The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgā-māhātmya): Saudāsa/Kalmāṣapāda’s Curse and Release

Verse 1

नारद उवाच । शप्तः कथं वसिष्ठेन सौदासो नृपसत्तमः । गङ्गाबिन्दूभिषेकेण पुनः शुद्धोऽबवत्कथम् ॥ १ ॥

ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੌਦਾਸ ਨੂੰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ? ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਉਹ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ?

Verse 2

सर्वमेतदशेषेण भ्रातर्मे वक्तुमर्हसि । श्रृण्वतां वदतां चैव गङ्गाख्यानं शुभावहम् ॥ २ ॥

ਹੇ ਭਰਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ—ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਹੈ।

Verse 3

सनक उवाच । सौदासः सर्वधर्मज्ञः सर्वज्ञो गुणवाञ्छुचिः । बुभुजे पृथिवीं सर्वां पितृवद्रञ्जयन्प्रजाः ॥ ३ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੌਦਾਸ ਰਾਜਾ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 4

सगेरण यथा पूर्वं महीयं सप्तसागरा । रक्षिता तद्वदमुना सर्वधर्माविरोधिना ॥ ४ ॥

ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਗਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਰਾਜਾ ਵੀ—ਜੋ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ ਸੀ—ਇਸ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 5

पुत्रपौत्रसमायुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः । त्रिंशदष्टसहस्त्राणि बुभुजे पृथिवीं युवा ॥ ५ ॥

ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਜਾ ਅਠੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 6

सौदासस्त्वेकदा राजा मृगयाभिरतिर्वनम् । विवेज्ञ सबलः सम्यक् शोधितं ह्यासमन्त्रिभिः ॥ ६ ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਰਸੀਆ ਰਾਜਾ ਸੌਦਾਸ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਸ਼ਕਰ ਸਮੇਤ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।

Verse 7

निषादैः सहितस्तत्र विनिघ्रन्मूगसंचयम् । आससाद नदीं रेवां धर्मज्ञः स पिपासितः ॥ ७ ॥

ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਰੇਵਾ ਨਦੀ (ਨਰਮਦਾ) ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 8

सुदासतनयस्तत्र स्नात्वा कृत्वाह्निकं मुने । भुक्त्वा च मन्त्रिभिः सार्ध्दं तां निशां तत्र चावसत् ॥ ८ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉੱਥੇ ਸੁਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕੀਤੇ; ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਤ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ।

Verse 9

ततः प्रातः समुथाय कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् । बभ्राम मन्त्रिसहितो नर्मदातीरजे वने ॥ ९ ॥

ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਪੂਰਵਾਹਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਾ।

Verse 10

वनाद्वनान्तरं गच्छन्नेक एव महीपत्तिः । आकर्णकृष्टबाणः सत् कृष्णसारं समन्वगात् ॥ १० ॥

ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਅੰਦਰ ਇਕੱਲਾ ਜਾਂਦਾ ਉਹ ਮਹੀਪਤੀ, ਕੰਨ ਤੱਕ ਤੀਰ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸਾਰ ਹਿਰਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 11

दूरसैन्योऽश्वमारूढः स राजानुव्रजन्मृगम् । व्याघ्रद्वयं गुहासंस्थमपश्थमपश्यत्सुरते रतम् ॥ ११ ॥

ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਛੱਡ ਕੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹਿਰਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਮੈਥੁਨ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਸਨ।

Verse 12

मृगपृष्टं परित्यज्य व्याघ्रयोः संमुखं ययौ । धनुःसंहितबाणेन तेनासौ शरशास्त्रवित् ॥ १२ ॥

ਹਿਰਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਸ਼ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਪੁਣ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 13

तां व्याघ्रीं पातयामास तीक्ष्णाग्रनतपर्वणा । पतमाना तु साव्याघ्री षट्रत्रिंशद्योजनायता ॥ १३ ॥

ਉਸ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਅੱਗ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਬਾਘਣ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਛੱਤੀ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਉਹ ਬਾਘਣ ਭਾਰੀ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗੀ।

Verse 14

तडित्वद्धोरनिर्घोषा राक्षसी विकृताभवत् । पतितां स्वप्रियां वीक्ष्य द्विषन्स व्याघ्रराक्षसः ॥ १४ ॥

ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਵਿਕਰਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਘ ਵਰਗਾ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਵੈਰ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।

Verse 15

प्रतिक्रियां करिष्यामीत्युक्तवा चांतर्दधे तदा । राजा तु भयसंविग्नो वनेसैन्यं समेत्य च ॥ १५ ॥

“ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਤਦ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 16

तद्रृत्तं कथयन्सर्वान्स्वां पुरीं स न्यवर्त्तत । शङ्कमानस्तु तद्रक्षःकृत्या द्राजा सुदासजः ॥ १६ ॥

ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਾਕਿਆ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਸੁਦਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਉਸ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤਿਆ-ਟੋਣੇ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਸਦਾ ਸ਼ੰਕਿਤ ਰਿਹਾ।

Verse 17

परितत्याज मृगयां ततः प्रभृति नारद । गते बहुतिथे काले हयमेधमखं नृपः ॥ १७ ॥

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪ ਨੇ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

Verse 18

समारेभे प्रसन्नात्मा वशिष्टाद्यमुनीश्वरैः । तत्र ब्रह्मादिदेवेभ्यो हविर्दत्त्वा यथाविधि ॥ १८ ॥

ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ੍ਞ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਹਵਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 19

समाप्य यज्ञनिष्क्रांतो वशिष्टः स्नातकोऽपि च । अत्रान्तरे राक्षसोऽसौ नृपहिम्सितभार्यकः । कर्तुं प्रतिक्रियां राज्ञे समायातोरुषान्वितः ॥ १९ ॥

ਯਜ੍ਞ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸਨਾਤਕ-ਸਨਾਨ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 20

स राक्षसस्तस्य गुरौ प्रयाते वशिष्टवेषं तु तदैव धृत्वा । राजानमभ्येत्य जगाद भोक्ष्ये मांसं समिच्छाम्यहमित्युवाच ॥ २० ॥

ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੈਨੂੰ ਮਾਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”

Verse 21

भूयः समास्थाय स सूदवषं पक्त्वामिषं मानुपमस्य वादात् । स्थितश्च राजापि हरि यपात्रे धृत्वा गुरोरागमनं प्रतीक्षन् ॥ २१ ॥

ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ, ਰਸੋਈਏ ਦੀ ਜ਼ਿਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਾਸ ਪਕਾਇਆ। ਰਾਜਾ ਵੀ ਹਰੀ-ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਧਾਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 22

तन्मांसं हेमपात्रस्थं सौदासो विनयान्वितः । समागताय गुरवे ददौ तस्मै ससादरम् ॥ २२ ॥

ਤਦੋਂ ਵਿਨਮ੍ਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸੌਦਾਸ ਨੇ ਉਹ ਮਾਸ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਏ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।

Verse 23

तं दृष्ट्वा चिन्तयामास गुरुः किमिति विस्मितः ॥ २३ ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 24

अपश्यन्मानुषं मासं परमेण समाधिना । अहोऽस्य राज्ञो दौःशील्यमभक्ष्यं दत्तवान्मम ॥ २४ ॥

ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਹੀਨਾ ਮੈਂ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ, ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ। ਹਾਏ, ਇਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਦੁਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰਤਾ! ਇਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਭੱਖ੍ਯ ਚੀਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

Verse 25

इति विरमयमापन्नः प्रमन्युरभवन्मुनिः । अभोऽज्यं मद्विघाताय दत्त हि पृथिवीपते ॥ २५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਕੇ ਗੱਲ ਮੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ—“ਹਾਏ, ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੀ! ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਸ ਲਈ ਘੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ!”

Verse 26

तस्मात्तवापि भवतु ह्येतदेव हि भोजनम् । नृमांसं रक्षसामेव भोज्यं दत्तं मम त्वया ॥ २६ ॥

ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਭੋਜਨ ਹੋਵੇ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਾਸ ਕੇਵਲ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਹੀ ਖਾਣਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 27

तद्याहि राक्षसत्वं त्वं तदाहारोचितं नृपा । इति शापं ददत्यस्मिन्सौदासो भयविह्वूलः ॥ २७ ॥

“ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਹਾਰ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਸੌਦਾਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 28

आज्ञत्पो भवतैवेति सकंपोऽस्म व्यजिज्ञपत् । भूश्च चिन्तयामास वशिष्टस्तेन नोदितः ॥ २८ ॥

“ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ,” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਤਦ ਭੂ-ਦੇਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕੀਤਾ।

Verse 29

रक्षसा वंचितं भूपं ज्ञातवान् दिव्यचक्षुषा । राजापि जलमादाय वशिष्टं शप्तुमुद्यतः ॥ २९ ॥

ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਠੱਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਵੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 30

