Adhyaya 120

Verse 1

कुंजल उवाच । कामोदाख्यं पुरं दिव्यं सर्वदेवसमाकुलम् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थमपश्यन्नारदस्ततः

ਕੁੰਜਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਾਮੋਦਾ ਨਾਮਕ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸਿਧੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਸੀ।

Verse 2

कामोदाया गृहं प्राप्य प्रविवेश द्विजोत्तमः । कामोदां तु ततो दृष्ट्वा सर्वकामसमाकुलाम्

ਕਾਮੋਦਾ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕਾਮੋਦਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਪਾਇਆ।

Verse 3

तया संपूजितो विप्रः सुवाक्यैः स्वागतादिभिः । दिव्यासने समारूढस्तां पप्रच्छ द्विजोत्तमः

ਉਸ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੁਮਧੁਰ ਸਵਾਗਤ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਪ੍ਰ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਦਿਵ੍ਯ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 4

सुखेन स्थीयते भद्रे विष्णुतेजः समुद्भवे । अनामयं च पप्रच्छ आशीर्भिरभिनंद्य ताम्

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ—‘ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਤੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕੀਤਾ।

Verse 5

कामोदोवाच । प्रसादाद्भवतां विष्णोः सुखेन वर्तयाम्यहम् । कथयस्व महाप्राज्ञ त्वं प्रश्नोत्तरकारणम्

ਕਾਮਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਰਤਦੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰੋ—ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋ।”

Verse 6

महामोहः समुत्पन्नो ममांगे मुनिपुंगव । व्यापकः सर्वलोकानां ममांगे मतिनाशकः

ਹੇ ਮੁਨਿਪੁੰਗਵ, ਮੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

तस्मान्निद्रा समुत्पन्ना यथा मर्त्येषु वर्तते । सुप्तया तु मया दृष्टः स्वप्नो वै दारुणो मुने

ਉਸ ਤੋਂ ਨੀਂਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮੁਨੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 8

केनाप्युक्तं समेत्यैव पुरतो द्विजसत्तम । अव्यक्तोऽसौ हृषीकेशः संसारं स गमिष्यति

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਉਹ ਆ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ।

Verse 9

तदा प्रभृति दुःखेन व्यापिताहं महामते । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि भवाञ्ज्ञानवतां वरः

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋ।

Verse 10

नारद उवाच । वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः । स्वप्नः प्रवर्तते भद्रे मानवेषु न संशयः

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ—ਵਾਤਜ, ਪਿੱਤਜ, ਕਫਜ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਪਾਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 11

न जायते च देवेषु स्वप्नो निद्रा च सुंदरि । आदित्योदयवेलायां दृश्यते स्वप्न उत्तमः

ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੁਪਨਾ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਨਾ ਨੀਂਦ। ਸੂਰਜੋਦਯ ਦੇ ਵੇਲੇ ਜੋ ਸੁਪਨਾ ਦਿੱਸੇ, ਉਹ ਉੱਤਮ (ਸ਼ੁਭ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

सत्स्वप्नो मानवानां हि पुण्यस्य फलदायकः । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि स्वप्नस्य कारणं शुभे

ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਤ੍ਸੁਪਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 13

महावातांदोलनैश्च चलंत्यापो वरानने । त्रुटंत्यंबुकणाः सूक्ष्मास्तस्मादुदकसंचयात्

ਹੇ ਵਰਾਨਨੇ, ਮਹਾਨ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਝਕੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਜਲਕਣ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਜਲ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 14

बहिरेव पतंत्येते निर्मलांबुकणाः शुभे । पुनर्लयं प्रयांत्येते दृश्यादृश्या भवंति वै

ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਜਲ-ਬੂੰਦਾਂ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਹੀ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕਦੇ ਦਿਸਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ।

Verse 15

तद्वत्स्वप्नस्य वै भावः कथ्यते शृणु भामिनि । आत्मा शुद्धो विरक्तस्तु रागद्वेषविवर्जितः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸੱਚਾ ਭਾਵ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣ, ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ। ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਵਿਰਕਤ ਹੈ, ਰਾਗ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 16

पंचभूतात्मकानां च मुषित्वैव सुनिश्चलः । षड्विंशतिसु तत्वानां मध्ये चैष विराजते

ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਦੇਹ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਛੱਬੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹੀ ਤੱਤ ਕੇਂਦਰੀ ਸਤ੍ਯ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 17

शुद्धात्मा केवलो नित्यः प्रकृतेः संगतिं गतः । तद्भावैर्वायुरूपैश्च चलते स्थानतो यदा

ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ—ਕੇਵਲ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ—ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੋਂ ਚਲਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

