Adhyaya 8

Verse 1

कश्यप उवाच । स गर्भे व्याकुलो जातः खिद्यमानो दिने दिने । दुःखाक्रांतो हि धर्मात्मा सर्वपीडाभिपीडितः

ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 2

अधोमुखस्तु गर्भस्थो मोहजालेन बंधितः । आधिव्याधिसमाक्रांतो हाहाभूतो विचेतनः

ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅਧੋਮੁਖ ਹੋਇਆ ਭ੍ਰੂਣ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਧੀ ਤੇ ਵਿਆਧੀ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ‘ਹਾਏ ਹਾਏ’ ਕਰਦਾ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

दुःखेन महताविष्टो ज्ञानमाह प्रपीडितः । आत्मोवाच । तव वाक्यं महाप्राज्ञ न कृतं तु मया तदा

ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਿਆਨ ਬੋਲਿਆ। ਆਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ।”

Verse 4

ध्यानेन वार्यमाणोपि पतितो मोहसंकटे । तस्माद्रक्ष महाप्राज्ञ गर्भवासात्सुदारुणात्

ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਨ ਮੋਹ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਮੈਨੂੰ ਗਰਭ-ਵਾਸ ਦੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 5

ज्ञानमुवाच । मया त्वं वारितो ह्यात्मन्कृतं वाक्यं न चैव मे । पंचात्मकैर्महाक्रूरैः पातितो गर्भसंकटे

ਜ੍ਞਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਆਤਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਮੰਨੀ ਨਾ ਗਈ। ਪੰਜ-ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਅਤਿ ਕ੍ਰੂਰ ਬਲਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਗਰਭ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਡਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”

Verse 6

इदानीं गच्छ त्वं ध्यानं तस्मात्संप्राप्स्यसे सुखम् । गर्भवासाद्भविष्यस्ते मोक्ष एव न संशयः

ਹੁਣ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ; ਉਸ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਗਰਭ-ਵਾਸ ਦੇ (ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ) ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਮਿਲੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा ज्ञानस्य तत्त्वताम् । ध्यानमाहूय प्रोवाच श्रूयतां वचनं मम

ਉਸ ਦੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਜ੍ਞਾਨ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ।”

Verse 8

त्वामहं शरणं प्राप्तो ध्यान मां रक्ष नित्यशः । एवमस्तु महाप्राज्ञ ध्यानमाह महामतिम्

“ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਹੇ ਧਿਆਨ, ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।” “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ,” ਧਿਆਨ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 9

एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा आत्मा वै ध्यानमागतः । ध्यानेन हि समं गर्भे संस्थितो मोहवर्जितः

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਧਿਆਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 10

यदा ध्यानं गतो ह्यात्मा विस्मृतं गर्भजं भयम् । स द्वाभ्यां सहितस्तत्र आत्मा मोह विना कृतः

ਜਦ ਆਤਮਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਗਰਭ-ਜਨਮਿਆ ਭੈ ਭੁੱਲ ਗਿਆ; ਤਦ ਉੱਥੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਮੋਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 11

चिंतयन्नेव वै नित्यमात्मकं सुखमेव हि । इतो निष्क्रांतमात्रस्तु त्यजे पंचात्मकं वपुः

ਆਤਮਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਤ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

एवं चिंतयते नित्यं गर्भवासगतः प्रभुः । सूतिकाले तु संप्राप्ते प्राजापत्ये वरानने

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਭ-ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਤ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦ ਪ੍ਰਸਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

वायुना चलितो गर्भः प्राणेनापि बलीयसा । योनिर्विकासमायाति चतुर्विंशांगुलं तदा

ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਵਾਯੂ ਦੇ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ ਗਰਭ ਹਿਲਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਯੋਨੀ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਚੌਵੀ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 14

पंचविंशांगुलो गर्भस्तेन पीडा विजायते । एवं संपीड्यमानस्तु मूर्च्छया मूर्च्छितः प्रिये

ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਪੱਚੀ ਉਂਗਲ-ਮਾਪ ਲੰਬਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਘੋਰ ਪੀੜ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾਇਆ ਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋਇਆ ਉਹ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

पतितो भूमिभागे तु ज्ञानध्यानसमन्वितः । प्राजापत्येन दिव्येन वायुना स पृथक्कृतः

ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਕ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਯੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 16

भूमिसंस्पर्शमात्रेण ज्ञानध्याने तु विस्मृते । संसारबंधसंदिग्ध आत्मा प्रियतया स्थितः

ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝੀ ਤੇ ਸੰਦੇਹੀ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰੀਤਿ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 17

गुणदोषसमाक्रांतो महामोहसमन्वितः । खाद्यं पानादिकं सर्वमिच्छत्येव दिनेदिने

ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਮਹਾ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਦਿਨ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿਕ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

एवं संपुष्यमाणस्तु आत्मा पंचात्मकैः सह । व्यापितो हींद्रियैः सर्वैर्विषयैः पापकारिभिः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਿਆ-ਪੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਆਤਮਾ, ਪੰਜਾਤਮਕ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 19

बांधवानां समोहेन भार्यादीनां तथैव च । आकुलव्याकुलो देवि जायते च दिनेदिने

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਆਸਰੇਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਆਕੁਲ ਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

महामोहेन संदिग्धो मोहजालगतः प्रभुः । कैवर्तेन यथा बद्धः शकुलो जालबंधनैः

ਮਹਾ ਮੋਹ ਨਾਲ ਸੰਦੇਹੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਮਛੇਰੇ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸ ਕੇ ਬੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 21

चलितुं नैव शक्तोस्ति तथात्मासीत्प्रबंधितः । मोहजालैस्तु तैः सर्वैर्दृढबंधैस्तु बंधितः

ਉਹ ਹਿਲਣ ਜੋਗਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ; ਉਸ ਦਾ ਆਪਾ ਹੀ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੋਹ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਜਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਕਸ ਕੇ ਬੱਝ ਗਿਆ।

Verse 22

एवमादिप्रपंचेन व्यापितो व्यापकेन हि । ज्ञानविज्ञानविभ्रष्टो रागद्वेषादिभिर्हतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਛਾਇਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

कामेन पीड्यमानस्तु क्रोधेनैव तथैव वा । प्रकृत्या कर्मणाबद्धो महामूढो व्यजायत

ਕਾਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ—ਜਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਹਾ ਮੂੜ੍ਹ ਫਿਰ ਜਨਮ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

सूत उवाच । एवं मूढो यदात्मासौ कामक्रोधवशंगतः । लोभरागादिभिः सर्वैर्व्यापृतस्तैर्दुरात्मभिः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਲੋਭ, ਰਾਗ ਆਦਿ ਸਭ ਦੁਰਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਰਾਤਮਾ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

इयं भार्या ह्ययं पुत्र इदं मित्रमिदं गृहम् । एवं संसारजालेन महामोहेन बंधितः

“ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਘਰ ਹੈ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਮੋਹ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

पुत्रशोकादिभिर्दुःखैर्विविधैराकुलस्तदा । जरयाव्याधिभिश्चैव संग्रस्तश्चाधिभिस्तथा

ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋ-ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

एवमात्मा संप्रतप्तो दुःखमोहैः सुदारुणैः । अभिमानैर्मानभंगैर्नानादुःखैश्च खंडितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ, ਮਾਨ-ਭੰਗ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 28

वृद्धत्वेन तथा देवि शबलत्वेन पीडितः । दुःखं चिंतयते नित्यं हाहाभूतो विचेतनः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; “ਹਾਏ, ਹਾਏ” ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੇਹੋਸ਼-ਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

रात्रौ स्वप्नान्प्रपश्येत दिवा चैतन्यवर्जितः । वैकल्येन तथांगानां व्याप्तो देवि दिनेदिने

ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸੁਪਨੇ ਹੀ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿਆਪ ਜਾਵੇ।

Verse 30

संसारे भ्रममाणेन वैराग्यं तत्र दर्शितम् । निःशंकं बंधुहीनं च प्रशांतं तुष्टमेव च

ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਉਥੇ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਨਿਡਰ, ਬੰਧੂ-ਬਾਂਧਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ।

Verse 31

तमुवाच तदात्मा वै कामक्रोधविवर्जितम् । को भवान्नग्नरूपेण कथं मित्रैर्न लज्जसे

ਤਦ ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਾ: “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਜੋ ਨਗਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈਂ—ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅੱਗੇ ਲੱਜਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?”