समुद्यतं गुरुं शप्तं दृष्ट्वा भूयो रुपान्वितम् । मदयंती प्रियातस्य प्रत्युवाचाथ सुव्रता ॥ ३० ॥

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਠ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ—ਅਤੇ ਮੁੜ ਰੂਪ ਸਮੇਤ—ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਮਦਯੰਤੀ ਨੇ ਤਦ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 31

मदयंत्युवाच । भो भो क्षत्रियदायाद कोप संहर्तुमर्हसि । त्वया यत्कर्म भोक्तव्यं तत्प्रात्पं नात्र संशयः ॥ ३१ ॥

ਮਦਯੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਾਰਸ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕੋ। ਜੋ ਕਰਮ-ਫਲ ਤੈਨੂੰ ਭੋਗਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 32

गुरु तुम्कृत्य हुंम्कृत्य यो वदेन्मृढधीर्नरः । अरण्ये निर्जले देश स भवेद्बुह्यराक्षसः ॥ ३२ ॥

ਜੋ ਮੂਰਖ-ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ‘ਤੁਮ’ ‘ਹੁੰ’ ਵਰਗੀਆਂ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਬਿਨਾ-ਪਾਣੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ‘ਬੁਹ੍ਯ-ਰਾਖਸ਼ਸ’ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

जितेन्द्रिया जितक्रोधा गुरु शुश्रूषणे रताः । प्रयान्ति ब्रह्मसदनमिति शास्त्रेषु निश्चयः ॥ ३३ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ।

Verse 34

तयोक्तो भूपतिः कोपं त्यक्त्वा भार्यां ननन्द च । जलं कुत्र क्षिपामीति चिन्तयामास चात्मना ॥ ३४ ॥

ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਕਿੱਥੇ ਸੁੱਟਾਂ?'

Verse 35

तज्जलं यत्र संसिक्तं तद्भवेद्भस्म निश्चितम् । इति मत्वा जलं तत्तु पादयोर्न्यक्षिपत्स्वयम् ॥ ३५ ॥

ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਡਿੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਥਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸੜ ਜਾਵੇਗੀ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਪਾ ਲਿਆ।

Verse 36

तज्जलस्पर्शमात्रेण पादौ कल्माषतां गतौ । कल्माषपाद इत्येवं ततः प्रभृति विस्तृतः ॥ ३६ ॥

ਉਸ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਕਾਲੇ (ਦਾਗਦਾਰ) ਹੋ ਗਏ; ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ 'ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 37

कल्माषपादो मतिमान् प्रिययाश्चासितस्तदा । मनसा सोऽतिभीतस्तु ववन्दे चरणं गुरोः ॥ ३७ ॥

ਫਿਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੁਆਰਾ ਧੀਰਜ ਦੇਣ 'ਤੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ।

Verse 38

उवाच च प्रपन्नस्तं प्राञ्जलिर्नयकोविदः । क्षमस्व भगवन्सर्वं नापराधः कृतो मया ॥ ३८ ॥

ਤਦੋਂ ਨੀਤੀ-ਨਿਪੁਣ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੋ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ— “ਹੇ ਭਗਵਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ; ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।”

Verse 39

तच्छुत्वोवाच भूपालं मुनिर्निःश्वस्य दुःखितः । आत्मानं गर्हयामास ह्यविवेकपरायणम् ॥ ३९ ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਹਾਏ ਭਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਅਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਕਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 40

अविवेको हि सर्वेषामापदां परमं पदम् । विवेकरहितो लोके पशुरेव न संशयः ॥ ४० ॥

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਵਿਵੇਕ ਸਭ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਪਸ਼ੂ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 41

राज्ञा त्वजानता नूनमेतत्कर्मोचितं कृतम् । विवेकरहितोऽज्ञोऽहं यतः पापं समाचरेत् ॥ ४१ ॥

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਯੋਗ੍ਯਤਾ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਵਿਵੇਕ-ਰਹਿਤ ਅਗਿਆਨੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਾਪ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 42

विवेकनियतो याति यो वा को वापि निर्वृत्तिम् । इत्युक्तवा चात्मनात्मानं प्रत्युवाच मुनिर्नृपम् । नात्यन्तिंकं भवेदेतद्दादशाब्दं भविष्यति ॥ ४३ ॥

“ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਿਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ”— ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ— “ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਰਹੇਗਾ।”

Verse 43

गङ्गाबिन्दूभिषिक्तस्तु त्यक्त्त्वा वै राक्षसीं तनुम् । पूर्वरुपं त्वमापन्नो भोक्ष्यसे मेदिनीमिमाम् ॥ ४४ ॥