Verse 18

आत्मनस्तेजसश्चैव प्रतितेजः प्रजायते । अंतरात्मा शुभं नाम तस्य एव प्रकथ्यते

ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਨਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

पयसश्च यथा भिन्ना भवंत्यंबुकणाः शुभे । आत्मनस्तु तथा तेज अंतरात्मा प्रकथ्यते

ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ—ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਤੇਜ—ਵੱਖਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 20

स हि पृथ्वी स वै वायुः स चाप्याकाश एव हि । स वै तोयं स दीप्येत एते पंच पुरा कृताः

ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਾਯੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਜਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ।

Verse 21

आत्मनस्तेजसो भूता मलरूपा महात्मनः । तस्यापि संगतिं प्राप्ता एकत्वं हि प्रयांति ते

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਇਹ ਭੂਤ, ਭਾਵੇਂ ਮਲ-ਰੂਪ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਏਕਤਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

स्वात्मभावप्रदोषेण नाशयंति वरानने । तत्पिंडमन्यमिच्छंति वारं वारं वरानने

ਹੇ ਵਰਾਨਨੇ! ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਨਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਹੇ ਵਰਾਨਨੇ, ਵਾਰੰ ਵਾਰ ਉਹ ਹੋਰ ਇਕ ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 23

तेषां क्रीडाविहारोयं सृष्टिसंबंधकारणम् । उदकस्य तरंगस्तु जायते च विलीयते

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਵਿਹਾਰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 24

पुनर्भूतिः पुनर्हानिस्तादृशस्य पुनः पुनः । अपां रूपस्य दृष्टांतं तद्वदेषां न संशयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲਯ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਲ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਬਦਲਣਾ ਇਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਭੀ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 25

आत्मा न नश्यते देवि तेजो वायुर्न नश्यति । न नश्यतो धराकाशौ न नश्यंत्याप एव च

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਤਮਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਜਲ ਭੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 26

पंचैव आत्मना सार्द्धं प्रभवंति प्रयांति च । आत्मादयो ह्यमी भद्रे नित्यरूपा न संशयः

ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਆਤਮਾ ਆਦਿ ਇਹ ਸਭ ਨਿਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 27

पिंड एव प्रणश्येत तेषां संजात एव च । विषयाणां सुदोषैः स रागद्वेषादिभिर्हतः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪਿੰਡ-ਸਰੂਪ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ—ਰਾਗ, ਦ੍ਵੈਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ—ਉਹ ਘਾਇਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

प्राणाः प्रयांति वै पिंडात्पंचपंचात्मका द्विज । पिंडांते वसते आत्मा प्रतिरूपस्तु तस्य च

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਪ੍ਰਾਣ—ਪੰਜ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਤਮਾ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਮਰੂਪ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਭੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

अंतरात्मा यथा चाग्नेः स्फुलिंगस्तु प्रकाशते । तथा प्रकाशमायाति दृश्यादृश्यः प्रजायते

ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ-ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 30

शुद्धात्मा च परं ब्रह्म सदा जागर्ति नित्यशः । अंतरात्मा प्रबद्धस्तु प्रकृतेश्च महागुणैः

ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ, ਨਿਤ੍ਯ। ਪਰ ਅੰਤਰਾਤਮਾ (ਦੇਹ-ਚੇਤਨਾ) ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮਹਾਗੁਣਾਂ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 31

अन्नाहारेण संपुष्टैरंतरात्मा सुखं व्रजेत् । सुसुखाज्जायते मोहस्तस्मान्मनः प्रमुह्यति

ਅੰਨ-ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਸੁਖ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਤਿ-ਸੁਖ ਤੋਂ ਮੋਹ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਭਟਕ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

पश्चात्संजायते निद्रा तामसी लयवर्द्धिनी । नाडीमार्गेण यः सूर्यो मेरुमुल्लंघ्य गच्छति

ਫਿਰ ਤਾਮਸੀ ਨੀਂਦ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਯ ਅਤੇ ਜੜਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। (ਉਸ ਵੇਲੇ) ਨਾਡੀ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦਾ ਸੂਰਜ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 33

तदा रात्रिः प्रजायेत यावन्नोदयते रविः । विषयांधकारैर्मुक्तस्तु अंतरात्मा प्रकाशते

ਤਦ ਰਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਰਵੀ ਉਦਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਏ, ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਉਠਦੀ ਹੈ।

Verse 34

भावैस्तत्त्वात्मकानां तु पंचतत्त्वैः प्रपोषितैः । पूर्वजन्मस्थितैः पिंडैरंतरात्मा प्रगृह्यते

ਪਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਹੋਏ, ਤੱਤ੍ਵ-ਸਰੂਪ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘੜੇ ਹੋਏ ਦੇਹ-ਪਿੰਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਬੱਝ ਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 35

