Adhyaya 12

Verse 1

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल

ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਕਰਜ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः

ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ, ਭਰਾ ਬਣ ਕੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਿਆਰਾ ਪਿਤਾ ਬਣ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च

ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗੁਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਉਹ ਕ੍ਰੂਰ ਹੈ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਦਈ। ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ।

Verse 4

मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः

ਉਹ ਮਿੱਠੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿੱਤ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੂਏ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਚੋਰੀ ਦੇ ਕਰਮ ਵੱਲ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने

ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਭੀ ਨਿੰਦਦਾ ਹੈ।

Verse 6

द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति

ਉਹ ਧਨ ਨਿਚੋੜਨ ਵਾਲਾ, ਡਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਰਦਈ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਅਨਿਆਇਕ ਧਨ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕੇ ਫਿਰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा

ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਮਨੁੱਖ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਧਨ ਹੜਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁੜ-ਵਿਆਹ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਨਾ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ ਭੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—‘ਇਹ ਘਰ, ਇਹ ਖੇਤ ਆਦਿ ਸਭ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।’

Verse 9

पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः

ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਦਾ-ਕੁੱਟਦਾ ਹੈ; ਟੁੱਟੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ, ਮੁਸਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਅਤਿ ਨਿਰਦਈ ਘਾਤਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः

ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਿਤਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਅਤਿ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਨੇਹ ਰਹਿਤ ਤੇ ਕਠੋਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 11

श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले

ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਐਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 12

रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ‘ਸ਼ਤ੍ਰੁ’ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਬਾਲਪਨ ਤੋਂ ਯੌਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 13

पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः

ਖੇਡਦਿਆਂ-ਖੇਡਦਿਆਂ ਉਹ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः

ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸਦਾ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਵੈਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਨ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 16

प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਚਿੱਤ ਪੁਰਖ ਪੁਰਾਣੇ ਵੈਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਯ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ।

Verse 17

जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्

ਜਨਮ ਦੇ ਪਲ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਮਰ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਦੋਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ।

Verse 18

भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ; ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ—ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ, ਪ੍ਰਿਯ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ।

Verse 19

मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्

ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਸ਼ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਆਦਿਕ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਅਵਸ਼੍ਯ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 20

करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः

ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਿਣਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਨੇਹ ਵਸ਼ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਜੋ ਕੁਝ ਭੀ ਮੰਗਿਆ ਜਾਵੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਇਸੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਪੁੱਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 22

उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਥੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਦਾਸੀਨ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਅੰਦਰੋਂ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम

ਉਹ ਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਲੈਂਦਾ; ਨਾ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਰੋਕਦਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਇਹੀ ਹੈ ਉਦਾਸੀਨ, ਵੈਰਾਗੀ।

Verse 24

तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः

ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਤਨੀ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ।

Verse 25

भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी

ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂ-ਧਨ ਅਤੇ ਘੋੜੇ; ਹਾਥੀ, ਮਹਿਸਾਂ ਅਤੇ ਦਾਸ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि

ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਕਰਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ; ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਕਰਜ਼ਾ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਅਮਾਨਤ (ਨਿਆਸ) ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਸੀ।

Verse 27

धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्

ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸੁਣੋ: ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੈਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 28

आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਸੀਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ—ਨਾ ਹੀ ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰਰਥਕ ਚਿੰਤਾ ਤਿਆਗ ਦੇ।

Verse 29

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः

ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਕਿਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ, ਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਜਣ-ਬਾਂਧਵ? ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁਝ ਚੁਰਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕੁਝ ਮੁੜ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 30

कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम

ਧਨ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਹੈ ਮਾਧਵ, ਅਚੰਭਾ ਨਾ ਕਰ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿੱਥੇ ਜਿਹੜਾ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਪਜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः

ਉਹ ਧਨ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਦੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਧਨ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्

ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਨ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ, ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਚਿੰਤਾ ਤਿਆਗ ਦੇ।

Verse 33

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम

ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਕਿਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ, ਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਸਜਣ-ਬਾਂਧਵ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਕਿਸ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਸੰਬੰਧ ਅਟੱਲ ਨਹੀਂ।