ਗੰਗਾ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਰਾਖ਼ਸੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਪਾ ਕੇ ਤੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਤੇ ਭੋਗ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 44

तद्बिंदुसेकसंभूतज्ञानेन गतकल्मषः । हरिसेवापरो भूत्वा परां शान्तिं गमिष्यसि ॥ ४५ ॥

ਉਸ ਬੂੰਦ-ਛਿੜਕਾਅ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਕਲਮਸ਼ ਮਿਟ ਜਾਣਗੇ। ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾਵੇਂਗਾ।

Verse 45

इत्युक्त्वाथर्वविद्भूपं वशिष्टः स्वाश्रमं ययौ । राजापि दुःखसंपन्नो राक्षसीं तानुमाश्रितः ॥ ४६ ॥

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਰਾਖ਼ਸੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।

Verse 46

क्षुत्पपासाविशेषार्तो नित्यं क्रोधपरायणः । कृष्णक्षपाद्युतिर्भीमो बभ्राम विजने वने ॥ ४७ ॥

ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ, ਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ ਭੀਮ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 47

मृगांश्च विविधांस्तत्र मानुषांश्च सरीसृपान् । विहङ्गमान्प्लवङ्गांश्च प्रशस्तांस्तानभक्षयत् ॥ ४८ ॥

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਿਰਗ, ਮਨੁੱਖ, ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਭੱਖਿਆ ਨਹੀਂ।

Verse 48

अस्थिभिर्बहुभिर्भूयः पीतरक्तकलेवरैः । रक्तान्तप्रेतकेशैशअच चित्रासीद्भूर्भयंकरी ॥ ४९ ॥

ਵਾਰ ਵਾਰ ਧਰਤੀ ਭਿਆਨਕ ਦਿਸਦੀ ਸੀ—ਅਨੇਕਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਛਿੱਟੀ ਹੋਈ, ਪੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਅਤੇ ਲਹੂ-ਲਿਪਤ ਜਟਾਜੂਟ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਕੇਸਾਂ ਕਰਕੇ ਘੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 49

ऋतुत्रये स पृथिवीं शतयो जनविस्तृताम् । कृत्वातिदुःखितां पश्चाद्वनान्तरमुपागमत् ॥ ५० ॥

ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ—ਸੈਂਕੜੇ ਯੋਜਨ ਫੈਲੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ—ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 50

तत्रापि कृतवान्नित्यं नरमांसाशनं सदा । जगाम नर्मदातीरं मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ५१ ॥

ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਨਿੱਤ ਹੀ ਸਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਗਿਆ।

Verse 51

विचरन्नर्मदातीरे सर्वलोकभयंकरः । अपश्यत्कंचन मुनिं रमन्तं प्रियया सह ॥ ५२ ॥

ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਿਆਂ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ।

Verse 52

क्षुधानलेन संतत्पस्तं मुनिं समुपाद्रवत् । जाग्राह चातिवेगेन व्याधो मृगशिशं यथा ॥ ५३ ॥

ਭੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸ ਮੁਨੀ ਉੱਤੇ ਝਪਟਿਆ ਅਤੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

ब्राह्मणी स्वपतिं वीक्ष्य निशाचरकरस्थितम् । शिरस्यञ्जलिमाधाय प्रोवाच भयविह्वला ॥ ५४ ॥

ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 54

ब्राह्मण्युवाच । भो भो नृपतिशार्दूल त्राहि मां भयविह्वलाम् । प्राणप्रिय प्रदानेन कुरु पूर्णं मनोरथम् ॥ ५५ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤਿ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰੋ।

Verse 55

नाम्ना मित्रसहस्त्वं हि सूर्यवंशसमुद्भवः । न राक्षसस्ततोऽनाथां पाहि मां विजने वने ॥ ५६ ॥

ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਹੀ ‘ਮਿਤ੍ਰਸਹ’ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੇਸਹਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ।

Verse 56

या नारी भर्त्तृरहिता जीवत्यपि मृतोपमा । तथापि बालवैधव्यं किं वक्ष्याम्यरिमर्दन ॥ ५७ ॥

ਜਿਸ ਨਾਰੀ ਦਾ ਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਮਰੀ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਾਲ-ਵਿਧਵਾਪਣ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ, ਹੇ ਅਰਿ-ਮਰਦਨ!