स यास्यति च वै स्थानमुच्चावचं महामते । संसार अंतरात्मा वै दोषैर्बद्धः प्रणीयते

ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕਦੇ ਉੱਚੇ, ਕਦੇ ਨੀਵੇਂ ਅਵਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਅੱਗੇ ਧੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 36

कायं रक्षति जीवात्मा पश्चात्तिष्ठति मध्यगः । उदानः स्फुरते तीव्रस्तस्माच्छब्दः प्रजायते

ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਦਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਤੀਵ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕੰਪਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸੀ ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

शुष्का भस्त्रा यथा श्वासं कुरुते वायुपूरिता । तद्वच्छब्दवशाच्छ्वासमुदानः कुरुते बलात्

ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਭੱਠੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸਾਹ ਕੱਢਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਾਲ ਉਦਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਬਲਪੂਰਵਕ ਸਾਹ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

आत्मनस्तु प्रभावेण उदानो बलवान्भवेत् । एवं कायः प्रमुग्धस्तु मृतकल्पः प्रजायते

ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਦਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ-ਜੜ ਹੋ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 39

ततो निद्रा महामाया तस्यांगेषु प्रयाति सा । हृदि कंठे तथा चास्ये नासिकाग्रे प्रतिष्ठति

ਤਦ ਨੀਂਦ—ਮਹਾਮਾਇਆ—ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ, ਕੰਠ, ਮੁਖ ਅਤੇ ਨਾਸਿਕਾ ਦੇ ਅਗੇਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਆਸਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 40

बाहू संकुच्य संतिष्ठेद्धृद्गतो नाभिमंडले । आत्मनस्तु प्रभावाच्च उदानो नाम मारुतः

ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਕੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ—ਜਦ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਨਾਭੀ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਮਾਰੁਤ ‘ਉਦਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

प्रजायते महातीव्रा बलरोधं करोति सः । यथा रज्ज्वा प्रबद्धस्तु दारु कीलधरः स्थितः

ਉਹ ਅਤਿ ਤੀਬਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲ ਦਾ ਰੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਕਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਲੱਕੜ ਦਾ ਖੂੰਟਾ ਥਾਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

तथा चात्मासु संलग्नः प्राणवायुर्न संशयः । अंतरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਤਦ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 43

बुद्धिवद्रोहितो भद्रे अंतरात्मा प्रधावति । पूर्वजन्मार्जितान्वासान्स्मृत्वा तत्र प्रधावति

ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਜਦ ਬੁੱਧੀ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੌੜਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਾਰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 44

तत्र संस्थो महाप्राज्ञः स्वेच्छया रमते पुनः । एवं नानाविधान्स्वप्नानंतरात्मा प्रपश्यति

ਉਥੇ ਟਿਕਿਆ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।

Verse 45

उत्तमांश्च विरुद्धांश्च कर्मयुक्तान्प्रपश्यति । गिरींस्तथा सुदुर्गांश्च उच्चावचान्प्रपश्यति

ਉਹ ਉੱਤਮਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ, ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਾੜ—ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਅਪਹੁੰਚ—ਅਤੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਭੂਮੀ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 46

तदेव वातिकं विद्धि कफवत्तद्वदाम्यहम् । जलं नदीं तडागं च पयः स्थानानि पश्यति

ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵਾਤ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਫ ਵਰਗੀ ਵੀ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਜਲ—ਨਦੀਆਂ, ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਪੀਣਯੋਗ ਜਲ ਦੇ ਸਥਾਨ—ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 47

अग्निं च पश्यते देवि बहुकांचनमुत्तमम् । तदेव पैत्तिकं विद्धि भाव्यं चैव वदाम्यहम्

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਅੱਗ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਉੱਤਮ ਸੋਨਾ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਿੱਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਲੱਛਣ ਜਾਣ। ਅਤੇ ਜੋ ਅਗੇ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ।

Verse 48

प्रभाते दृश्यते स्वप्नो भव्यो वाभव्य एव च । कर्मयुक्तो वरारोहे लाभालाभप्रकाशकः

ਸਵੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਦਿੱਸਿਆ ਸੁਪਨਾ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀਏ, ਸ਼ੁਭ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਵੀ। ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਲਾਭ-ਅਲਾਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

स्वप्नस्यापि अवस्था मे कथिता वरवर्णिनि । तद्भाव्यंचवरारोहेविष्णोश्चैवभविष्यति

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੀਏ, ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 50

तन्निमित्तं त्वया दृष्टो दुःस्वप्नः स तु प्रेक्षितः

ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਉਹ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨੀ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ—ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।