Verse 34

महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि

ਮਹਾ ਮੋਹ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ, ਪਾਪੀ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦੇ ਹਨ—‘ਇਹ ਘਰ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਹਨ।’

Verse 35

अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा

‘ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਅਸੱਤਤਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵੀ—ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ—ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 36

पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्

ਫਿਰ ਸੋਮਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਗਿਆਨ-ਵਚਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਪਤਨੀ ਸੁਮਨਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਭਦ੍ਰੇ, ਤੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।’

Verse 37

तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये

ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਧੂ, ਸਤ੍ਯ-ਜਾਣੂ ਪੰਡਿਤ ਜਨ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਧਨ ਦੀ ਵੀ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਏ।

Verse 38

येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच । पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्

‘ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਾਂਗਾ।’ ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਲੋਕ ਜਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੁੱਤਰ ਕੁਲ ਨੂੰ ਤਾਰਦਾ ਹੈ।’

Verse 39

सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम्

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਸਤਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੀ ਉੱਤਮ, ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ—ਗੁਣਹੀਣ ਬਹੁਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?

Verse 40

एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः

ਇਕ ਹੀ (ਪੁੱਤਰ/ਪੁਰਖ) ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਰਦਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।

Verse 41

पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर

ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਉੱਚ ਕੁਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਗਰਭ (ਸ਼ੁਭ ਗਰਭ) ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸੰਤਾਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰ।

Verse 42

जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च

ਜੋ ਜੰਮਿਆ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਰਿਆ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਜਨਮ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। ਪੁੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਮਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच । पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ! ਸੁਖ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਿਆਰੀ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਵੀ।

Verse 44

सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच । आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया

ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ ਪੁਰਖ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪੁਣ੍ਯ ਦਾ ਲੱਛਣ ਦੱਸੋ। ਸੁਮਨਾ ਬੋਲੀ: ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਪੁਣ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪੁਣ੍ਯ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।

Verse 45

पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम्

ਪੁਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣਾ ਆਚਰਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਪੁਣ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕੀਰਤੀ, ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः

ਹੇ ਕਾਂਤ, ਮੈਂ ਪੁਣ੍ਯ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਾਲ, ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ।

Verse 47

दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः

ਦਾਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਭੀ, ਹੇ ਵੱਲਭ; ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਨਾਲ; ਅਹਿੰਸਾ, ਸੁਦ੍ਰਿੜ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਅਸਤੇਯ—ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਭੀ।

Verse 48

एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇ। ਧਰਮ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਾਸ ਗ੍ਰਾਸ ਕਰਕੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭੋਗ/ਪੋਸ਼ਣ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत्

ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਹੀ ਧਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच । कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि

ਜੋ ਜੋ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ—ਭਾਵੇਂ ਦੁਲੱਭ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?”

Verse 51

प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच । लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम

“ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਥਾ ਸੁਣਾ; ਸੁਣਨ ਲਈ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਗ ਪਈ ਹੈ।” ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਕਿਸ ਨੇ ਵੇਖੀ ਹੈ?”

Verse 52

अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः

ਉਸ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਅਤ੍ਰਿ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਅਨਸੂਯਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਦਵਿਜ ਹੈ।

Verse 53

तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्

ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਸਦਾ ਮਹਾਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਉੱਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 54

धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः

ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ।

Verse 55

दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ

ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ—ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ—ਉਹ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਤੇਜਸਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 56

दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते

ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਉਸ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸੰਚੇ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਧੇ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਧਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 57

पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा

ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ! ਉਸ ਅਵਧੀ ਲਈ ਪੰਜਾਗਨੀ ਤਪ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਸਾਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਹਾਰ ਵਰਤ ਵੀ ਪੂਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः

ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹੇ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਤੀ—ਉੱਥੇ ਸੀ; ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੁਰਵਾਸਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕ੍ਰਸ਼ ਹੋਇਆ।

Verse 59

धर्मं प्रति स धर्मात्मा चुक्रोध मुनिपुंगवः । क्रुद्धे सति महाभाग तस्मिन्मुनिवरे तदा

ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ-ਵਰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਤਦ…

Verse 60

अथ धर्मः समायातः स्वरूपेण च वै तदा । ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तस्तपोभिश्च स बुद्धिमान्

ਤਦ ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਆਦਿ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸੀ।

Verse 61

सत्यं ब्राह्मणरूपेण ब्रह्मचर्यं तथैव च । तपस्तु द्विजवर्योस्ति दमः प्राज्ञो द्विजोत्तमः

ਸੱਤ੍ਯਤਾ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਦ੍ਵਿਜ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਜ਼্ঞ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ।

Verse 62

नियमस्तु महाप्राज्ञो दानमेव तथैव च । अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयं हि समागताः

ਪਰ ਨਿਯਮ—ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ਼্ঞ—ਅਤੇ ਦਾਨ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰੀ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 63

क्षमा शांतिस्तथा लज्जा चाहिंसा च ह्यकल्पना । एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम

ਖ਼ਿਮਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਲੱਜਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ-ਰਹਿਤਤਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 64

बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृति शांतयः । पंचयज्ञास्तथा पुण्याः सांगा वेदास्तु ते तदा

ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਜ્ઞਾ, ਦਇਆ, ਸ਼ਰਧਾ, ਮੇਧਾ, ਸਤਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਸਨ; ਅਤੇ ਪੁੰਨਮਈ ਪੰਜ ਮਹਾਯਜ्ञ, ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੀ ਸਨ।

Verse 65

स्वस्वरूपधराश्चैव ते सर्वे सिद्धिमागताः । अग्न्याधानादयः पुण्या अश्वमेधादयस्तथा

ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਸਭੇ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨਿਆਧਾਨ ਆਦਿ ਪੁੰਨਮਈ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਯਜ್ಞ ਵੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਗਏ।

Verse 66

रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः । दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः

ਉਹ ਰੂਪ ਅਤੇ ਲਾਵਣਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ, ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ; ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਅੰਬਰ ਧਾਰੇ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਲੇਪਿਤ ਸਨ।

Verse 67

किरीटकुंडलोपेता दिव्याभरणभूषिताः । दीप्तिमंतः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः

ਉਹ ਮੁਕੁਟ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਤੇਜ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰੇ ਹੋਏ।

Verse 68

एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः । यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਉਸ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 69

धर्म उवाच । कस्मात्कोपः कृतो विप्र भवांस्तपस्समन्वितः । क्रोधो हि नाशयेच्छ्रेयस्तप एव न संशयः

ਧਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰ ਬੈਠਾ? ਕ੍ਰੋਧ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਪ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 70

सर्वनाशकरस्तस्मात्क्रोधं तत्र विवर्जयेत् । स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ उत्कृष्टं तपसः फलम्

ਇਸ ਲਈ, ਕ੍ਰੋਧ ਸਰਵਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਥਿਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੋ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਫਲ ਹੈ।

Verse 71

दुर्वासा उवाच । भवान्को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह । सप्त नार्यः प्रतिष्ठंति सुरूपाः समलंकृताः

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਤ ਨਾਰੀਆਂ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਖੜੀਆਂ ਹਨ?

Verse 72

कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते । धर्म उवाच । अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजः समन्वितः

ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਧਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਪੁਰਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤੇਜ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 73

दंडहस्तः सुप्रसन्नः कमंडलुधरस्तथा । तवाग्रे ब्रह्मचर्योयं सोयं पश्य समागतः

ਦੰਡ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਤੇ ਕਮੰਡਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਇਹ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 74

अन्यं पश्यस्व वै त्वं च दीप्तिमंतं द्विजोत्तम । कपिलं पिंगलाक्षं च सत्यमेनं द्विजोत्तम

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਇਸ ਹੋਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ—ਉਜਲਾ ਤੇਜਸਵੀ, ਕਪਿਲ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਇਹ ਜੋ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ ਸੱਚਾ ਹੈ।

Verse 75

तादृशं पश्य धर्मात्मन्वैश्वदेवसमप्रभम् । यत्तपो हि त्वया विप्र सर्वदेवसमाश्रितम्

ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਐਸਾ ਤੇਜ ਵੇਖ—ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ। ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਤਪ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 76

