Adhyaya 65
Greatness of the Mother-and-Father Tīrtha (within the Vena Episode)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇਹ ਨੇ ‘ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ’ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ। ਦੇਵ-ਸਾਰਥੀ ਮਾਤਲੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ; ਭੂਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ–ਦੇਹ ਦੀ ਉਪਮਾ ਖੋਲ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨਮੀ ਨਾਲ ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਚਿਟੀਆਂ ਤੇ ਚੂਹਿਆਂ ਨਾਲ ਛਿਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸੁਜਣ, ਫੋੜੇ, ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਗੰਢਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਸਕਰਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਦਾ ਪਾਰਥਿਵ ਅੰਸ਼ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਸਵਰਗ-ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ—ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵੇਣ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ‘ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ’ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ययातिरुवाच । धर्मस्य रक्षकः कायो मातले चात्मना सह । नाकमेष न प्रयाति तन्मे त्वं कारणं वद
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਾਤਲੀ, ਇਹ ਦੇਹ—ਆਤਮਾ ਸਮੇਤ—ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਹੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ? ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 2
मातलिरुवाच । पंचानामपि भूतानां संगतिर्नास्ति भूपते । आत्मना सह वर्तंते संगत्या नैव पंच ते
ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੱਚਾ ਏਕਤਾ-ਸੰਗਮ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਪਸੀ ਛੂਹ ਨਾਲ ਉਹ ਪੰਜ ਇਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
Verse 3
सर्वेषां तत्र संघातः कायग्रामे प्रवर्तते । जरया पीडिताः सर्वेः स्वंस्वं स्थानं प्रयांति ते
ਉੱਥੇ, ਦੇਹ-ਗ੍ਰਾਮ ਵਿਚ, ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬੁਢਾਪਾ ਸਭ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
यथा रसाधिका पृथ्वी महाराज प्रकल्पिता । रसैः क्लिन्ना ततः पृथ्वी मृदुत्वं याति भूपते
ਜਿਵੇਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਧਰਤੀ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਭੂਪਤੇ।
Verse 5
भिद्यते पिपीलिकाभिर्मूषिकाभिस्तथैव च । छिद्राण्येव प्रजायंते वल्मीकाश्च महोदराः
ਉਹ ਧਰਤੀ ਚਿਟੀਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਨਾਲ ਭੇਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਛੇਦ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ ਵਲਮੀਕ (ਚਿਟੀ-ਟੇਲੇ) ਵੀ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
Verse 6
तद्वत्काये प्रजायंते गंडमाला विचार्चिकाः । कृमिभिर्भिद्यमानश्च काय एष नरोत्तम
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਗੰਢ-ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਫੋੜੇ-ਫੁੰਸੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਰੀਰ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ ਜਾ ਕੇ ਖਾਇਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
गुल्मास्तत्र प्रजायंते सद्यः पीडाकरास्तदा । एभिर्दोषैः समायुक्तः कायोयं नहुषात्मज । कथं प्राणसमायोगाद्दिवं याति नरेश्वर
ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪੀੜਾਦਾਇਕ ਗੁਲਮ (ਗੰਢ-ਰੋਗ) ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਨਹੁਸ਼-ਪੁੱਤਰ, ਐਸੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਦੇਹ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ?
Verse 8
काये पार्थिवभागोऽयं समानार्थं प्रतिष्ठितः । न कायः स्वर्गमायाति यथा पृथ्वी तथास्थितः
ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਾਰਥਿਵ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਉਸੇ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਥੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
एतत्ते सर्वमाख्यातं दोषौघैः पार्थिवस्य यः
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ—ਉਸ ਪਾਰਥਿਵ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਢੇਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 65
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थ । माहात्म्ये पंचषष्टितमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮਿਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵੇਨੋਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ ‘ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੀਰਥ’ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।