Adhyaya 66

Verse 1

ययातिरुवाच । पापात्पतति कायोयं धर्माच्च शृणु मातले । विशेषं न च पश्यामि पुण्यस्यापि महीतले

ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੇਹ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ; ਸੁਣ, ਹੇ ਮਾਤਲੀ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 2

पुनः प्रजायते कायो यथा हि पतनं पुरा । कथमुत्पद्यते देहस्तन्मे विस्तरतो वद

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਤਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ।

Verse 3

मातलिरुवाच । अथ नारकिणां पुंसामधर्मादेव केवलात् । क्षणमात्रेण भूतेभ्यः शरीरमुपजायते

ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਨਰਕਵਾਸੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ, ਕੇਵਲ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਹ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਉਪਜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

तद्वद्धर्मेण चैकेन देवानामौपपादिकम् । सद्यः प्रजायते दिव्यं शरीरं भूतसारतः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਇਕੋ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 5

कर्मणा व्यतिमिश्रेण यच्छरीरं महात्मनाम् । तद्रूपपरिणामेन विज्ञेयं हि चतुर्विधम्

ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਸਰੀਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 6

उद्भिज्जाः स्थावरा ज्ञेयास्तृणगुल्मादि रूपिणः । कृमिकीटपतंगाद्याः स्वेदजानामदेहिनः

ਉਦਭਿਜ੍ਜ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਣ, ਗੁਲਮ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਰਮ, ਕੀਟ, ਪਤੰਗ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ੍ਵੇਦਜ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਜਾਣੋ।

Verse 7

अंडजाः पक्षिणः सर्वे सर्पा नक्राश्च भूपते । जरायुजाश्च विज्ञेया मानुषाश्च चतुष्पदाः

ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਸਭ ਪੰਛੀ ਅੰਡਜ ਹਨ; ਸੱਪ ਅਤੇ ਨਕ੍ਰ (ਮਗਰਮੱਛ) ਵੀ ਅੰਡਜ ਹੀ ਹਨ। ਜਰਾਯੁਜ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਚੌਪਾਏ ਪਸ਼ੂ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 8

तत्र सिक्ता जलैर्भूमिर्रक्ते उष्मविपाचिता । वायुना धम्यमाना च क्षेत्रे बीजं प्रपद्यते

ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਚੀ ਹੋਈ, ਲਾਲੀਮਾਯੁਕ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਝੁਲਾਈ ਹੋਈ—ਖੇਤ ਬਣ ਕੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 9

यथा उप्तानि बीजानि संसिक्तान्यंभसा पुनः । उपगम्य मृदुत्वं च मूलभावं व्रजंति च

ਜਿਵੇਂ ਬੀਜੇ ਹੋਏ ਬੀਜ, ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਲ ਨਾਲ ਸਿੰਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਜੜ ਫੜਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 10

तन्मूलादंकुरोत्पत्तिरंकुरात्पर्णसंभवः । पर्णान्नालं ततः कांडं कांडाच्च प्रभवः पुनः

ਉਸ ਜੜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ; ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਡੰਡੀ, ਫਿਰ ਤਣਾ; ਅਤੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਮੁੜ ਅੱਗੇ ਵਾਧਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

प्रभवाच्च भवेत्क्षीरं क्षीरात्तंदुलसंभवः । तंदुलाच्च ततः पक्वा भवंत्योषधयस्तथा

ਉਸ ਪ੍ਰਭਵ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਚੌਲ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਚੌਲ ਤੋਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੱਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਔਖਧੀਆਂ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 12

यवाद्याः शालिपर्यंताः श्रेष्ठाः सप्तदश स्मृताः । ओषध्यः फलसाराढ्याः शेषा क्षुद्रा प्रःकीर्तिताः

ਜੌ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਲੀ (ਚੌਲ) ਤੱਕ, ਸਤਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨਾਜ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਔਖਧੀਆਂ ਫਲ-ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਜਾਤ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 13

एता लूना मर्दिताश्च मुनिभिः पूर्वसंस्कृताः । शूर्पोलूखलपात्राद्यैः स्थालिकोदकवह्निभिः

ਇਹ ਸਭ ਕੱਟੇ ਗਏ, ਪੀਸੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ—ਛਾਜਾਂ, ਓਖਲ-ਮੋਹਰਿਆਂ, ਬਰਤਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹੰਡੀਆਂ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ।

Verse 14

षड्विधा हि स्वभेदेन परिणामं व्रजंति ताः । अन्योन्यरससंयोगादनेकस्वादतां गताः

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਸੁਆਦਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

भक्ष्यं भोज्यं पेयलेह्यं चोष्यं खाद्यं च भूपते । तासां भेदाः षडंगाश्च मधुराद्याश्च षड्गुणाः

ਹੇ ਭੂਪਤੇ (ਰਾਜਨ), ਆਹਾਰ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਭੱਖ੍ਯ (ਚੱਬਣਯੋਗ), ਭੋਜ੍ਯ (ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਖਾਣਯੋਗ), ਪੇਯ (ਪੀਣਯੋਗ), ਲੇਹ੍ਯ (ਚਾਟਣਯੋਗ), ਚੋਸ਼੍ਯ (ਚੁੱਸਣਯੋਗ) ਅਤੇ ਖਾਦ੍ਯ (ਕੱਟ ਕੇ ਖਾਣਯੋਗ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਭੇਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਠਾਸ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਛੇ ਰਸ-ਗੁਣ ਹਨ।

Verse 16

तदन्नं पिंडकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । अन्नमूलाशये सर्वप्राणान्स्थापयति क्रमात्

ਉਹ ਅੰਨ, ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਿੰਡਕਾਂ ਅਤੇ ਕਵਲਾਂ, ਗ੍ਰਾਸਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੁੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਨ-ਮੂਲ ਆਸ਼ਯ (ਜਠਰ-ਤੰਤਰ) ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਸ਼਼ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।

Verse 17

अपक्वं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा । संप्रविश्यान्नमध्ये च पक्वं कृत्वा पृथग्गुणम्

ਅਪਕ੍ਵ (ਅਪਚਿਤ) ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਵਾਯੁ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं च जलोपरि । जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः

ਅਗਨੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਜਲ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉਸ ਅੰਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਜਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪ ਪ੍ਰਾਣ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਧਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । तदन्नमुष्णयोगेन समंतात्पच्यते पुनः

ਹਵਾ ਨਾਲ ਭੜਕਾਈ ਅੱਗ ਜਲ ਨੂੰ ਅਤਿ ਤਪਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਅੰਨ ਉਸ ਤਾਪ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਮੁੜ ਪੱਕਦਾ ਹੈ।

Verse 20

द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः । मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत्

