Adhyaya 94

Verse 1

कुंजल उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि तत्सर्वं कारणं सुत । यस्मात्तौ तादृशौ जातौ स्वमांसपरिभक्षकौ

ਕੁੰਜਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ—ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਐਸੇ ਬਣੇ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਸ ਦੇ ਭੱਖਕ ਹੋ ਗਏ।

Verse 2

सर्वत्र कारणं कर्म शुभाशुभं न संशयः । पुण्येन कर्मणा पुत्र नरः सौख्यं प्रभुंजति

ਹਰ ਥਾਂ ਕਾਰਣ ਕਰਮ ਹੀ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 3

दुष्कृतं भुंजते चात्र पापयुक्तेन कर्मणा । सूक्ष्मवर्त्मविचार्यैवं शास्त्रज्ञानेन चक्षुषा

ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਪਾਪ-ਰੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੇ ਸੁਖਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੋ।

Verse 4

स्थूलधर्मं प्रदृष्ट्वैव सुविचार्य पुनः पुनः । समारभेन्नरः कर्म मनसा निपुणेन च

ਪਹਿਲਾਂ ਸਥੂਲ, ਬਾਹਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਚਿੰਤਨ ਕਰ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫਿਰ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਆਰੰਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 5

समूर्तिकारकः शिल्पी रसमावर्त्तयेद्यथा । अग्नेश्च तेजसा पुत्र ज्वालाभिश्च समंततः

ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਘੜਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਲਪੀ ਪਿਘਲੇ ਧਾਤ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਸੰਵਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਪੁੱਤਰ, ਅੱਗ ਦੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ (ਉਹ) ਤਪ ਕੇ ਢਲਦਾ ਹੈ।

Verse 6

द्रवीभूतो भवेद्धातुर्वह्निना तापितः शनैः । यादृशं वत्स भक्ष्यंतु रसपक्वं निषेच्यते

ਅੱਗ ਨਾਲ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਤਪਾਇਆ ਧਾਤੂ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਵਤਸ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਰਸ ਵਿੱਚ ਪੱਕ ਕੇ ਸਾਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਭੋਗਣ ਤੇ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

तादृशं जायते वत्स रूपं चैव न संशयः । यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते

ਹੇ ਵਤਸ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਫਲ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

कर्म एव प्रधानं यद्वर्षारूपेण वर्त्तते । क्षेत्रेषु यादृशं बीजं वपते कृषिकारकः

ਕਰਮ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਫਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 9

तादृशं भुंजते तात फलमेव न संशयः । यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते

ਹੇ ਤਾਤ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਪਰিণਾਮ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम् । कर्म दायादका लोके कर्म संबंधिबांधवाः

ਕਰਮ ਹੀ ਇਸ ਜੀਵ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਸਭ ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਹੀ ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਹੀ ਸਬੰਧ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦਾ ਬੰਧਨ ਤੇ ਬਾਂਧਵ ਹੈ।

Verse 11

कर्माणि चोदयंतीह पुरुषं सुखदुःखयोः । सुवर्णं रजतं वापि यथारूपं निषिच्यते

ਇਥੇ ਕਰਮ ਹੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਧੱਕਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਸਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਢਾਲੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 12

तथा निषिच्यते जंतुः पूर्वकर्मवशानुगः । पंचैतानीह दृश्यंते गर्भस्थस्यैव देहिनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ, ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਗਰਭਸਥ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪੰਜ ਐਸੇ ਲੱਛਣ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 13

आयुः कर्म च वित्तं च विद्यानि धनमेव च । यथा मृत्पिंडकं कर्त्ता कुरुते यद्यदिच्छति

ਆਯੁ, ਕਰਮ, ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਾਧਨ—ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਲੋਥੜੇ ਨੂੰ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚਾਹੇ ਢਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਤਾ-ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 14

तथा कर्मकृतं चैव कर्त्तारं प्रतिपद्यते । देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षितां तथा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਾ-ਭਾਵ, ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ, ਪਸ਼ੂਤਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀ-ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं वा याति जंतुः स्वकर्मभिः । स एव तु तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मनः

ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵ ਤਿਰਛੇ ਜਨਮ ਜਾਂ ਸਥਾਵਰ-ਭਾਵ ਤੱਕ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਜੀਵ ਨਿੱਤ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 16