Verse 32

यत्र लोकाः स्त्रियो वृद्धा युवत्यो मातरस्तथा । एतासां हि गतो मध्ये न बिभेषि अनावृतः

ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਹਨ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬੁੱਢੀਆਂ, ਜੁਆਨ ਨਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਵੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਤੂੰ ਅਨਾਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 33

वीतराग उवाच । को ह्यत्र नग्नो दृश्येत न नग्नोस्मीति वै कदा । सुसंबद्धस्त्वमेवापि परिधान समन्वितः

ਵੀਤਰਾਗ ਬੋਲੇ: “ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਨਗਨ ਦਿੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਕੋਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਨਗਨ ਨਹੀਂ’? ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ—ਪਹਿਰਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕਿਆ।”

Verse 34

न नग्नोस्मि कदा दिव्यभवान्नग्नः प्रदृश्यते । इंद्रियार्थवशेवर्ती मर्यादापरिवर्जितः

ਮੈਂ ਕਦੇ ਨੰਗਾ ਨਹੀਂ; ਨੰਗਾ ਤਾਂ ਤੂੰ, ਦਿਵ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਇਆ, ਮਰਿਆਦਾ ਤੇ ਸੰਯਮ ਤਿਆਗ ਕੇ।

Verse 35

आत्मोवाच । पुरुषस्य का हि मर्यादा तामाचक्ष्व च सुव्रत । विस्तरेण महाप्राज्ञ यदि जानासि निश्चितम्

ਆਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮਰਿਆਦਾ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਜੇ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾ।

Verse 36

वीतरागो महाप्राज्ञस्तमुवाच महामतिः । सुस्थैर्यं भजते चित्तं सुखदुःखेषु नित्यदा

ਵੈਰਾਗੀ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਉਹ ਮਹਾਮਤੀ, ਉਸਨੂੰ ਬੋਲੇ: ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਮਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

क्लेशितं सर्वभावैश्च तेषुतेषु परित्यजेत् । अथ लज्जां प्रवक्ष्यामि मनो या निर्विशत्यलम्

ਜੋ ਜੋ ਭਾਵ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਲੱਜਾ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 38

मयाद्यैवं न कर्तव्यं नग्नः स्थानविवर्जितः । पश्चात्तापे सुसंलीनः सा लज्जा परिकथ्यते

ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ—ਬੇਥਾਂ ਨੰਗਾ ਖੜ੍ਹਨਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਣਾ—ਇਹੀ ਲੱਜਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 39

कस्य लज्जा प्रकर्तव्या द्वितीयो नास्ति सर्वदा । एकश्च पुरुषो दिव्यः कस्य किंचिन्न नाशयेत्

ਕਿਸ ਲਈ ਲੱਜਾ ਕਰਨੀ? ਕਿਉਂਕਿ ਸਦਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਕੋ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖ ਹੈ—ਉਹ ਕਿਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਨਾ ਕਰ ਦੇਵੇ?

Verse 40

अथ लोकान्प्रवक्ष्यामि ये त्वया परिकीर्तिताः । यथा कुलालकश्चक्रे मृत्पिंडं च निधापयेत्

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਲੋਕ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੂੰ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਚੱਕੇ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਡੱਲਾ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

भ्रामयित्वा तु सूत्रेण नानाभेदान्प्रकाशयेत् । भांडानां तु सहस्राणि स्वेच्छया मतिसंस्थितः

ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਉਹ ਅਨੇਕ ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਂਡੇ ਰਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