Verse 57

न मातापितरौ जाने नापि बंधुं च कंचन । पतिरेव परो बंधुः परमं जीवनं मम ॥ ५८ ॥

ਮੈਂ ਨਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੂੰ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਬੰਧੂ ਹੈ—ਉਹੀ ਮੇਰੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ।

Verse 58

भवान्येत्त्यखिलान्धर्मान्योषितां वर्त्तनं यथा । त्रायस्व बन्धुरहितां बालापत्यां जनेश्वर ॥ ५९ ॥

ਹੇ ਜਨੇਸ਼ਵਰ! ਤੁਸੀਂ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਧਰਮ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਆਚਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਿਖਾਓ। ਮੈਂ ਬੰਧੂ-ਰਹਿਤ ਹਾਂ ਤੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਭਾਰ ਹੈ—ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

Verse 59

कथं जीवामि पत्यास्मिन्हीना हि विजने वने । दुहिताहं भगवतस्त्राहि मां पतिदानतः ॥ ६० ॥

ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ? ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ; ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤੀ-ਦਾਨ ਦਿਓ।

Verse 60

प्रणदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति । वदन्तीति महाप्राज्ञाः प्राणदानं कुरुष्व मे ॥ ६१ ॥

ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਾਣ-ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਨ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੈ ਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ-ਦਾਨ ਦਿਓ; ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

Verse 61

इत्युक्तावा सा पपातास्य राक्षसस्य पदाग्रतः । एवं संप्रार्थ्यमानोऽपि ब्राह्मण्या राक्षसो द्विजम् ॥ ६२ ॥

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਅੱਗੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।

Verse 62

अभक्षयकृष्णसारशिशुं व्याघ्रो यथा बलात् ॥ ६२ ॥

ਜਿਵੇਂ ਬਾਘ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸਾਰ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।

Verse 63

ततो विलप्य बहुधा तस्य पत्नी पतिव्रता । पूर्वशापहतं भूपमशपत्क्रोधिता पुनः ॥ ६३ ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਪਤੀਵਰਤਾ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਰਾਪੇ ਹੋਏ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 64

पतिं मे सुरतासक्तं यस्माद्धिंसितवान्बलात् । तस्मात्स्त्रीसङ्गमं प्रात्पस्त्वमपि प्राप्स्यसे मृतिम् ॥ ६४ ॥

ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਾਮ-ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਤਰੀ ਸੰਗ ਕਰਦੇ ਹੀ ਤੂੰ ਵੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।

Verse 65

शप्त्वैवं ब्राह्मणी क्रुद्धा पुनः शापान्तरं ददौ । राक्षसत्वं ध्रुवं तेऽस्तु मत्पतिर्भक्षितो यतः ॥ ६५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਾਪ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ—'ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਖਾਧਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਰਾਖਸ਼ਪੁਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। '

Verse 66

सोऽपि शापद्वयं श्रुत्वा तया दत्तं निशाचरः । प्रमन्युः प्राहि विसृजन्कोपादङ्गारसंचयम् ॥ ६६ ॥

ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਚਰ (ਪ੍ਰਮਨਿਊ) ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦੋਵੇਂ ਸਰਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅੰਗਿਆਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ।

Verse 67

दुष्टे कस्मात्प्रदत्तं मेवृथा शापद्वयं त्वया । एकस्यैवापराधस्य शापस्त्वेको ममोचितः ॥ ६७ ॥

"ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ ਔਰਤ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਦੋ ਸਰਾਪ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੇ? ਇੱਕ ਹੀ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰਾਪ ਉਚਿਤ ਹੈ।"

Verse 68

यस्मात्क्षिपसि दुष्टाग्येमयि शापन्तरं ततः । पिशाचयोनिमद्यैव याहि पुत्रसमन्विता ॥ ६८ ॥

ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਪ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਅੱਜ ਹੀ ਪਿਸਾਚ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾ।

Verse 69

तेनैवं ब्रह्मणी शत्पा पिशाचत्वं तदा गता । क्षुधार्ता सुस्वरं भीमारुरोदापत्यसंयुता ॥ ६९ ॥

ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਸ਼ਤਪਾ ਤਦ ਪਿਸਾਚੀ ਬਣ ਗਈ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੀ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 70

राक्षसश्च पिशाची च क्रोशन्तौ निर्जने वने । जग्मतुर्नर्मदातीरे वनं राक्षससेवितम् ॥ ७० ॥

ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚੀ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੀਖਦੇ-ਚਿਲ੍ਹਾਉਂਦੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 71