एतं पश्य महाभाग तव पार्श्वसमागतम् । प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਜੋ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਦਿਪਤਿ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ।

Verse 77

दम एव तथायं ते यः पोषयति सर्वदा । जटिलः कर्कशः पिंगो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः

ਹਾਂ, ਇਹੀ ਦਮ (ਆਤਮ-ਸੰਯਮ) ਸਦਾ ਤੇਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਕਠੋਰ, ਪਿੰਗਲ ਵਰਣ ਵਾਲਾ, ਅਤਿ ਤੀਖਾ ਅਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 78

नाशको हि स पापानां खड्गहस्तो द्विजोत्तम । अभिशांतो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਖਡਗ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ। ਉਹ ਅਭਿਸ਼ਾਂਤ, ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਵਾਨ, ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 79

नियमस्तु समायातस्तव पार्श्वे द्विजोत्तम । अनिर्मुक्तो महादीप्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਨਿਯਮ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ—ਅਟੁੱਟ, ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ।

Verse 80

पयःकमंडलुकरो दंतकाष्ठधरो द्विजः । शौच एष समायातो भवतः सन्निधाविह

ਦੁੱਧ-ਭਰੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਮੰਡਲੂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦੰਤਕਾਠ (ਦਾਤਨ) ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ ਇੱਥੇ ਤੇਰੀ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 81

अतिसाध्वी महाभागा सत्यभूषणभूषिता । सर्वभूषणशोभांगी शुश्रूषेयं समागता

“ਉਹ ਅਤਿ-ਸਾਧਵੀ, ਮਹਾ-ਭਾਗਾ ਹੈ—ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਭੂਸ਼ਣ ਬਣਾਈ ਹੋਈ। ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਛਬਿ ਚਮਕਦੀ, ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹੈ।”

Verse 82

अतिधीरा प्रसन्नांगी गौरी प्रहसितानना । पद्महस्ता इयं धात्री पद्मनेत्रा सुपद्मिनी

ਉਹ ਅਤਿ-ਧੀਰ, ਅਤਿ-ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਗੌਰੀ-ਵਰਨ, ਹੱਸਦੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀ। ਇਹ ਧਾਤ੍ਰੀ—ਪਦਮ-ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਦਮ-ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਪਦਮਿਨੀ ਹੈ।

Verse 83

दिव्यैराभरणैर्युक्ता क्षमा प्राप्ता द्विजोत्तम । अतिशांता सुप्रतिष्ठा बहुमंगलसंयुता

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਖ਼ਮਾ (ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ-ਦੇਵੀ) ਦਿਵ੍ਯ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਅਤਿ-ਸ਼ਾਂਤ, ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਅਤੇ ਬਹੁ ਮੰਗਲ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 84

दिव्यरत्नकृता शोभा दिव्याभरणभूषिता । तव शांतिर्महाप्राज्ञ ज्ञानरूपा समागता

ਦਿਵ੍ਯ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਘੜੀ ਹੋਈ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਤੇਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ।

Verse 85

परोपकारकरणा बहुसत्यसमाकुला । मितभाषा सदैवासौ अकल्पा ते समागता

ਉਹ ਪਰੋਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਅਨੇਕ ਸਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਸਦਾ ਮਿਤਭਾਸ਼ੀ—ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

Verse 86

प्रसन्ना सा क्षमायुक्ता सर्वाभरणभूषिता । पद्मासना सुरूपा सा श्यामवर्णा यशस्विनी

ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ, ਖ਼ਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਪਦਮ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ—ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣੀ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਸੀ।

Verse 87

अहिंसेयं महाभागा भवंतं तु समागता । तप्तकांचनवर्णांगी रक्तांबरविलासिनी

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਇਹ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇਵੀ ਤੇਰੇ ਸਨਮੁਖ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਤਪੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਦਮਕਦੇ ਹਨ, ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 88

सुप्रसन्ना सुमंत्रा च यत्र तत्र न पश्यति । ज्ञानभावसमाक्रांता पुण्यहस्ता तपस्विनी