तथायं सृजते धाता नानारूपाणि नान्यथा । पश्चाद्विनाशमायांति येनकेनापि हेतुना

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਤਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਰਚਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 43

सर्वदैव स्थिता ये च ये लोकाश्च सनातनाः । तेषां लज्जा प्रकर्तव्या नावर्तंते हि ते भुवि

ਜੋ ਲੋਕ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਧਾਮ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਕਤੀਭਾਵ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਭੈ (ਲੱਜਾ) ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।

Verse 44

आकाशवायुतेजांसि पृथ्वी चापश्च पंचमः । अमी लोकाः प्रकाशंते ये च सर्वत्र संस्थिताः

ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਤੇਜ (ਅਗਨੀ); ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਜਲ—ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ-ਲੋਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।

Verse 45

सत्त्वानामंगदेशेषु पंचैतेषु सुसंस्थिताः । सर्वत्रैव च वर्तंते कस्य लज्जा विधीयते

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਜੇ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੱਜਾ ਕਿਸ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ?

Verse 46

स्त्रीणां रूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां तात सांप्रतम् । यथाघटसहस्रेषुसोदकेषुविराजते

ਹੇ ਤਾਤ, ਹੁਣ ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਸੌੰਦਰਯ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਜਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 47

एकश्चंद्रो हि सर्वत्र भवांस्तद्वद्विराजते । गतो जंतुसहस्रेषु मोहचक्रे महात्मवान्

ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸਭ ਥਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਮੋਹ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 48

स्थावरेषु च सर्वेषु जंगमेषु तथा भवान् । योनिद्वारेण पापेन मायामोहमयेन वै

ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸਥਾਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਅਤੇ ਸਭ ਜੰਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਯੋਨੀ ਦੇ ਦੁਆਰ ਰਾਹੀਂ—ਉਸ ਪਾਪਮਈ, ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ—ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ।

Verse 49

कुचाभ्यां च नितंबाभ्यां वयसा च विराजते । हृन्मांसस्याधिका वृद्धिर्दृष्टा चात्र न संशयः

ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਚਾਂ ਅਤੇ ਨਿਤੰਬਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਯੌਵਨ ਦੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਮਾਸ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 50

पतनाय च लोकानां मोहरूपं विदर्शितम् । नभवत्येव सा नारी या त्वया परिकीर्तिता

ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਲਈ ਮੋਹ-ਰੂਪ ਇਕ ਭ੍ਰਮਾਤਮਕ ਆਕਾਰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਨਾਰੀ ਤੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 51

लीलया कुरुते धाता विनोदाय सदात्मनः । यथा नार्यास्तथा पुंसो जीवः सर्वत्र संस्थितः

ਧਾਤਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ) ਸਦਾ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਲੀਲਾ ਰੂਪ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ—ਜੀਵਾਤਮਾ ਸਭ ਥਾਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

Verse 52

कुचयोनिविहीना ये जीवन्मुक्ताः सदैव हि । नरस्तु पुरुषः प्रोक्तो नारी प्रकृतिरुच्यते

ਜੋ ‘ਕੁਚ’ ਅਤੇ ‘ਯੋਨੀ’ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਹਨ—ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਮੁਕਤ ਹਨ। ‘ਨਰ’ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਨਾਰੀ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

रमते तेन वै सार्द्धं न मुक्ता हि कदाचन । भवान्प्रकृतिसंयुक्तः पुरुषेषु प्रदृश्यते

ਉਹ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਰਮਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ (ਜੀਵ ਰੂਪ) ਦਿੱਖਦੇ ਹੋ।

Verse 54

कः कस्य कुरुते लज्जामेवं ज्ञात्वा सुखं व्रज । वृद्धां स्त्रियं प्रवक्ष्यामि सदावृद्धां वरानने

ਕੌਣ ਕਿਸ ਅੱਗੇ ਲੱਜਾ ਕਰੇ? ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਮੈਂ ਇਕ ਬੁੱਢੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗੀ—ਜੋ ਸਦਾ ਹੀ ਬੁੱਢੀ ਹੈ।