आत्मना विहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम् । गर्भशय्यामुपादाय भुंजते पूर्वदेहिकम्

ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੇ ਹੀ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਸੁਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੇ ਹੀ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਗਰਭ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੇਜ ਬਣਾ ਕੇ ਜੀਵ ਪਿਛਲੇ ਦੇਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 17

पूर्वदेहकृतं कर्म न कश्चित्पुरुषोत्तमः । बलेन प्रज्ञया वापि समर्थः कर्तुमन्यथा

ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਪਿਛਲੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਨਾ ਬਲ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਜ్ఞਾ (ਬੁੱਧੀ) ਨਾਲ।

Verse 18

स्वकृतान्येव भुंजंति दुःखानि च सुखानि च । हेतुतः कारणैर्वापि सोहं कारेण बाध्यते

ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਗਦੇ ਹਨ—ਦੁੱਖ ਵੀ ਤੇ ਸੁਖ ਵੀ। ਨੀਅਤਾਂ ਤੋਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਕਰਮ-ਬਲ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹਾਂ।

Verse 19

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विंदति मातरम् । तद्वच्छुभाशुभं कर्म कर्तारमनुगच्छति

ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਛਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 20

उपभोगादृते यस्य नाश एव न विद्यते । प्राक्तनं बंधनं कर्म कोन्यथाकर्तुमर्हति

ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਸ ਭੋਗੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਬੰਧਨ-ਰੂਪ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕੌਣ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 21

सुशीघ्रमनुधावंतं विधानमनुधावति । शोभते संनिपातेन यथाकर्म पुराकृतम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੌੜਦਾ ਫਿਰੇ, ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰੰਤ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਹ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

उपतिष्ठति तिष्ठंतं गच्छं तमनुगच्छति । करोति कुर्वतः कर्मच्छायेवानु विधीयते

ਜੋ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ-ਫਲ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 23

यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् । उपसर्गा हि विषया उपसर्गा जरादयः

ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਸਦਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ—ਬੁਢਾਪਾ ਆਦਿ ਕਲੇਸ਼ ਸਦਾ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 24

पीडयंति नरं पश्चात्पीडितं पूर्वकर्मणा । येन यत्रोपभोक्तव्यं दुःखं वा सुखमेव च

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਲੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਖ ਭੋਗੇ।

Verse 25

स तत्र बद्ध्वा रज्ज्वेव बलाद्दैवेन नीयते । दैवं प्राहुश्च भूतानां सुखदुःखोपपादनम्

ਉੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੈਵ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਉਪਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ‘ਦੈਵ’ ਹੈ।

Verse 26

अन्यथा कर्मतच्चिंत्यं जाग्रतः स्वपतोपि वा । अन्यथा ह्युद्यते दैवं बध्यते च जिघांसति

ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਉਲਟੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸੋਚੇ—ਜਾਗਦਿਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਤਿਆਂ ਵੀ—ਤਾਂ ਦੈਵ (ਭਾਗ੍ਯ) ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਨੂੰ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।

Verse 27

शस्त्राग्निविषदुर्गेभ्यो रक्षितव्यं सुरक्षति । यथा पृथिव्यां बीजानि वृक्षगुल्मतृणान्यपि

ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਅੱਗ, ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬਚਾਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚੌਕਸੀ ਹੀ ਸੱਚੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਰੱਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹੀ ਰੁੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਘਾਹ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 28

तथैवात्मनि कर्माणि तिष्ठंति प्रभवंति च । तैलक्षयाद्यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਰਮ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਦੀਵਾ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

कर्मक्षयात्तथा जंतोः शरीरं नाशमृच्छति । कर्मक्षयात्तथा मृत्युस्तत्त्वविद्भिरुदाहृतम्

ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਤ ਵੀ—ਤੱਤਵ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਕਰਮ-ਖ਼ਯ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ।

Verse 30

विविधाः प्राणिनां रोगाः स्मृतास्तेषां च हेतवः । तस्मात्तत्त्वप्रधानस्तु कर्म एव हि प्राणिनाम्

ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਰੋਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਨਿਯੰਤਾ ਕਰਮ ਹੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੈ।