ਸਦਾ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਨਹੀਂ ਤੱਕਦੀ। ਗਿਆਨ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ, ਪੁੰਨ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 89

मुक्ताभरणशोभाढ्या निर्मला चारुहासिनी । इयं श्रद्धा महाभाग पश्य पश्य समागता

ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ—ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗ! ਵੇਖੋ, ਵੇਖੋ, ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਆਪ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ।

Verse 90

बहुबुद्धिसमाक्रांता बहुज्ञानसमाकुला । सुभोगासक्तरूपा सा सुस्थिता चारुमंगला

ਉਹ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਅਨੇਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੀ; ਸੁਖਮ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਅਡੋਲ—ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਵਾਲੀ।

Verse 91

सर्वेष्टध्यानसंयुक्ता लोकमाता यशस्विनी । सर्वाभरणशोभाढ्या पीनश्रोणि पयोधरा

ਸਭ ਤੋਂ ਇੱਛਿਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਲੋਕਮਾਤਾ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ—ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਭਰੇ ਨਿਤੰਬਾਂ ਤੇ ਭਰੇ ਸਤਨਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 92

गौरवर्णा समायाता माल्यवस्त्रविभूषिता । इयं मेधा महाप्राज्ञ तवैव परिसंस्थिता

ਗੌਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਆ ਪਹੁੰਚੀ, ਮਾਲਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ! ਇਹ ਮੇਧਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 93

हंसचंद्रप्रतीकाशा मुक्ताहारविलंबिनी । सर्वाभरणसंभूषा सुप्रसन्ना मनस्विनी

ਉਹ ਹੰਸ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕੀ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲਟਕਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ; ਹਰ ਗਹਿਣੇ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੀ ਦਿਸੀ।

Verse 94

श्वेतवस्त्रेण संवीता शतपत्रं शयेकृतम् । पुस्तककरा पंकजस्था राजमाना सदैव हि

ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਸੌ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ-ਸ਼ਯਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਧਾਰ ਕੇ ਕਮਲਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੀ, ਸਦਾ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਾਜਦੀ ਹੈ।

Verse 95

एषा प्रज्ञा महाभाग भाग्यवंतं समागता । लाक्षारससमावर्णा सुप्रसन्ना सदैव हि

ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਪ੍ਰਜ્ઞਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ; ਲਾਖ-ਰਸ ਵਰਣੀ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 96

पीतपुष्पकृतामाला हारकेयूरभूषणा । मुद्रिका कंकणोपेता कर्णकुंडलमंडिता

ਉਸ ਨੇ ਪੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ, ਹਾਰ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਕੇਯੂਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਤੇ ਕੰਗਣ ਧਾਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।

Verse 97

पीतेन वाससा देवी सदैव परिराजते । त्रैलोक्यस्योपकाराय पोषणायाद्वितीयका

ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਸਦਾ ਹੀ ਪਰਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਾਜਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਉਹ ਅਦੁਤੀਯ ਹੈ।

Verse 98

यस्याः शीलं द्विजश्रेष्ठ सदैव परिकीर्तितम् । सेयं दया सु संप्राप्ता तव पार्श्वे द्विजोत्तम

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੀਲਤਾ ਸਦਾ ਕੀਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਦਇਆ ਹੁਣ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ।

Verse 99

इयं वृद्धा महाप्राज्ञ भावभार्या तपस्विनी । मम माता द्विजश्रेष्ठ धर्मोहं तव सुव्रत

ਇਹ ਬੁੱਢੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਹੈ—ਭਾਵ-ਭਰੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਤਪਸਵਿਨੀ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ।

Verse 100

इति ज्ञात्वा शमं गच्छ मामेवं परिपालय । दुर्वासा उवाच । यदि धर्मः समायातो मत्समीपं तु सांप्रतम्

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ, ਅਤੇ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਬੋਲੇ: ਜੇ ਧਰਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ…

Verse 101

एतन्मे कारणं ब्रूहि किं ते धर्म करोम्यहम् । धर्म उवाच । कस्मात्क्रुद्धोसि विप्रेन्द्र किमेतैर्विप्रियं कृतम्

ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਧਰਮ ਕਰਾਂ? ਧਰਮ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੈਂ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਅਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ?