Verse 55

त्वचा जर्जरतां याता यस्याप्यंगे वरानने । श्वेतैश्चैव तथाकेशैः पलितैश्च समाकुला

ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਜੁਰਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਸ ਸਫੈਦ ਤੇ ਪਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 56

बलहीनाथ दीनापि व्यापिता वलिना तदा । नेयं वृद्धा भवेन्नारी परं वृद्धा च कथ्यते

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦਿਨ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੁਰਰੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਢੀ ਨਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਸੱਚੀ ਬੁੱਢੀ ਤਾਂ ਹੋਰ ਹੀ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 57

एतस्या लक्षणं प्रोक्तं युवतीं प्रवदाम्यहम् । ज्ञानेन वर्द्धते नित्यं जीवपार्श्वे समाश्रिता

ਇਸ ਦੀ ਲੱਛਣ-ਵਿਆਖਿਆ ਕਹੀ ਗਈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੁਵਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿੱਤ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਪਾਸ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 58

सुमतिर्नाम संप्रोक्ता सा वृद्धा युवतीति च । नारी पुरुषलोकेषु सर्वदैव प्रतिष्ठिता

ਉਹ ‘ਸੁਮਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਬੁੱਢੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਯੁਵਤੀ ਵੀ। ਇਹ ਨਾਰੀ-ਤੱਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 59

लज्जा तस्याः प्रकर्तव्या अन्यच्चैव वदाम्यहम् । मातरं वै प्रवक्ष्यामि या त्वया परिकीर्तिता

ਉਸ ਦੀ ਲਾਜ-ਮਰਿਆਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਜਿਸ ਮਾਤਾ ਦਾ ਤੂੰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 60

प्राणिनामंगदेशेषु सदैव चेतना स्थिता । परज्ञानप्रदा या च सा प्रज्ञा परिकथ्यते

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਚੇ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ, ਉਹੀ ‘ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ’—ਸੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 61

प्रज्ञा माता समाख्याता प्राणिनां पालनाय सा । संस्थिता सर्वलोकेषु पोषणाय हिताय वा

ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਤਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 62

सुमतिर्नाम या प्रोक्ता सा माता परिकथ्यते । संसारद्वारमार्गाणि यानि रूपाणि नित्यशः

ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸੁਮਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਾਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ‘ਦੁਆਰ’ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜੋ ਮਾਰਗ-ਰੂਪ ਨਿੱਤ ਦੇ ਆਕਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਥਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 63

भवंति मातरो ह्येता बहुदुःखप्रदर्शिकाः । मातृरूपं समाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਮਾਤਾਵਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਮੈਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖਾਂ?

Verse 64

आत्मोवाच । भवान्को हि समायातो मम संतापनाशकः । विस्तरेण समाख्याहि स्वरूपमात्मनः स्वयम्

ਆਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ—ਆਪਣੇ ਰੂਪ—ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਦੱਸ।”

Verse 65

वीतराग उवाच । यस्मात्कामानि वर्तंते निराशाः सर्व एव ते । यं दुष्टत्वान्न पश्यंति कर्माण्येतानि नान्यथा

ਵੀਤਰਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।”

Verse 66

यत्समीपं हि नायाति आशा चैव कदाचन । क्रोधो लोभस्तथा मोहो यद्भयात्प्रलयं गताः

ਜਿਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਸਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਜਿਸ ਦੇ ਭਯ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

Verse 67

वीतरागोस्मि भद्रं ते विवेको मम बांधवः । आत्मोवाच । कीदृशोऽसौ तव भ्राता विवेको नाम नामतः

“ਮੈਂ ਵੀਤਰਾਗ ਹਾਂ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਵਿਵੇਕ ਮੇਰਾ ਬਾਂਧਵ ਹੈ।” ਆਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰਾ ਉਹ ਭਰਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵਿਵੇਕ’ ਹੈ?”