Verse 31

यत्पुरा क्रियते कर्म तदिहैव प्रभुज्यते । यत्त्वया दृष्टमेवापि पृच्छितं तात सांप्रतम्

ਜੋ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਤੂੰ ਆਪ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਬਾਰੇ ਹੀ ਹੁਣ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।

Verse 32

तस्यार्थं तु मया प्रोक्तं भुंजाते तौ हि सांप्रतम् । आनंदे कानने दृष्टं तयोः कर्मसुदारुणम्

ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਨੰਦ ਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਦੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 33

तयोश्चेष्टां प्रवक्ष्यामि शृणु वत्स प्रभाषतः । कर्मभूमिरियं तात अन्या भोगार्थभूमयः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਚਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੇ ਵਤਸ, ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਸੁਣ। ਹੇ ਤਾਤ, ਇਹ ਲੋਕ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਭੋਗ ਲਈ ਨਿਯਤ ਭੂਮੀਆਂ ਹਨ।

Verse 34

सर्गादीनां महाप्राज्ञ तासु गत्वा सुभुंजति । सूत उवाच । चौलदेशे महाप्राज्ञः सुबाहुर्नाम भूमिपः

ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ) ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚੋਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਬਾਹੁ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਅਤਿ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ।

Verse 35

रूपवान्गुणवान्धीरः पृथिव्यां नास्ति तादृशः । विष्णुभक्तो महाप्राज्ञो वैष्णवानां च सुप्रियः

ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਭਗਤ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀ।

Verse 36

कर्मणा त्रिविधेनापि प्रध्यायन्मधुसूदनम् । अश्वमेधादिकान्यज्ञान्यजेत सकलान्नृप

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿਕ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

पुरोधास्तस्य चैवास्ति जैमिनिर्नाम ब्राह्मणः । स चाहूय सुबाहुं तमिदं वचनमब्रवीत्

ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੀ ਸੀ—ਜੈਮਿਨੀ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਬਾਹੂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 38

राजन्देहि सुदानानि यैः सुखं तु प्रभुंज्यत । दानैस्तु तरते लोकान्दुर्गान्प्रेत्य गतो नरः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਦੇਹੁ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਕਠਿਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

दानेन सुखमाप्नोति यशः प्राप्नोति शाश्वतम् । दानेन चातुला कीर्तिर्जायते मृत्युमंडले

ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਮਰਣਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ ਕੀਰਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 40

यावत्कीर्तिः स्थिता चात्र तावत्कर्ता दिवं वसेत् । तद्दानं दुष्करं प्राहुर्दातुं नैव प्रशक्यते

ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਦਾਤਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਦਾਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਣਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 41

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्यं मानवैः सदा । सुबाहुरुवाच । दानाच्च तपसो वापि द्वयोर्मध्ये सुदुष्करम्

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁਬਾਹੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਵਿਚੋਂ ਸੱਚਾ ਦਾਨ ਹੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਹੈ।

Verse 42

किं वा महत्फलं प्रेत्य तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम । जैमिनिरुवाच । दानान्न दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन

“ਜਾਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ।” ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ।”

Verse 43

राजन्प्रत्यक्षमेवैकं दृश्यते लोकसाक्षिकम् । परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थं लोभमोहिताः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਕ ਗੱਲ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਗਵਾਹ ਹੈ: ਲੋਭ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ ਧਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 44

प्रविशंति नरा लोके समुद्रमटवीं तथा । सेवामन्ये प्रपद्यंतेऽश्ववृत्तिरिति या स्थिता

ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਰ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੇਵਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਰੀਤ ‘ਅਸ਼ਵ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 45

हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा पुरा । तस्य दुःखार्जितस्यापि प्राणेभ्योपि गरीयसः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰਕੇ ਕੀਮਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 46

अर्थस्य पुरुषव्याघ्र परित्यागः सुदुष्करः । विशेषतो महाराज तस्य न्यायार्जितस्य च

ਹੇ ਪੁਰਖ-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਧਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਨ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਵੇ।

Verse 47

श्रद्धया विधिवत्पात्रे दत्तस्यांतो न विद्यते । श्रद्धा धर्मसुता देवी पावनी विश्वतारिणी

ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਦੇਵੀ ਹੈ—ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਵਾਲੀ।