ਜਦ ਉਹ (ਅੰਨ) ਪਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋ ਭਾਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਕਿਟਟ (ਮਲ) ਤੇ ਦੂਜਾ ਰਸ (ਪੋਸ਼ਕ ਸਾਰ)। ਬਾਰਾਂ ਮਲਾਂ ਰੂਪ ਕਿਟਟ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

कर्णाक्षि नासिका जिह्वा दंतोष्ठ प्रजनं गुदा । मलान्स्रवेदथ स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः

ਕੰਨ, ਅੱਖ, ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਦੰਦ ਤੇ ਹੋਠ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗ ਅਤੇ ਗੁਦਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਮਲ; ਅਤੇ ਪਸੀਨਾ, ਵਿਣ ਤੇ ਮੂਤਰ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 22

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यः समंततः । तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणः स्थापयते रसम्

ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਅੰਦਰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਭ ਨਾਡੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਹ ਸੁਖਮ ਰਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

रसेन तेन ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः । संतर्पयंति ता नाड्यः पूर्णा देहं समंततः

ਉਸੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੜ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਨਾਡੀਆਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 24

ततः स नाडीमध्यस्थः शारीरेणोष्मणा रसः । पच्यते पच्यमानश्च भवेत्पाकद्वयं पुनः

ਤਦੋਂ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਉਹ ਸ਼ਰੀਰੀ ਰਸ ਦੇਹ ਦੀ ਉਸ਼ਮਾ ਨਾਲ ਪੱਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਫਿਰ ਦੋਹਰੀ ਪਾਕ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

त्वङ्मांसास्थि मज्जा मेदो रुधिरं च प्रजायते । रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः

ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਮਾਸ, ਹੱਡੀ, ਮੱਜਾ, ਮੇਦ ਅਤੇ ਰਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਕਤ ਤੋਂ ਰੋਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਕੇਸ ਤੇ ਸਨਾਯੂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 26

स्नायोर्मज्जा तथास्थीनि वसा मज्जास्थिसंभवा । मज्जाकारेण वैकल्यं शुक्रं च प्रसवात्मकम्

ਸਨਾਯੂ ਤੋਂ ਮੱਜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਥਾ ਹੱਡੀਆਂ ਵੀ। ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਵਸਾ (ਚਰਬੀ) ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮੱਜਾ ਦੀ ਆਕਾਰ-ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਵ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਕਰ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

इति द्वादश शान्तस्य परिणामाः प्रकीर्तिताः । शुक्रं तस्य परीणामः शुक्राद्देहस्य संभवः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਏ (ਆਹਾਰ-ਰਸ) ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪਰিণਾਮ ਕਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਪਰਿਣਾਮ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਹ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 28

ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत्

ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿਚ ਜਦ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼ੁਕਰ ਯੋਨੀ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਰਕਤ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः । नित्यं प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्नियंत्रितः

ਵੀਰਯ-ਵਿਸਰਜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕਾਰਣ-ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜੀਵਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 30

शुक्रस्य सह रक्तस्य एकाहात्कललं भवेत् । पंचरात्रेण कलले बुद्बुदत्वं ततो भवेत्

ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਰਕਤ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ‘ਕਲਲ’ ਨਾਮਕ ਲਸਦਾਰ ਗਠ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹੀ ਕਲਲ ਫਿਰ ‘ਬੁਦਬੁਦ’ ਵਾਂਗ ਬੁਲਬੁਲੇ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

मांसत्वं मासमात्रेण पंचधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च स्कंधश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम्

ਕੇਵਲ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸ-ਭਾਵ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਗਰਦਨ, ਸਿਰ, ਮੋਢੇ, ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਉਦਰ।

Verse 32

पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च । मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः संभवंति च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥ ਪੈਰ, ਪਾਸੇ, ਕਮਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜੋੜ ਅਤੇ ਅੰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

त्रिभिर्मासैः प्रजायंते शतशोंकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिर्जायंते अंगुल्यादि यथाक्रमम्

ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅੰਕੁਰ-ਸੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਆਦਿ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 34

मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायंति पंचभिः । दंतपंक्तिस्तथा जिह्वा जायते तु नखाः पुनः

ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਖ, ਨਾਸਾ ਅਤੇ ਕੰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਅਤੇ ਜੀਭ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਖ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरे पुनः । पायुर्मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चाप्युपजायते

ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛਿਦ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਯੂ, ਅੰਡਕੋਸ਼, ਉਪਸਥ (ਜੰਘਾ-ਸੰਧਿ ਦਾ ਭਾਗ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਨ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 36

संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अंगप्रत्यंगसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम्

ਸੱਤ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਜੋੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਿਰ, ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ, ਕੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

विभक्तावयवस्पष्टं पुनर्मासाष्टमे भवेत् । पंचात्मक समायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति

ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਤੱਤਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਿਪਕਵ ਹੋਇਆ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने

ਮਾਤਾ ਦੇ ਆਹਾਰ ਦੇ ਵੀਰਯ ਨਾਲ—ਛੇ ਰਸਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਨਾਭੀ-ਸੂਤਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਰਭ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 39

ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णोस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रां स्वप्नं पुराकृतम्

ਤਦ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਨੀਂਦ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 40

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्यनेकधा

ਮੈਂ ਮਰਿਆ ਵੀ ਹਾਂ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮਿਆ ਵੀ; ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਮਰਿਆ। ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਨੀਆਂ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮ-ਰੂਪ—ਦੇਖੇ ਹਨ।

Verse 41

अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संभवः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਸੱਚਾ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 42

गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्यामि परं ज्ञानं संसारविनिवर्तकम्

ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਜਦ ਮੈਂ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।”

Verse 43

अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयेत्

ਗਰਭ ਦੇ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉਪਾਯਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 44

यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति दुःखितः

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੇਠਾਂ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਜਰਾਯੂ (ਗਰਭ-ਝਿੱਲੀ) ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

पतितः सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलात्मकः

ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਘਬਰਾਇਆ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ—ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਗਰਭ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹਨ—ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 46

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथाक्षिप्तः पच्यते जठराग्निना

ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੜਾਹੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਰਭ-ਕੜਾਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਜਠਰਾਗਨੀ (ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ) ਨਾਲ ਪਕਦਾ ਹੈ।

Verse 47

सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नगात्रो निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेष्टगुणं भवेत्

ਸੂਈਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਗ-ਰੰਗੀ ਨੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਛੇਦਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਦੁੱਖ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखमतुलं सुघोरमपि संकटम्

ਗਰਭ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਠਿਨ ਵਾਸ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਦੁੱਖ ਅਤੁਲ ਹੈ—ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਰੂਪ।

Verse 49

इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗਰਭ-ਦੁਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ—ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 50

गर्भात्कोटिगुणापीडा योनियंत्रनिपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः

ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਯੋਨੀ-ਯੰਤਰ ਦੀ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ ਕਾਰਨ ਗਰਭ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਵੇਦਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਜੀਵ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

इक्षुवत्पीड्यमानस्य पापमुद्गरपेषणात् । गर्भान्निष्क्रममाणस्य प्रबलैः सूतिवायुभिः

ਗੰਨੇ ਵਾਂਗ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ—ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਮੁੱਗਰ ਨਾਲ ਪਿਸਿਆ—ਉਹ ਤਾਕਤਵਰ ਪ੍ਰਸਵ-ਵਾਯੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विंदति । यंत्रेण पीड्यमानाः स्युर्निःसाराश्च यथेक्षवः

ਅਤਿ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਾਰ ਨਿਚੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਗੰਨੇ ਵਾਂਗ।

Verse 53

तथा शरीरं योनिस्थं पात्यते यंत्रपीडनात् । अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਸਰੀਰ ਯੰਤਰ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦਾ, ਅਤੇ ਸਨਾਇੂਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 54

रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम्

ਲਹੂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਵਿਣ ਤੇ ਮੂਤਰ ਦਾ ਭਾਂਡਾ; ਕੇਸ, ਰੋਮ ਅਤੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ—ਇਹ ਦੇਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 55

वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम्

ਮੂੰਹ ਇਕ ਮਹਾਂ-ਦੁਆਰ ਹੈ, ਅੱਠ ‘ਖਿੜਕੀਆਂ’ ਨਾਲ ਸਜਿਆ; ਦੋ ਹੋਠ ਉਸ ਦੇ ਕਿਵਾੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੰਦ, ਜੀਭ ਤੇ ਗਲਾ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ।

Verse 56

नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम्

ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ; ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨੇ ਘੇਰਿਆ, ਅਤੇ ਕਾਲ (ਮੌਤ) ਦੇ ਮੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 57

कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेष वशानुगम्

ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ; ਭੋਗ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅੰਦਰੋਂ ਗੂੜ੍ਹਾ—ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੇ ਵਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 58

सवर्णितांगप्रत्यंगं जरायु परिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्

ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਪੂਰੇ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਜਰਾਯੂ (ਗਰਭ-ਝਿੱਲੀ) ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ; ਸੰਕਟ ਵਿਚ, ਅਣਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੇ ਤੰਗ ਯੋਨੀ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

Verse 59

विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं षट्कौशिकसमुद्भवम् । अस्थिपंजरसंघातं ज्ञेयमस्मिन्कलेवरे

ਇਸ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿਣ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਰਕਤ ਨਾਲ ਲਿਪਤੇ ਹਨ; ਇਹ ਛੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਢੇਰ ਸਮਝੋ।

Verse 60

शतत्रयं शताधिकं पंचपेशी शतानि च । सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः

ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਇਕ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਚੌਫੇਰੇ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਰੋਮਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 61

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याभिरंततः । एताभिर्मांसनाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम्

ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ/ਨਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ—ਕੁਝ ਸਥੂਲ, ਕੁਝ ਸੂਖਮ; ਕੁਝ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਕੁਝ ਅਦ੍ਰਿਸ਼—ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜਾਂ ਨਾਲ ਉਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ।

Verse 62

प्रस्वेदमशुचिं ताभिरंतरस्थं च तेन हि । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः

ਪਸੀਨਾ ਅਸ਼ੁਚਿ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰਲਾ ਭੀ ਅਸ਼ੁਚਿ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੰਦ ਬੱਤੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਖ ਵੀ ਵੀਹ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 63

पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्यार्धाढकं तथा । वसायाश्च पलाः पंच तदर्धं फलकस्य च

ਜਾਣੋ ਕਿ ਪਿੱਤ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਇਕ ਕੁਡਵ ਹੈ; ਕਫ਼ ਦਾ ਅੱਧਾ ਆਢਕ। ਵਸਾ ਪੰਜ ਪਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਲਕ ਦਾ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ।

Verse 64

पंचार्बुद पला ज्ञेयाः पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जा रक्ताच्चतुर्गुणा

ਜਾਣੋ ਕਿ ਮੇਦ (ਚਰਬੀ) ਦਾ ਮਾਪ ਦਸ ਪਲ ਹੈ; ਮਹਾ-ਰਕਤ ਤਿੰਨ ਪਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੱਜਾ ਰਕਤ ਤੋਂ ਚੌਗੁਣਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ—ਇਹ ਦੇਹ ਦੇ ਮਾਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 65

शुक्रार्धकुडवं ज्ञेयं तदर्धं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकं पिंडेन पलसाहस्रमुच्यते

ਜਾਣੋ ਕਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦਾ ਮਾਪ ਅੱਧਾ ਕੁਡਵ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹਜ਼ਾਰ ਪਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 66

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने पितृमातृतीर्थ । माहात्म्ये षट्षष्टितमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮਿਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵੇਨੋਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ ਪਿਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਤੀਰਥ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਬਾਰੇ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 67

अशुद्धं च विशुद्धस्य कर्मबंधविनिर्मितम् । शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते क्वचित्

ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਭੀ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਅਸ਼ੁੱਧ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 68

नित्यं विण्मूत्रसंयुक्तस्तेनायमशुचिः स्मृतः । यथा वै विष्ठया पूर्णः शुचिः सांतर्बहिर्घटः

ਦੇਹ ਨਿੱਤ ਵਿਣ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਸ਼ੁਚਿ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਬਾਹਰੋਂ ਧੋ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ।

Verse 69

शौचेन शोध्यमानोपि देहोयमशुचिर्भवेत् । यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्य हवींषि च

ਸ਼ੌਚ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਭਾਵੇਂ ਧੋਈ ਜਾਵੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਅਸ਼ੁਚਿ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਪਵਿਤ੍ਰ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀਆਂ ਹਵੀਆਂ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਾਵਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 70

अशुचित्वं प्रयांत्याशु देहोयमशुचिस्ततः । हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च

ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਹ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸ਼ੁਚਿ ਹੈ; ਸੁਹਾਵਣੇ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ ਵੀ, ਦੁਰਗੰਧ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 71

अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः । हे जनाः किं न पश्यध्वं यन्निर्याति दिनेदिने

ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਤੁਰੰਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸ਼ੁਚਿ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ? ਹੇ ਲੋਕੋ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਜੋ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ?

