराज्येभ्यषेचयत् । मानसे सलिले सर्वे ततस्ते योगिनां वराः

ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਸੇਨ ਨਾਮਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।

Verse 122

ब्रह्मदत्तादयस्तस्मिन्पितृभक्ता विमत्सराः । सन्नतिश्चाभवद्धृष्टा मयैव तव दर्शितम्

ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੱਤ ਆਦਿ ਪਿਤ੍ਰ-ਭਕਤ ਸਨ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਮਰ ਪ੍ਰਣਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦੀ ਸੀ—ਇਹ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ।

Verse 123

राजन्योगफलं सर्वं यदेतदभिलक्ष्यते । तथेति प्राह राजापि पुरस्तादभिनंदयन्

“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਇਹਥੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਰਾਜਯੋਗ (ਰਾਜਧਰਮ) ਦਾ ਪੂਰਨ ਫਲ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, “ਤਥਾਸਤੁ,” ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਮਨ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।

Verse 124

त्वत्प्रसादादिदं सर्वं मयैवं प्राप्यते फलम्

ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹੀ ਫਲ (ਪਰਿਣਾਮ)।

Verse 125

ततस्ते योगमास्थाय सर्व एव वनौकसः । ब्रह्मरंध्रेण परमं पदमापुस्तपोबलात्

ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਨਵਾਸੀ ਯੋਗ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ; ਤਪੋਬਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੇ ਮੂਧਾ-ਰੰਧ੍ਰ (ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ) ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 126

एवमायुर्धनं विद्यां स्वर्गमोक्षसुखानि च । प्रयच्छंति सुतं राज्यं नृणां तुष्टाः पितामहाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਯੁ, ਧਨ, ਵਿਦਿਆ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਸੁਖ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਜਸੱਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 127

इदं च पितृमाहात्म्यं ब्रह्मदत्तस्य वै नृप । द्विजेभ्यः श्रावयेद्विद्वान्शृणोति पठतेपि वा । कल्पकोटिशतं साग्रं ब्रह्मलोके महीयते

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵੇ—ਜਾਂ ਆਪ ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਵੀ—ਉਹ ਸੌ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।