Adhyaya 63

Verse 1

सुकर्मोवाच । तयोश्चापि द्विजश्रेष्ठ मातापित्रोश्च स्नातयोः । पुत्रस्यापि हि सर्वांगे पतंत्यंबुकणा यदा

ਸੁਕਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਭੀ—ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—

Verse 2

सर्वतीर्थसमं स्नानं पुत्रस्यापि सुजायते । पतितं विकलं वृद्धमशक्तं सर्वकर्मसु

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਤਿਤ, ਅੰਗਹੀਨ, ਵృద్ధ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੀ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

व्याधितं कुष्ठिनं तातं मातरं च तथाविधाम् । उपाचरति यः पुत्रस्तस्य पुण्यं वदाम्यहम्

ਹੇ ਤਾਤ! ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਕੋੜ੍ਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਬਿਮਾਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 4

विष्णुस्तस्य प्रसन्नात्मा जायते नात्र संशयः । प्रयाति वैष्णवं लोकं यदप्राप्यं हि योगिभिः

ਉਸ ਉਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੁ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਭੀ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਹੈ।

Verse 5

पितरौ विकलौ दीनौ वृद्धावेतौ गुरू सुतः । महागदेन संप्राप्तौ परित्यजति पापधीः

ਜਦ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਸਹਾਇ, ਦਿਨ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਣ, ਤਦ ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

पुत्रो नरकमाप्नोति दारुणं कृमिसंकुलम् । वृद्धाभ्यां च समाहूतो गुरूभ्यामिह सांप्रतम्

ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦੋ ਬਜ਼ੁਰਗ—ਉਸ ਦੇ ਪੂਜਨੀਯ ਵੱਡੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 7

न प्रयाति सुतो भूत्वा तस्य पापं वदाम्यहम् । विष्ठाशी जायते मूढो ग्रामघ्रोणी न संशयः

ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਭੀ ਉਹ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਤੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ—ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ, ਗੰਦ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਸੂਰ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 8

यावज्जन्मसहस्रं तु पुनः श्वा चाभिजायते । पुत्रगेहेस्थितौ वृद्धौ माता च जनकस्तथा

ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੁੱਤਾ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 9

अभोजयित्वा तावन्नं स्वयमत्ति च यः सुतः । मूत्रं विष्ठां स भुंजीत यावज्जन्मसहस्रकम्

ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਅੰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਾਏ ਬਿਨਾ ਆਪ ਹੀ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਮੂਤਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਠਾ ਹੀ ਭੋਗੇਗਾ।

Verse 10

कृष्णसर्पो भवेत्पापी यावज्जन्मशतद्वयम् । मातरंपितरं वृद्धमवज्ञाय प्रवर्त्तते

ਜੋ ਪਾਪੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਕਾਲਾ ਸੱਪ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 11

ग्राहोपि जायते दुष्टो जन्मकोटिशतैरपि । तावेतौ कुत्सते पुत्रः कटुकैर्वचनैरपि

ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ (ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ) ਨੂੰ ਕੌੜੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਨਿੰਦਦਾ ਹੈ।

Verse 12

स च पापी भवेद्व्याघ्रः पश्चादृक्षः प्रजायते । मातरंपितरं पुत्रो यो न मन्येत दुष्टधीः

ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਪੁੱਤਰ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਘ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਿੱਛ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

कुंभीपाके वसेत्तावद्यावद्युगसहस्रकम् । नास्ति मातृसमं तीर्थं पुत्राणां च पितुः समम्

ਉਹ ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਵੱਸੇਗਾ। ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 14

तारणाय हितायैव इहैव च परत्र च । तस्मादहं महाप्राज्ञ पितृदेवं प्रपूजये

ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰਣ ਅਤੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਮੈਂ ਪਿਤ੍ਰਦੇਵਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 15

मातृदेवं सर्वदेव योगयोगी तथाभवम् । मातृपितृप्रसादेन संजातं ज्ञानमुत्तमम्

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ—ਸਚਮੁੱਚ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਯੋਗ ਦਾ ਯੋਗੀ ਬਣਿਆ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 16

त्रिलोकीयं समस्ता तु संयाता मम वश्यताम् । अर्वाचीनगतिं जाने देवस्यास्य महात्मनः

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇਵ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।

Verse 17

वासुदेवस्य तस्यैव पराचीनां महामते । सर्वं ज्ञानं समुद्भूतं पितृमातृप्रसादतः

ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।

Verse 18

को न पूजयते विद्वान्पितरं मातरं तथा । सांगोपांगैरधीतैस्तैः श्रुतिशास्त्रसमन्वितैः

ਕਿਹੜਾ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਵੇਦ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਸਮੇਤ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ?

Verse 19

वेदैरपि च किं विप्रा पिता येन न पूजितः । माता न पूजिता येन तस्य वेदा निरर्थकाः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਲਾਭ? ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸਤਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਵੇਦ ਨਿਰਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

यज्ञैश्च तपसा विप्र किं दानैः किं च पूजनैः । प्रयाति तस्य वैफल्यं न माता येन पूजिता

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਯਜਨਾਂ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ—ਦਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕੀ? ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

न पिता पूजितो येन जीवमानो गृहे स्थितः । एष पुत्रस्य वै धर्मस्तथा तीर्थं नरेष्विह

ਜਿਸ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਤ ਵੱਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜੀਵਤ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 22

एष पुत्रस्य वै मोक्षस्तथा जन्मफलं शुभम् । एष पुत्रस्य वै यज्ञो दानमेव न संशयः

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਫਲ। ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਯਜਨ ਹੈ—ਇਹੀ ਦਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 23

पितरं पूजयेन्नित्यं भक्त्या भावेन तत्परः । तस्य जातं समस्तं तद्यदुक्तं पूर्वमेव हि

ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਿੱਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ-ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਤਨਮਯਤਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 24

दानस्यापि फलं तेन तीर्थस्यापि न संशयः । यज्ञस्यापि फलं प्राप्तं माता येनाप्युपासिता

ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਵੀ, ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਇਆ।

Verse 25

पिता येन सुभक्त्या च नित्यमेवाप्युपासितः । तस्य सर्वा सुसंसिद्धा यज्ञाद्याः पुण्यदाः क्रियाः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਜਨਾਂ ਆਦਿ ਸਭ ਪੁੰਨ-ਦਾਇਕ ਕਰਮ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 26

एतदर्थं समाज्ञातं धर्मशास्त्रं श्रुतं मया । पितृभक्तिपरो नित्यं भवेत्पुत्रो हि पिप्पल

ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਿੱਪਲ! ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਤ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तुष्टे पितरि संप्राप्तं यदुराज्ञा पुरा सुखम् । रुष्टे पितरि च प्राप्तं महत्पापं पुरा शृणु

ਹੁਣ ਸੁਣ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਯਦੂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਜਦ ਪਿਤਾ ਰੁੱਸਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਕਮਾਇਆ।

Verse 28

रुरुणा पौरवेणापि पित्रा शप्तेन भूतले । एवं ज्ञानं मया चाप्तं द्वावेतौ यदुपासितौ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੌਰਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰੁਰੂ ਨੇ ਵੀ—ਜਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਬੋਧ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 29

एतयोश्च प्रसादेन प्राप्तं फलमनुत्तमम्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਅਤੁੱਲ ਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 63

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थमाहात्म्ये त्रिषष्टितमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮਿਖੰਡ ਅੰਦਰ ਵੇਨੋਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੀਰਥ (ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਤ੍ਰਿਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।