Verse 72

देहानुगो मलः पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः । देहः संशोध्यमानोपि पंचगव्यकुशांबुभिः

ਮਲ ਅਤੇ ਦੁਰਗੰਧ ਦੇਹ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਚਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਪਵਿਤ੍ਰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸ਼ੋਧਿਆ ਜਾਵੇ, (ਤਾਂ ਵੀ ਅਸਲ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ)।

Verse 73

घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति । स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव

ਜਿਵੇਂ ਸੜਦਾ ਅੰਗਾਰਾ ਘਿਸਣ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੋਤ ਸਦਾ ਵਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਪਹਾੜੀ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ—ਉਹ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 74

कफमूत्राद्यमशुचिः स देहः शुध्यते कथम् । सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते

ਕਫ਼, ਮੂਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਚਿ ਇਹ ਦੇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਸਰੀਰ ਸਭ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

Verse 75

शुचिरेकप्रदेशोपि शुचिर्न स्यादृतेऽपि वा । दिवा वा यदि वा रात्रौ मृत्तोयैः शोध्यते करः

ਜੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਅੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਬਿਨਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸ਼ੋਧਨ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਹੱਥ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

तथापि शुचिभाङ्नस्यान्न विरज्यंति ते नराः । कायोयमग्र्यधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः

ਤਾਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਰਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਦੇਹ ਉੱਤਮ ਧੂਪ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਸੰਵਾਰੀ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਤਿਆਗ ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਬੁੱਧੀ-ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 77

न जहाति स्वभावं हि श्वपुच्छमिव नामितम् । तथा जात्यैव कृष्णोर्णा न शुक्ला जातु जायते

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਜਨਮਜਾਤ ਸੁਭਾਵ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਉਨ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਚਿੱਟੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।

Verse 78

संशोध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला । जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨਿਰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਬਦਬੂ ਸੁੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ।

Verse 79

न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत्

ਇਹ ਲੋਕ ਨੱਕ ਚੁੰਭੇ ਜਾਣ ਵਾਂਗ ਪੀੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ। ਹਾਏ, ਮੋਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਐਸੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 80

जिघ्रन्पश्यन्स्वकान्दोषान्कायस्य न विरज्यते । स्वदेहस्य विगंधेन विरज्येत न यो नरः

ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਦੇ ਗੰਦੇ ਦੋਸ਼ ਸੁੰਘਦਾ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਦਬੂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਮੋਹਿਤ ਹੈ!

Verse 81

विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते । सर्वमेव जगत्पूतं देहमेवाशुचिः परम्

ਉਸ ਦੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਣ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ? ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਪਰਮ ਅਸ਼ੁਚੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਹ ਦੇਹ ਹੀ ਹੈ।

Verse 82

यन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत् । गंधलेपापनोदाय शौचं देहस्य कीर्तितम्

ਦੇਹ ਦੀ ਮੈਲ ਵਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸੁੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅਸ਼ੁਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਹ ਦਾ ਸ਼ੌਚ ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਬਦਬੂ ਅਤੇ ਮੈਲ ਦੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇ।

Verse 83

द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुद्ध्यति । गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैर्गात्रलेपनैः

ਦੁਇਤ ਦੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੇਪਣ ਕਰਕੇ (ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)।

Verse 84

मर्त्यो दुर्गंधदेहोसौ भावदुष्टो न शुध्यति । तीर्थस्नानैस्तपोभिश्च दुष्टात्मा न च शुध्यति

ਉਹ ਮਰਤਯ ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਹ ਦੁਰਗੰਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁਰਾਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 85

स्वमूर्तिः क्षालिता तीर्थे न शुद्धिमधिगच्छति । अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोपि हुताशनम्

ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਧੋ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 86

न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम् । भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु

ਨਾ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ) ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਹੈ; ਪਰਮ ਦਹਨ ਤਾਂ ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਦਹਨ ਹੈ। ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ੌਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।

Verse 87

अन्यथा लिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा । मनसा भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु

ਭਾਵ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਭਿੰਨ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੇਦ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।

Verse 88

अन्यथैव सती पुत्रं चिंतयेदन्यथा पतिम् । यथायथा स्वभावस्य महाभाग उदाहृतम्

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਸਤੀ ਇਸਤਰੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 89

परिष्वक्तोपि यद्भार्यां भावहीनां न कारयेत् । नाद्याद्विविधमन्नाद्यं रस्यानि सुरभीणि च

ਭਾਵ-ਰਹਿਤ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਰਤੀ-ਕ੍ਰਿਆ ਨਾ ਕਰੇ। ਨਾਂ ਹੀ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਰਸਾਲੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇ ਲੁਭਾਉਣੇ ਵਿਅੰਜਨ ਖਾਏ।

Verse 90

अभावेन नरस्तस्माद्भावः सर्वत्र कारणम् । चित्तं शोधय यत्नेन किमन्यैर्बाह्यशोधनैः

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਹੀ ਘੜਦੇ ਹਨ; ਭਾਵ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਯਤਨ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ—ਹੋਰ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?

Verse 91

भावतः शुचिशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सवैराग्यमृदापुनः

ਸਹੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁਚਿ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਚਿੱਤ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਕੋਮਲ ਮਿੱਟੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫਿਰੋਂ ਧੋ ਕੇ ਥਿਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 92

अविद्या रागविण्मूत्र लेपो नश्येद्विशोधनैः । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचिं विदुः

ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪਰਤ—ਰਾਗ, ਵਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਸਮੇਤ—ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸ਼ੁਚਿ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 93

विद्यादसार निःसारं कदलीसारसन्निभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिली भवेत्

ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਸਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਸਾਰ ਜਾਣ—ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਦੇ ਗੂਦੇ ਵਰਗੀ। ਅਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 94

सोतिक्रामति संसारं दृढग्राहोवतिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्मदुःखं प्रकीर्तितम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਜਨਮ-ਦੁਖ ਰੂਪ ਮਹਾ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 95

पुंसामज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च । गर्भस्थस्य मतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 96

सुमूर्च्छितस्य दुःखेन योनियंत्रनिपीडनात् । बाह्येन वायुना चास्य मोहसंगेन देहिनाम्

ਦੁਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼-ਸਾ ਹੋਇਆ, ਯੋਨੀ ਦੇ ਯੰਤਰ ਦੀ ਤੰਗੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਬਾਹਰੀ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਝੋਕੇ ਸਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ—ਇਉਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਦੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 97

स्पृष्टमात्रस्य घोरेण ज्वरः समुपजायते । तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते

ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਜ਼ਵਰ ਉੱਠ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜ਼ਵਰ ਤੋਂ ਮਹਾ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 98

संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः । स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च

ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫਿਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਭ੍ਰੰਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਸਿਮਰਨ-ਭ੍ਰੰਸ਼ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਨਤੀਜੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

Verse 99

रतिः संजायते तस्य जंतोस्तत्रैव जन्मनि । रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्त्तते

ਉਸੇ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਗ-ਰਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮੂੜ੍ਹ ਬਣ ਕੇ, ਅਕਰਤਵ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 100