Verse 68

तस्य त्वं लक्षणं ब्रूहि भ्रातुरात्मन एव च । वीतराग उवाच । तस्यैव लक्षणं रूपं न वदामि तवाग्रतः

“ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸ—ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਵੀ।” ਵੀਤਰਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 69

भ्रातुस्तस्य महाभाग आह्वानं च करोम्यहम् । भोभो विवेक मे भ्रातरावयोस्त्वं वचः शृणु

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਮੈਂ ਉਸ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਅਰੇ ਅਰੇ, ਵਿਵੇਕ ਮੇਰੇ ਭਰਾ, ਸਾਡੀ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਸੁਣ।

Verse 70

एह्येहि सुमहाभाग मम स्नेहान्महामते । कश्यप उवाच । शांतिक्षमाभ्यां संयुक्तो भार्याभ्यां च समागतः

“ਆਓ, ਆਓ, ਹੇ ਅਤਿ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ! ਮੇਰੇ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਮਤਿ ਮੁਨੀ।” ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਮਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।”

Verse 71

सर्वदृक्सर्वगो व्यापी सर्वतत्त्वपरायणः । संदेहानां च सर्वेषां यो रिपुर्ज्ञानवत्सलः

ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਰਤਮਾਨ; ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

धारणा धीश्च द्वे पुत्र्यौ तस्यैव हि महात्मनः । तस्य योगः सुतो ज्येष्ठो मोक्षो यस्य महागुरुः

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਧੀ ਹੀ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਯੋਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਗੁਰੂ ਮੋਖਸ਼ (ਮੁਕਤੀ) ਸੀ।

Verse 73

निर्मलो निरहंकारो निराशो निष्परिग्रहः । सर्ववेलाप्रसन्नात्मा गतद्वंद्वो महामतिः

ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਆਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਮਤਿ ਹੈ।

Verse 74

स विवेकः समायातो गुणरत्नैर्विभूषितः । यस्यामात्यौ महात्मानौ धर्मसत्यौ महामती

ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਗੁਣ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹਾਤਮਾ ਮੰਤਰੀ ਸਨ—ਧਰਮ ਤੇ ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ।

Verse 75

क्षमाशांतिसमायुक्तः स विवेकः समागतः । वीतरागमुवाचेदमाहूतोहं समागतः

ਖਿਮਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਤਦ ਵੀਤਰਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬੁਲਾਵੇ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 76

तद्भ्रातः कारणं सर्वं कथ्यतां हि ममाग्रतः । यमाश्रित्य त्वयाद्यैव कृतमाह्वानमेव मे

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਰਾ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਰਾ ਕਾਰਨ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦੇ; ਜਿਸ ਆਸਰੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਵਾ ਭੇਜਿਆ ਹੈ।

Verse 77

वीतराग उवाच । पुमान्स्थितो यः पुरतो महापाशैर्नियंत्रितः । मोहस्य बाणैः संभ्रांतः संसारस्य च बंधनैः

ਵੀਤਰਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਮਹਾਂ-ਪਾਸਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ; ਮੋਹ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ।”

Verse 78

सर्वस्य व्यापकः स्वामी अयमात्मा ममैव च । पंचतत्त्वैः समाविष्टो ज्ञानध्यानविवर्जितः

ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਭ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸੁਆਮੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵੀ; ਪਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਕੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 79

पृच्छतामेनमात्मानं भवांस्तत्त्वेषु पंडितः । वीतरागवचः श्रुत्वा विवेको वाक्यमब्रवीत्

ਤੂੰ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪੰਡਿਤ ਹੈਂ; ਇਸੀ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰ। ਵੈਰਾਗੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਵਾਕ ਕਿਹਾ।

Verse 80

विवेक उवाच । सुखेन स्थीयते देव भवता विश्वनायक । आगते त्वयि संसारे किं किं भुक्तं सुखं स्वयम्

ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਨਾਇਕ! ਜਦ ਤੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਆਪ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਸੁਖ ਭੋਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ?