Verse 102

तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि दुर्वासो यदि मन्यसे । दुर्वासा उवाच । येनाहं कुपितो देव तदिदं कारणं शृणु

ਜੇ ਤੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝੇਂ, ਹੇ ਦੁਰਵਾਸਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਾਰਣ ਦੱਸ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਕਾਰਣ ਸੁਣ।

Verse 103

दमशौचैः सुसंक्लेशैः शोधितं कायमात्मनः । लक्षवर्षप्रमाणं वै तपश्चर्या मया कृता

ਦਮ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਦੇ ਕਠਿਨ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੈਂ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਤੱਕ ਤਪਸ਼ਚਰਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 104

एवं पश्यसि मामेवं दया तेन प्रवर्तते । तस्मात्क्रुद्धोस्मि तेद्यैव शापमेवं ददाम्यहम्

ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਰੀਤ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦਇਆ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹਾਂ—ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 105

एवं श्रुत्वा तदा तस्य तमुवाच महामतिः । धर्म उवाच । मयि नष्टे महाप्राज्ञ लोको नाशं समेष्यति

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਮਤਿ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਧਰਮ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਜੇ ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 106

दुःखमूलमहं तात निकर्शामि भृशं द्विज । सौख्यं पश्चादहं दद्मि यदि सत्यं न मुंचति

ਹੇ ਪਿਆਰੇ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦਿਆਂਗਾ; ਫਿਰ, ਜੇ ਉਹ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੁਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 107

पापोयं सुखमूलस्तु पुण्यं दुःखेन लभ्यते । पुण्यमेवं प्रकुर्वाणः प्राणी प्राणान्विमुंचति

ਪਾਪ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੰਨ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ ਕਰਦਾ ਜੀਵ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ)।

Verse 108

महत्सौख्यं ददाम्येवं परत्र च न संशयः । दुर्वासा उवाच । सुखं येनाप्यते तेन परं दुःखं प्रपद्यते

“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਦੁਰਵਾਸਾ ਬੋਲੇ: “ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 109

तत्तु मर्त्यः परित्यज्य अन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति निश्चयं नैव पश्यति

ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭੋਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਕੌਣ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 110

तच्छ्रेयो नैव पश्यामि अन्याय्यं हि कृतं तव । येन कायेन क्रियते भुज्यते नैव तत्सुखम्

ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਤੇਰਾ ਕੀਤਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਨਿਆਇ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਸੁਖ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 111

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति चान्यायं धर्ममेव वा

ਕਲੇਸ਼ ਇੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਗ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਖ ਕੌਣ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ? ਅਤੇ ਕੌਣ ਪਛਾਣੇ ਕਿ ਇਹ ਅਨਿਆਇ ਹੈ ਜਾਂ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ?

Verse 112

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि सुखं पुनः । भुनक्ति पुरुषो धर्म तत्सर्वं श्रेयसा युतम्

ਕਲੇਸ਼ ਇੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਤਾਂ ਪੁਰਖ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯਸ—ਉੱਚੇ ਮੰਗਲ—ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।

Verse 113

पुण्यं चैव अनेनापि अनेन फलमश्नुते । क्रियमाणं पुनः पुण्यमन्येन परिभुज्यते

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਹੜਪ ਕੇ ਭੋਗਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 114

तत्सर्वं हि सुखं प्रोक्तं यत्तथा यस्य लक्षणम् । धर्मशास्त्रोदितं चैव कृतं सर्वत्र नान्यथा

ਜੋ ਕੁਝ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਬੈਠੇ। ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 115

येन कायेन कुर्वंति तेन दुःखं सहन्ति ते । परत्र तेन भुंजंति अनेनापि तथैव च

ਜਿਸ ਦੇਹ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਸਾਧਨ ਬਣ ਕੇ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ।

Verse 116

इति ज्ञात्वा स धर्मात्मा भवान्समवलोकयेत् । यथा चौरा महापापाः स्वकायेन सहंति ते

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ—ਇਸ ਉੱਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ; ਜਿਵੇਂ ਚੋਰ, ਮਹਾਂਪਾਪੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 117

दुःखेन दारुणं तीव्रं तथा सुखं कथं नहि । धर्म उवाच । येन कायेन पापाश्च संचरन्ति हि पातकम्