न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम् । न शृणोति परं श्रेयः सचक्षुरपि नेक्षते

ਉਹ ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਦੈਵ ਨੂੰ; ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸੱਚਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 101

समे पथि शनैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि

ਸਮਤਲ ਰਾਹ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਠੋਕਰ ਖਾਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ‘ਸੱਚ’ ਸਮਝੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।

Verse 102

संसारे क्लिश्यते तेन नरो लोभवशानुगः । गर्भस्मृतेरभावे च शास्त्रमुक्तं शिवेन च

ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋਭ ਦੇ ਵਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਰਭ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ—ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 103

तद्दुःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम् । येन तस्मिञ्छिवे ज्ञाते धर्मकामार्थसाधने

ਉਸ ਦੁੱਖ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹਿਣ ਲਈ, ਮੈਂ ਉਹ ਉਪਾਇ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਧਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 104

न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम् । अव्यक्तेंद्रियबुद्धित्वाद्बाल्येदुःखं महत्पुनः

ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੱਚੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਜੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਲ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 105

इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं न सत्कृती । दंतजन्ममहद्दुःखं लौल्येन वायुना तथा

ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਸਤਕਰਮੀ ਵੀ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਨਾਲ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਚੰਚਲਤਾ ਅਤੇ ਵਾਯੁ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 106

बालरोगैश्च विविधैः पीडाबालग्रहैरपि । तृड्बुभुक्षा परीतांगः क्वचित्तिष्ठति गच्छति

ਬਾਲ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅਤੇ ਬਾਲ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਕਦੇ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।

Verse 107

विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत् । कौमारः कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनैः

ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਬਾਲਕ ਵਿਣ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਖਾਣ ਵਰਗੇ ਕਰਤੱਬ ਵੀ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਾਨ ਛੇਦਣ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਡਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 108

अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं गुर्वादिशासनात् । प्रमत्तेंद्रियवृत्तेश्च कामरागप्रपीडिनः

ਕਾਮ ਅਤੇ ਰਾਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ—ਅੱਖਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਦਿ ਤੋਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਬੇਪਰਵਾਹ ਚਾਲ ਤੋਂ।

Verse 109

रोगार्दितस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने । ईर्ष्यासु महद्दुःखं मोहाद्दुःखं प्रजायते

ਜੋ ਸਦਾ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੌਵਨ ਵਿੱਚ ਭੀ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇ? ਈਰਖਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 110

तत्रस्यात्कुपितस्यैव रागो दुःखाय केवलम् । रात्रौ न विंदते निद्रा कामाग्नि परिखेदितः

ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰਾਗ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 111

दिवा वापि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया । स्त्रीष्वायासितदेहस्य ये पुंसः शुक्रबिंदवः

ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਭੀ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ, ਜਦ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਮਨ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਰਹੇ? ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਖ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਥਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵੀਰਯ ਦੇ ਬੂੰਦ ਉਥੇ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਖਰਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 112

न ते सुखाय मंतव्याः स्वेदजा इव बिंदवः । कृमिभिस्ताड्यमानस्य कुष्ठिनः पामरस्य च

ਉਹ ਬੂੰਦ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਾ ਸਮਝੇ ਜਾਣ—ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਂਗ—ਉਸ ਦੁਖੀ ਕੋੜ੍ਹੀ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੀੜੇ ਕੱਟਦੇ ਤੇ ਤੜਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 113

कंडूयनाग्नितापेन यत्सुखं स्त्रीषु तद्विदुः । यादृशं मन्यते सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

ਜੋ ਸੁਖ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਜਲੀ ਨੂੰ ਖੁਰਚਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰਾਹਤ ਜਿਹਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਧਨ ਉਪਾਰਜਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੁਖ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 114

तादृशं स्त्रीषु मंतव्यमधिकं नैव विद्यते । मर्त्यस्य वेदना सैव यां विना चित्तनिर्वृतिः

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਰਤਭਾਵ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਉਹੀ ਪੀੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

Verse 115

ततोन्योन्यं पुरा प्राप्तमंते सैवान्यथा भवेत् । तदेवं जरया ग्रस्तमामया व्यपिनप्रियम्

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੋਰ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀ, ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 116

अपूर्ववत्समात्मानं जरया परिपीडितम् । यः पश्यन्न विरज्येत कोन्यस्तस्मादचेतनः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਘਿਸਿਆ-ਪਿਟਿਆ ਅਤੇ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਵਿਰਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਚੇਤ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 117

जराभिभूतोपि जंतुः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते

ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਵੀ, ਅਸਹਾਇਤਾ ਕਰਕੇ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਬੰਧੂਆਂ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮੀ ਨੌਕਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਤੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 118

न धर्ममर्थं कामं च मोक्षं च जरयायुतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਲੱਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਭੀ ਸਾਧਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 119

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहेन देहोयं परिकीर्तितः

ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਗਾੜ ਹੀ ਰੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਆਦਿ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਦੇਹ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 120

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पंजरस्य च

ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਰੋਗਮਯ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਤ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਜਰਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 121

रोगैर्नानाविधैर्याति देही दुःखान्यनेकधा । तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम्

ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਹਧਾਰੀ ਅਣਗਿਣਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਾਂ?

Verse 122

एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषाश्चागंतवः स्मृताः

ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਮੌਤਾਂ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ; ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਸਮਿਕ, ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 123

ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति

ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਕਸਮਿਕ ਰੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਪ, ਹੋਮ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ। ਪਰ ਕਾਲ ਦੀ ਮੌਤ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 124

यदि वापमृत्युर्न स्याद्विषास्वादादशंकितः । न चात्ति पुरुषस्तस्मादपमृत्योर्बिभेति सः

ਜੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਸਵਾਦ ਲੈਂਦਾ; ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ।

Verse 125

विविधा व्याधयस्तत्र सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा । विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम्

ਉੱਥੇ ਨਾਨਾ ਰੋਗ, ਸੱਪ ਆਦਿ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਤੇ ਅਭਿਚਾਰ (ਟੋਣਾ-ਟੋਟਕਾ)—ਇਹ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ।

Verse 126

पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम् । स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं न चान्यथा

ਜਦੋਂ ਨਿਯਤ ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਆਪ ਵੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

Verse 127

नौषधं न तपो दानं न माता न च बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

ਨਾ ਦਵਾਈ, ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਾ ਦਾਨ—ਨਾ ਮਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਕਾਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 128

रसायन तपो जाप्ययोगसिद्धैर्महात्मभिः । अवांतरितशांतिः स्यात्कालमृत्युमवाप्नुयात्

ਰਸਾਇਣ, ਤਪੱਸਿਆ, ਜਪ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ—ਇਹ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਸਿਧ ਕੀਤੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 129