Verse 81

आत्मोवाच । गर्भवासो महद्दुःखमसह्यं दारुणं मया । भुक्तमेव महाप्राज्ञ ज्ञानहीनेन वै सदा

ਆਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਗਰਭ ਵਿਚ ਵਾਸਾ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਹੈ—ਅਸਹਿ ਤੇ ਭਿਆਨਕ—ਜੋ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਹਿਆ, ਸਦਾ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ।

Verse 82

देहेपि ज्ञानविभ्रष्टः सोहं जातो ह्यनेकधा । बाल्यावस्थां गतेनाथ कृत्याकृत्यं कृतं मया

ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮਿਆ। ਹੇ ਨਾਥ! ਜਦ ਮੈਂ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੈਂ ਕਰਤਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਕਰਤਵ੍ਯ ਦੋਵੇਂ ਕਰ ਬੈਠਾ।

Verse 83

तारुण्येन कृता क्रीडा भुक्ता भार्या ह्यनेकशः । वार्धकं प्राप्य संतप्तः पुत्रशोकादिभिस्तथा

ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਖੇਡ-ਤਮਾਸ਼ੇ ਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਕੀਤੇ; ਪਤਨੀ ਦਾ ਸੁਖ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਭੋਗਿਆ। ਪਰ ਬੁਢਾਪਾ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਸੰਤਪਤ ਹੋ ਗਿਆ—ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਆਦਿ ਹੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 84

भार्यादीनां वियोगैस्तु दग्धोस्म्यहमहर्निशम् । दुःखैरनेकसंवर्णैः संतप्तोस्मि दिनेदिने

ਭਾਰਿਆ ਆਦਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਸੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਹਰ ਦਿਨ ਪੀੜਤ ਹਾਂ।

Verse 85

दिवारात्रौ महाप्राज्ञ न विंदामि सुखं क्वचित् । एवं दुःखै सुसंतप्तः किं करोमि महामते

ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਦਿਨ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਉਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?

Verse 86

तमुपायं वदस्वैव सुखं विंदामि येन वै । अस्मात्संसारजालौघान्मोचयाद्य सुबंधनात्

ਉਹੀ ਉਪਾਯ ਦੱਸੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਖ ਪਾਵਾਂ। ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਜਾਲ ਦੇ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ, ਇਸ ਬੰਧਨ ਦੇ ਬੰਧ ਤੋਂ ਛੁਡਾਓ।

Verse 87

विवेक उवाच । भवाञ्छुद्धोसि निर्द्वन्द्वो ह्यपापोसि जगत्पते । एनं गच्छ महात्मानं वीतरागं सुखप्रदम्

ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਜਗਤਪਤੇ! ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ, ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੋ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਕੋਲ ਜਾਓ ਜੋ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 88

निःसंशयं त्वया दृष्टं नग्नमाचारवर्जितम् । सुखप्रदर्शको ह्येष सर्वसंतापनाशकः

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਉਸ ਨਗਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਤੱਥਾਪਿ ਇਹੀ ਸੁਖ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤਪਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 89

एवमाकर्ण्य शुद्धात्मा वीतरागं गतः पुनः । तमुवाच श्वसन्दीनः श्रूयतां वचनं मम

ਇਉਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ-ਆਤਮਾ ਫਿਰ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਸ਼ਵਸੰਦੀਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਸੁਣੋ।”

Verse 90

सुखं विंदामि येनाहं तं मार्गं मम दर्शय । एवमस्तु महाप्राज्ञ करिष्ये वचनं तव

ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ, ਉਹ ਮਾਰਗ ਮੈਨੂੰ ਦਿਖਾਓ। “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ; ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬਚਨ ਮੰਨਾਂਗਾ।”

Verse 91

पुनर्गच्छ विवेकं हि सुखवार्ता कृता त्वया । सुखमार्गस्य वै वक्ता तव एष भविष्यति

ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾ, ਹੇ ਵਿਵੇਕ; ਤੂੰ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸੁਖ-ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਉਹ ਤੇਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬਣੇਗਾ।

Verse 92

वीतरागेण पुण्येन प्रेषितो गतवान्प्रभुः । तमुवाच महात्मानं विवेकं शुद्धसत्तमम्

ਵੈਰਾਗੀ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਚਲ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ—ਸ਼ੁੱਧ ਸਤ੍ਵ ਵਾਲੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 93