“ਜਿਵੇਂ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੀਬਰ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੁਖ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?” ਧਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਿਸ ਦੇਹ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਪਾਪ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਤਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ (ਕਾਰਣ) ਹੈ।”

Verse 118

तेन पीडां सहंत्येव पातकस्य हि तत्फलम् । दंडमेकं परं दृष्टं धर्मशास्त्रेषु पंडितैः

ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੀੜਾ ਸਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪਾਪ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਦੰਡ ਨੂੰ ਇਕੋ ਪਰਮ ਸ਼ੁਧਿਕਾਰਕ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

Verse 119

तं धर्मपूर्वकं विद्धि एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि । दुर्वासा उवाच । एवं न्यायं न मन्येहं तथैव शृणु धर्मराट्

ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਪੂਰਵਕ ਜਾਣ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਆਂਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਬੋਲੇ: “ਮੈਂ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਤਰਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਤਾਂ ਵੀ ਸੁਣ, ਹੇ ਧਰਮ-ਰਾਜਾ।”

Verse 120

शापत्रयं प्रदास्यामि क्रुद्धोहं तव नान्यथा । धर्म उवाच । यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ मामेव हि क्षमस्व च

“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਗੁਣਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹਾਂ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।” ਧਰਮ ਬੋਲੇ: “ਜਦ ਤੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਵੇਂ, ਹੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰ।”

Verse 121

नैव क्षमसि विप्रेंद्र दासीपुत्रं हि मां कुरु । राजानं तु प्रकर्तव्यं चांडालं च महामुने

“ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਖ਼ਿਮਾ ਨਾ ਕਰ; ਮੈਨੂੰ ਦਾਸੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਬਣਾ। ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾ-ਮੁਨੀ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਂਡਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।”

Verse 122

प्रसादसुमुखो विप्र प्रणतस्य सदैव हि । दुर्वासाश्च ततः क्रुद्धो धर्मं चैव शशाप ह

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜੋ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਦੁਰਵਾਸਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬੈਠਾ।

Verse 123

दुर्वासा उवाच । राजा भव त्वं धर्माद्य दासीपुत्रश्च नान्यथा । गच्छ चांडालयोनिं च धर्म त्वं स्वेच्छया व्रज

ਦੁਰਵਾਸਾ ਬੋਲੇ: “ਅੱਜ ਤੋਂ, ਹੇ ਧਰਮ, ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਂਗਾ—ਪਰ ਦਾਸੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਚਾਂਡਾਲ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾ; ਹੇ ਧਰਮ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।”

Verse 124

एवं शापत्रयं दत्त्वा गतोसौ द्विजसत्तमः । अनेनापि प्रसंगेन दृष्टो धर्मः पुरा किल

ਇਉਂ ਤਿੰਨ-ਪੱਖੀ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 125

सोमशर्मोवाच । धर्मस्तु कीदृशो जातस्तेन शप्तो महात्मना । तद्रूपं तस्य मे ब्रूहि यदि जानासि भामिनि

ਸੋਮਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ? ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਜੇ ਤੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦੱਸ।”

Verse 126

सुमनोवाच । भरतानां कुले जातो धर्मो भूत्वा युधिष्ठिरः । विदुरो दासीपुत्रस्तु अन्यं चैव वदाम्यहम्

ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਆਪ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਿਆ। ਵਿਦੁਰ ਤਾਂ ਦਾਸੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਕ ਹੋਰ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਹਾਂਗੀ।

Verse 127

यदा राजा हरिश्चंद्रो विश्वामित्रेण कर्षितः । तदा चांडालतां प्राप्तः स हि धर्मो महामतिः

ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਉਹ ਚਾਂਡਾਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਪਰ ਹੇ ਮਹਾਮਤਿ, ਉਹ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਮ ਹੀ ਸੀ।

Verse 128

एवं कर्मफलं भुक्तं धर्मेणापि महात्मना । दुर्वाससो हि शापाद्वै सत्यमुक्तं तवाग्रतः

ਇਉਂ ਮਹਾਤਮਾ ਧਰਮ ਨੇ ਭੀ—ਧਰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।