जायते योनिकीटेषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पश्येद्वियोगं कर्मसंक्षयात्

ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਯੋਨੀਜ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਇਹ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ-ਖਯ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਵਿਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 130

मरणं तद्विनिर्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमः प्रविष्टस्य छिद्यमानेषु मर्मसु

ਇਹੀ ‘ਮੌਤ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਹਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ—ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਮੌਤ ਨਾਮ ਧਾਰਦੀ ਹੈ।

Verse 131

यद्दुःखं मरणे जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातः कांतेति क्रंदत्येवं सुदुःखितः

ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ। ਅਤਿ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ‘ਹਾ ਤਾਤ! ਮਾਤਾ! ਕਾਂਤੇ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰੁਣ ਰੋਣਾ ਰੋਂਦਾ ਹੈ।

Verse 132

मंडूक इव सर्पेण ग्रस्यते मृत्युना जगत् । बांधवैः स परित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः

ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਮੇਂਡਕ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਜਗਤ ਨੂੰ ਨਿਗਲਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਬਾਂਧਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 133

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुखेन परिशुष्यता । खट्वायां परिवृत्तो हि मुह्यते च मुहुर्मुहुः

ਉਹ ਲੰਮੇ ਤੇ ਤਪਦੇ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਟਿਆ ਉੱਤੇ ਪਲਟਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 134

संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਪੈਰ ਝਟਕਦਾ ਹੈ। ਖੱਟ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਫਿਰ ਖੱਟ ਦੀ—ਮੁੜ ਮੁੜ ਭੂਮੀ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 135

विवशस्त्यक्तलज्जश्च मूत्रविष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककंठोष्ठतालुकः

ਬੇਬਸ ਤੇ ਲਾਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੂਤਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਟਾ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ, ਹੋਠ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਸੁੱਕ ਕੇ ਤਪ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 136

चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । यमदूतैर्नीयमानः कालपाशेन कर्षितः

ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ‘ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਕਿਸ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ?’ ਯਮਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਾਲ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 137

म्रियते पश्यतामेवं गलो घुरुघुरायते । जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਲਾ ਘੁਰਘੁਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ, ਘਾਹ ਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਚਿਮੜੀ ਜਲੌਕਾ ਵਾਂਗ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 138

प्राप्नोत्युत्तरमंगं च देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थनाद्दुःखमधिकं हि विवेकिनाम्

ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਪਜਿਆ ਦੁੱਖ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 139

क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः

ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਖਣਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਉਪਜਿਆ ਫਲ ਅਨੰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।

Verse 140

अधिकः कोपरस्तस्माद्यो न यास्यति लाघवम् । ज्ञातं मयेदमधुना मृत्योर्भवति यद्गुरुः

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਨਿਮਰਤਾ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਤੱਤ ਜੋ ਮੌਤ ਦਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 141

न परं प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णालाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम्

ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਲਕੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੋਰ ਨਾ ਮੰਗੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 142

निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःख परंपरा । वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਲੜੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੁੱਖ—ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਹਨ।

Verse 143

न नरः शोचयेज्जन्म न विरज्यति तेन वै । अत्याहारान्महद्दुःखमल्पाहारात्तदंतरम्

ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾਹ ਹੀ ਇਸ ਕਾਰਨ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋਵੇ। ਅਤਿ-ਆਹਾਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਲਪ-ਆਹਾਰ ਤੋਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 144

त्रुटते भोजने कंठो भोजने च कुतः सुखम् । क्षुधा हि सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः

ਭੋਜਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕੰਠ ਅਟਕਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਆਧੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 145

सच्छांतौषधलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्व्याधि वेदना तीव्रा निःशेषबलकृंतनी

ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਂਤਿਕਾਰਕ ਔਖਧੀ ਲੇਪ ਨਾਲ ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਕ ਛਿਨ ਲਈ ਹੀ ਠੰਢੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਭੁੱਖ-ਵਿਆਧੀ ਦੀ ਤੀਖੀ ਵੇਦਨਾ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 146

तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्नरः । तद्रसेपि हि किं सौख्यं जिह्वाग्रपरिवर्तिनि

ਇਸ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਵਿਆਧੀਆਂ ਨਾਲ। ਇਸ ਦੇ ਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਜੀਭ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਲ ਭਰ ਝਲਕਦਾ ਹੈ?

Verse 147

तत्क्षणादर्धकालेन कंठं प्राप्य निवर्तते । इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमोषधवत्स्मृतम्

ਉਹ ਤੁਰੰਤ—ਅੱਧੇ ਪਲ ਵਿੱਚ—ਕੰਠ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭੁੱਖ-ਵਿਆਧੀ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਅੰਨ ਨੂੰ ਔਖਧ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 148

न तत्सुखाय मंतव्यं परमार्थेन पंडितैः । मृतोपमश्च यः शेते सर्वकार्यविवर्जितः

ਪਰਮਾਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਰੇ ਵਰਗਾ ਪਿਆ ਰਹੇ, ਸਭ ਕਰਤੱਬ ਤੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ।

Verse 149

तत्रापि च कुतः सौख्यं तमसा चोदितात्मनः । प्रबोधेपि कुतः सौख्यं कार्येषूपहतात्मनः

ਉੱਥੇ ਭੀ ਤਮਸ (ਅੰਧਕਾਰ) ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇ? ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਉਪਰੰਤ ਭੀ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ?

Verse 150

कृषिवाणिज्यसेवाद्य गोरक्षादि परश्रमैः । प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने क्षुत्पिपासया

ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਨੌਕਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਕਠਿਨ ਪਰਸ਼੍ਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਆਦਿ ਥਕਾਉ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ—ਸਵੇਰੇ ਮੂਤਰ ਤੇ ਪਖਾਨੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ (ਜੀਵ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।

Verse 151

तृप्ताः काम्येन बाध्यंते निद्रया निशि जंतवः । अर्थस्योपार्जने दुःखं दुःखमर्जितरक्षणे

ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਭੀ ਜੀਵ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ।

Verse 152

नाशे दुःखं व्यये दुःखमर्थस्यैव कुतः सुखम् । चौरेभ्यः सलिलेभ्योग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि

ਧਨ ਨਾਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖ, ਖਰਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਦੁੱਖ—ਫਿਰ ਧਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ? ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਭੀ (ਇਹ ਸਦਾ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ)।

Verse 153

भयमर्थवतां नित्यं मृत्योर्देहभृतामिव । खे यथा पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि

ਧਨਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਭਯ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਮਾਸ ਨੋਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 154

जले च भक्ष्यते मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् । विमोहयंति संपत्सु वारयंति विपत्सु च

ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੱਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਥਾਂ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਸੰਪੱਤਾ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ, ਅਤੇ ਵਿਪੱਤਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 155

खेदयंत्यर्जने काले कदार्थाः स्युः सुखावहाः । प्रागर्थपतिरुद्विग्नः पश्चात्सर्वार्थनिःस्पृहः

ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਧਨ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਉਂਦੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਕਲੇਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਧਨ-ਲੋਭੀ ਹੋ ਕੇ ਘਬਰਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 156

तयोरर्थपतिर्दुःखी सुखी मन्येर्विरक्तधीः । वसंतग्रीष्मतापेन दारुणं वर्षपर्वसु

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਦੁਖੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਵਿਰਕਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਬਸੰਤ ਤੇ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵੀ ਤਿੱਖੇ ਹਨ।

Verse 157

वातातपेन वृष्ट्या च कालेप्येवं कुतः सुखम् । विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः

ਹਵਾ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦੇ ਝੋਕੇ ਸਹਿ ਕੇ, ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ—ਰਿਤੂ ਸਮੇਂ ਵੀ—ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ? ਵਿਆਹ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਤੇ ਢੋਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ।

Verse 158

सूतिवैषम्यदुःखैश्च दुखं विष्ठादिकर्मभिः । दन्ताक्षिरोगे पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम्

“ਅਸਮਾਨ ਪ੍ਰਸਵ ਦੇ ਦਰਦਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਆਦਿ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਹੋ ਗਏ—ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਕਲੇਸ਼! ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”

Verse 159

गावो नष्टाः कृषिर्भग्ना भार्या च प्रपलायिता । अमी प्राघूर्णिकाः प्राप्ता भयं मे शंसिनो गृहान्

ਮੇਰੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਖੇਤੀ ਉਜੜ ਗਈ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਵੀ ਭੱਜ ਗਈ। ਹੁਣ ਇਹ ਭਟਕਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਯ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 160

बालापत्या च मे भार्या कः करिष्यति रंधनम् । विवाहकाले कन्यायाः कीदृशश्च वरो भवेत्

ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਅਜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਹੈ—ਰਸੋਈ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਵਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

Verse 161

एतच्चिंताभिभूतानां कुतः सौख्यं कुटुंबिनाम्

ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇ?

Verse 162

कुटुंबचिंताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे । अपक्वकुंभे निहिता इवापः प्रयांति देहेन समं विनाशनम्

ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ—ਕੱਚੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ—ਦੇਹ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 163

राज्येपि हि कुतः सौख्यं संधिविग्रहचिंतया । पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम्

ਰਾਜ-ਪਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ, ਜਦੋਂ ਸੰਧੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਵੇ? ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸੁਖ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ?

Verse 164

स्वजातीयाद्भयं प्रायः सर्वेषामेव देहिनाम् । एकद्रव्याभिलाषित्वाच्छुनामिव परस्परम्

ਅਕਸਰ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਾਤਿ-ਵਰਗ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਕੋ ਹੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ।

Verse 165

न प्रविश्य वनं कश्चिन्नृपः ख्यातोस्ति भूतले । निखिलं यस्तिरस्कृत्य सुखं तिष्ठति निर्भयः

ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਡਰ ਤੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 166

युद्धे बाहुसहस्रं हि पातयामास भूतले । श्रीमतः कार्तवीर्यस्य ऋषिपुत्रः प्रतापवान्

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਡਾਹ ਦਿੱਤੀਆਂ।

Verse 167

ऋषिपुत्रस्य रामस्य रामो दशरथात्मजः । जघान वीर्यमतुलमूर्ध्वगं सुमहात्मनः

ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਦੀ ਅਤੁਲ ਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਉੱਚੇ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 168

जरासंधेन रामस्य तेजसा नाशितं यशः । जरासंधस्य भीमेन तस्यापि पवनात्मजः

ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦਾ ਯਸ਼ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ; ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਯਸ਼ ਭੀਮ ਨੇ ਮਿਟਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਪਵਨ-ਪੁੱਤਰ (ਹਨੁਮਾਨ) ਨੇ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 169

हनुमानपि सूर्येण विक्षिप्तः पतितः क्षितौ । निवातकवचान्सर्वदानवान्बलदर्पितान्

ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਝਟਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਉਹ ਜੋ ਅਭੇਦ ਕਵਚ ਧਾਰੇ, ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਸਭ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 170

हतवानर्जुनः श्रीमान्गोपालैः स विनिर्जितः । सूर्यः प्रतापयुक्तोऽपि मेघैः संछाद्यते क्वचित्

ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਗੋਪਾਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ। ਸੂਰਜ ਭਾਵੇਂ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 171

क्षिप्यते वायुना मेघो वायोर्वीर्यं नगैर्जितम् । दह्यंते वह्निना शैलाः स वह्निः शाम्यते जलैः

ਬੱਦਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਵਾ ਦਾ ਬਲ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹੀ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 172

तज्जलं शोष्यते सूर्यैस्ते सूर्याः सह वारिणा । त्रैलोक्येन समस्ताश्च नश्यंति ब्रह्मणो दिने

ਉਹ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਵੀ ਪਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 173

ब्रह्मापि त्रिदशैः सार्धमुपसंह्रियते पुनः । परार्धद्वयकालांते शिवेन परमात्मना

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਦੋ ਪਰਾਰਧ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ।

Verse 174

एवं नैवास्ति संसारे यच्च सर्वोत्तमं बलम् । विहायैकं जगन्नाथं परमात्मानमव्ययम्

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੀ ਬਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਨਹੀਂ—ਇੱਕੋ ਜਗੰਨਾਥ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।

Verse 175

ज्ञात्वा सातिशयं सर्वमतिमानं विवर्जयेत् । एवंभूते जगत्यस्मिन्कः सुरः पंडितोपि वा

ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਸਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਹਰ ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਐਸੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਪੰਡਿਤ ਵੀ?