सुखं मे दर्शय त्वं हि वीतरागेण प्रेषितः । भवच्छरणमापन्नो रक्ष संसारदारुणात्

ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੈਰਾਗੀ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ—ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

Verse 94

विवेक उवाच । ज्ञानं गच्छमहाप्राज्ञ स ते सर्वं वदिष्यति । आत्मा तथोक्तः संप्राप्तो यत्र ज्ञानं प्रतिष्ठितम्

ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਗਿਆਨ ਕੋਲ ਜਾ; ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੇਗਾ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਾ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚੀ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਅਡੋਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।”

Verse 95

भोभो ज्ञान महातेजः सर्वभावप्रदर्शक । शरणं त्वामहं प्राप्तः सुखमार्गं प्रदर्शय

“ਹੇ ਹੇ ਗਿਆਨ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾ।”

Verse 96

ज्ञानमुवाच । भृत्योहं तव लोकेश त्वं मां वेत्सि न सुव्रत । मया ध्यानेन वै पूर्वं वारितस्त्वं पुनःपुनः

ਗਿਆਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਲੋਕેશ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਹਾਂ; ਪਰ ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਰੋਕਿਆ ਸੀ।”

Verse 97

पंचात्मकानां संगेन आपदं प्राप्तवान्भवान् । ध्यानं गच्छ महाप्राज्ञ स ते दाता सुखस्य च

ਪੰਜਾਤਮਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਆਪਦਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਧਿਆਨ ਕੋਲ ਜਾ; ਉਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖ ਦਾ ਦਾਤਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 98

ज्ञानेन प्रेषितो ह्यात्मा ध्यानमाश्रित्य संस्थितः । सुखमत्यंतसिद्धं च ध्यानं मे दर्शयस्व ह

ਗਿਆਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਆਤਮਾ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਅਡੋਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿਖਾ, ਜੋ ਪਰਮ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਹੈ।

Verse 99

भवच्छरणमायातं मामेवं परिरक्षय । एवं संभाषितं तस्य ध्यानमाकर्ण्य तद्वचः

ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਲਿਆ।

Verse 100

समुवाच पुनश्चापि तमात्मानं प्रहृष्टवान् । नैव त्याज्योस्म्यहं तात सर्वकर्मसुनिश्चितः

ਹਰਖਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਹਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਹਾਂ।”

Verse 101

त्वयैव वीतरागेण विवेकेन सदैव हि । ध्यानयुक्तो भवस्व त्वमात्मानमवलोकय

ਆਪਣੀ ਹੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਬਣ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਤੇ ਪਰਖ।

Verse 102

आत्मवांस्त्वं स्थिरो भूत्वा निरातंको विकल्पितः । यथा दीपो निवातस्थः कज्जलं वमते स्थिरः

ਆਤਮਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਸਥਿਰ ਬਣ, ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਦੋਲਨ-ਵਿਕਲਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਜਿਵੇਂ ਨਿਵਾਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲਖ ਉਗਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਥਿਰਤਾ ਅੰਦਰਲੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 103

तथा दोषान्प्रज्वलित्वा निर्वाणं हि प्रयास्यति । एकांतस्थो निराहारो मिताशी भव सर्वदा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰ ਕੇ (ਸਾੜ ਕੇ) ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸ, ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ (ਉਪਵਾਸ ਕਰ), ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਿਤਾਹਾਰੀ ਬਣ।

Verse 104

निर्द्वंद्वः शब्दसंहीनो निश्चलो ह्यासने स्थितः । आत्मानमात्मना ध्यायन्ममैव स्थिरबुद्धिना

ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਵਿਲੱਗ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਕੇ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੈਠਿਆ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਹੀ ਨਿਮਿੱਤ, ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 105

प्राप्स्यसे परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम्

ਤੂੰ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਰਵੋੱਚ ਪਦ ਹੈ।