Verse 48

सावित्री प्रसवित्री च संसारार्णवतारिणी । श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्न्नार्थराशिभिः

ਉਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਵਿਤ੍ਰੀ ਵੀ—ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਣ ਵਾਲੀ। ਧਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਧਨ-ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 49

निष्किंचनास्तु मुनयः श्रद्धाधर्मा दिवं गताः । संति दानान्यनेकानि नानाभेदैर्नृपोत्तम

ਨਿਸ਼ਕਿੰਚਨ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ! ਦਾਨ ਅਨੇਕ ਹਨ, ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭਾਜਿਤ।

Verse 50

अन्नदानात्परं नास्ति प्राणिनां गतिदाकयम् । तस्मादन्नंप्रदातव्यंपयसाचसमन्वितम्

ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਧ ਸਮੇਤ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 51

मधुरेणापि पुण्येन वचसा च समन्वितम् । नास्त्यन्नात्तु परं दानमिहलोके परत्र च

ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਪੁੰਨਮਈ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ।

Verse 52

तारणाय हितायैव सुखसंपत्तिहेतवे । श्रद्धया विधिवत्पात्रे निर्मलेनापि चेतसा

ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਸੱਚੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਾਸਤੇ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ, ਨਿਰਮਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਭੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 53

अन्नैकस्य प्रदानस्य फलं भुंक्ते भवेन्नरः । ग्रासाद्ग्रासं प्रदातव्यं मुष्टिप्रस्थं न संशयः

ਅੰਨ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਭੀ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਨ ਗ੍ਰਾਸ-ਗ੍ਰਾਸ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਮੁੱਠੀ ਮੁੱਠੀ ਅਤੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 54

अक्षयं जायते तस्य दानस्यापि महाफलम् । न च प्रस्थं न वा मुष्टिं नरस्य हि न संभवेत्

ਉਸ ਦਾਨ ਤੋਂ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਨਾ ਪ੍ਰਸਥ ਮਾਪ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਇਕ ਮੁੱਠੀ ਹੀ (ਦੇਣ ਲਈ)।

Verse 55

अनास्तिक्यप्रभावेण पर्वणि प्राप्य मानवः । श्रद्धया ब्राह्मणं चैकं भक्त्या चैव प्रभोजयेत्

ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਣ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਵਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 56

एकस्यापिप्रधानस्यअन्नस्यापिप्रजेश्वर । जन्मांतरं सुसंप्राप्य नित्यं चान्नं प्रभुंजति

ਹੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਈਸ਼ਵਰ! ਅੰਨ ਦੀ ਇਕੋ ਉੱਤਮ ਭੇਟ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਭੀ ਮਨੁੱਖ ਅਗਲਾ ਸੁਭਾਗਾ ਜਨਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਚੁਰ ਅੰਨ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

पूर्वजन्मनि यद्दत्तं भक्त्या पात्रे सकृन्नरैः । जन्मांतरं सुसंप्राप्य नित्यमेव भुनक्ति च

ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਅਗਲਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਸਦਾ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 58

अन्नदानं प्रयच्छंति ब्राह्मणेभ्यो हि नित्यशः । मिष्टान्नपानं भुंजंति ते नरा अन्नदायिनः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਨਦਾਤਾ ਮਿੱਠੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਨ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 59

अन्नमेव वदंत्येत ऋषयो वेदपारगाः । प्राणभूतं न संदेहममृताद्धि समुद्भवम्

ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਨ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 60

प्राणास्तेन प्रदत्ता हि येन चान्नं समर्पितम् । अन्नदानं महाराज देहि त्वं तु प्रयत्नतः

ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਨ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾਨ ਕੀਤੇ—ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਕਰ।

Verse 61

एवमाकर्ण्य वै राजा जैमिनेस्तु महात्मनः । पुनः पप्रच्छ तं विप्रं जैमिनिं ज्ञानपंडितम्

ਇਉਂ ਮਹਾਤਮਾ ਜੈਮਿਨੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਜੈਮਿਨੀ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਪੰਡਿਤ—ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

Verse 94

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे चतुर्नवतितमोऽध्यायः

ਇਉਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮਿਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵੇਨੋਪਾਖਿਆਨ, ਗੁਰੂਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਚ੍ਯਵਨ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਚੌਰਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।