Verse 176

न ह्यस्ति सर्ववित्कश्चिन्न वा मूर्खोपि सर्वतः । यावद्यस्तु विजानाति तावत्तत्र स पंडितः

ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਵਜ੍ਞ ਨਹੀਂ, ਨਾਹ ਹੀ ਕੋਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਪੂਰਾ ਮੂਰਖ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਜਿੰਨਾ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਡਿਤ ਹੈ।

Verse 177

समाधाने तु सर्वत्र प्रभावः सदृशः स्मृतः । वित्तस्यातिशयत्वेन प्रभावः कस्यचित्क्वचित्

ਮਾਮਲਾ ਸੁਲਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਧਨ ਦੀ ਅਤਿਸ਼ਯਤਾ ਕਰਕੇ ਕਈਆਂ ਦਾ ਅਸਰ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 178

दानवैर्निर्जिता देवास्ते दैवैर्निजिताः पुनः । इत्यन्योन्यं श्रितो लोको भाग्यैर्जयपराजयैः

ਦੇਵਤਾ ਦਾਨਵਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਦਾਨਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਹਾਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਨਾਲ, ਪਰਸਪਰ ਆਸਰੇ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 179

एवं वस्त्रयुगं राज्ञां प्रस्थमात्रांबुभोजनम् । यानं शय्यासनं चैव शेषं दुःखाय केवलम्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਦੋ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥ ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ; ਰਥ, ਸ਼ਯਿਆ ਤੇ ਆਸਨ ਆਦਿ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁੱਖ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 180

सप्तमे चापि भवने खट्वामात्र परिग्रहः । उदकुंभसहस्रेभ्यः क्लेशायास प्रविस्तरः

ਸੱਤਵੇਂ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਭੀ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ ਖਟੀਆ ਹੀ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 181

प्रत्यूषे तूर्यनिर्घोषः समं पुरनिवासिभिः । राज्येभिमानमात्रं हि ममेदं वाद्यते गृहे

ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਨਗਰ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੂਰਿਆਂ ਦਾ ਘੋਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ-ਅਭਿਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਹੀ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 182

सर्वमाभरणं भारः सर्वमालेपनं मलम् । सर्वं प्रलपितं गीतं नृत्यमुन्मत्तचेष्टितम्

ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਭਾਰ ਹਨ, ਸਾਰਾ ਲੇਪਨ ਮੈਲ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਬਕਬਕ ਨੂੰ ਗੀਤ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਚ ਪਾਗਲ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਹੈ।

Verse 183

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां विग्रहे चिंता वान्योन्यविजिगीषया

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ਚਿੰਤਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ।

Verse 184

प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्ता निपतिताः कः श्रिया विंदते सुखम्

ਅਕਸਰ ਨਹੁਸ਼ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ, ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਪਰ ਉਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕੇਵਲ ਧਨ-ਭਾਗ ਨਾਲ ਕੌਣ ਸਥਿਰ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 185

स्वर्गेपि च कुतः सौख्यं दृष्ट्वा दीप्तां परश्रियम् । उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशयस्थिताम्

ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਭੀ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਪਰਾਈ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਜ੍ਵਾਲਾਮਈ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਵੇਖੀਏ—ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਹਰ ਕੋਈ ਅਗਲੇ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।

Verse 186

नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते । न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः

ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਦੋਸ਼ ਹੈ।

Verse 187

छिन्नमूलतरुर्यद्वद्दिवसैः पतति क्षितौ । पुण्यस्य संक्षयात्तद्वन्निपतंति दिवौकसः

ਜਿਵੇਂ ਜੜਾਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਰੁੱਖ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪੁੰਨ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਵਰਗ-ਵਾਸੀ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 188

सुखाभिलाषनिष्ठानां सुखभोगादि संप्लवैः । अकस्मात्पतितं दुःखं कष्टं स्वर्गेदिवौकसाम्

ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਚਾਨਕ ਦੁੱਖ ਦਾ ਡਿੱਗ ਪੈਣਾ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੈ—ਸਵਰਗ-ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਭੀ।

Verse 189

इति स्वर्गेऽपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः । क्षयश्च विषयासिद्धौ स्वर्गे भोगाय कर्मणाम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਭੋਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਵਰਗੀ ਭੋਗਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 190

तत्र दुःखं महत्कष्टं नरकाग्निषु देहिनाम् । घोरैश्च विविधैर्भावैर्वाङ्मनः काय संभवैः

ਉੱਥੇ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਠਿਨ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਬਚਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਾਇਆ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤੜਫਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 191

कुठारच्छेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशाखाफलानां च पातश्चंडेन वायुना

ਉੱਥੇ ਕੁਹਾੜਿਆਂ ਨਾਲ ਤੀਖੀ ਕਟਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਛਾਲ ਉਤਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਪੱਤੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਵੀ ਚੰਡੇ ਪਵਣ ਨਾਲ ਢਾਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 192

उन्मूलनान्नदीभिश्च गजैरन्यैश्च देहिभिः । दावाग्निहिमशोषैश्च दुःखं स्थावरजातिषु

ਥਾਵਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ—ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਵਰਗਿਆਂ—ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਖਾੜੇ ਜਾਣ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦਾਵਾਗਨੀ, ਪਾਲੇ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 193

तद्वद्भुजंगसर्पाणां क्रोधे दुःखं च दारुणम् । दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबंधनम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਜੰਗਾਂ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਹੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 194

अकस्माज्जन्ममरणं कीटानां च मुहुर्मुहुः । सरीसृपनिकायानामेवं दुःखान्यनेकधा

ਕੀਟਾਂ ਲਈ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਅਚਾਨਕ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 195

पशूनामात्मशमनं दंडताडनमेव च । नासावेधेन संत्रासः प्रतोदेन सुताडनम्

ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ‘ਵਸ਼’ ਕਰਨ ਲਈ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨੱਕ ਛੇਦਣ ਨਾਲ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੋਡ (ਅੰਕੁਸ਼ੀ ਕੋੜਾ) ਨਾਲ ਤਿੱਖੀ ਤਾਡਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 196

वेत्रकाष्ठादिनिगडैरंकुशेनांगबंधनम् । भावेन मनसा क्लेशैर्भिक्षा युवादिपीडनम्

ਬੇਤ, ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਗੜਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵ-ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਤੜਪਾ ਕੇ, ਭਿਖ ਮੰਗਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਪੀੜਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 197

आत्मयूथवियोगैश्च बलान्नयनबंधने । पशूनां संति कायानामेवं दुःखान्यनेकशः

ਆਪਣੇ ਹੀ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਪਸ਼ੂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 198

वर्षाशीतातपाद्दुःखं सुकष्टं ग्रहपक्षिणाम् । क्लेशमानाति कायानामेवं दुःखान्यनेकधा

ਵਰਖਾ, ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਤਪਤ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਕਲੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਤੇ ਤੜਪ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 199

गर्भवासे महद्दुःखं जन्मदुःखं तथा नृणाम् । सुबाल्यदुःखं चाज्ञानं कौमारे गुरुशासनम्

ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਗਰਭ-ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਿੱਕੇ ਬਾਲਪਣ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼, ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਬੋਝ।

Verse 200

यौवने कामरागाभ्यां दुःखं चैवेर्ष्यया पुनः । कृषिवाणिज्यसेवाद्यैर्गोरक्षादिक कर्मभिः

ਯੌਵਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਅਤੇ ਰਾਗ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਵੀ; ਅਤੇ ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਨੌਕਰੀ ਆਦਿ ਧੰਧਿਆਂ ਨਾਲ, ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਭੀ ਕਲੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।