औदासीन्यं गुरौ कृत्वा राक्षसीं तनुमाश्रितः । तत्रास्ते दुःखसंतत्पः कश्चिल्लोकविरोधकृत् ॥ ७१ ॥

ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਸੁਭਾਉ ਧਾਰ ਲਿਆ; ਉੱਥੇ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦਾ, ਲੋਕ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਜੀਵ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

राक्षसं च पिशाचीं च दृष्ट्वा रववटमागतौ । उवाच क्रोधबहुलो वटस्थो ब्रह्मराक्षसः ॥ ७२ ॥

ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚੀ ਨੂੰ ਰਵ-ਵਟ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਵਟ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਬੋਲਿਆ।

Verse 73

किमर्थमागतौ भीमौ युवां मत्स्थानमीप्सितम् । ईदृशौ केन पापेन जातौ मे ब्रुवतां ध्रुवम् ॥ ७३ ॥

ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਏ ਹੋ? ਕਿਹੜੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ? ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਦੱਸੋ।

Verse 74

सौदासस्तद्वचः श्रुत्वातया यच्चात्मना कृतम् । सर्वं निवेदयित्वास्मै पश्चादेतदुवाच ह ॥ ७४ ॥

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸੌਦਾਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।

Verse 75

सौदास उवाच । कस्त्वं वद महाभाग त्वया वै किं कृतं पुरा । सख्युर्ममाति स्नेहेन तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ ७५ ॥

ਸੌਦਾਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦੱਸਣਾ ਤੇਰਾ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 76

करोति वञ्चनं मित्रे यो वा को वापि दुष्टधीः । स हि पापपालं भुंक्ते यातनास्तु युगायुतम् ॥ ७६ ॥

ਜੋ ਕੋਈ ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਪਾਪ-ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਯੁਤ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 77

जन्तूनां सर्वदुःखानि क्षीयन्ते मित्रदर्शनात् । तस्मान्मित्रेषु मतिमान्न कुर्याद्वंचनं कदा ॥ ७७ ॥

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 78

कल्माषपादेनेत्युक्तो वटस्थो ब्रह्मराक्षसः । उवाच प्रीतिमापन्नो धर्मवाक्यानि नारद ॥ ७८ ॥

ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਦੇ ਇਉਂ ਆਖਣ ਤੇ ਵਟ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 79

ब्रह्मराक्षस उवाच । अहमासं पुरा विप्रो मागधो वेदपारगः । सोमदत्त इति ख्यातो नाम्ना धर्मपरायणः ॥ ७९ ॥

ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਬੋਲਿਆ—ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਗਧ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ। ‘ਸੋਮਦੱਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਸੀ।

Verse 80

प्रमत्तोऽहं महाभाग विद्यया वयसा धनैः । औदासीन्यं गुरोः कृत्वा प्रात्पवानीदृशीं गतिम् ॥ ८० ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਵਿਦਿਆ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਗਿਆ; ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ।

Verse 81

नलभेऽहं सुखं किं चिज्जिताहारोऽतिदुःखितः । मया तु भक्षिता विप्राः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८१ ॥

ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 82

क्षुत्पिपासापरो नित्यमन्तस्तापेन पीडितः । जगत्रासकरो नित्यं मांसाशनपरायणः ॥ ८२ ॥

ਉਹ ਸਦਾ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ, ਅੰਦਰਲੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਿੱਤ ਜਗਤ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਅਤੇ ਮਾਸਾਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 83

गुर्ववज्ञा मनुष्याणां राक्षसत्वप्रदायिनी । मयानुभूतमेतद्धि ततः श्रीमान्न चाचरेत् ॥ ८३ ॥

ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰਾਖ਼ਸੀ ਸੁਭਾਉ ਵੱਲ ਧਕੇਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 84

कल्माषपाद उवाच । गुरुस्तु कीदृशः प्रोक्तः कस्त्वयाश्लाघितः पुरा । तद्वदस्व सरवे सर्वं परं कौतूहलं हि मे ॥ ८४ ॥

ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਆਦਰਸ਼ ਗੁਰੂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਸੀ? ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ, ਮੇਰਾ ਬਹੁਤ ਕੌਤੂਹਲ ਹੈ।’

Verse 85

ब्रह्मराक्षस उवाच । गुरवः सन्ति बहवः पूज्या वन्द्याश्च सादरम् । यातानहं कथयिष्यामि श्रृणुष्वैकमनाः सरवे ॥ ८५ ॥

ਬ੍ਰਹਮਰਾਖ਼ਸ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਗੁਰੂ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਜੋ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਤੇ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮੈਂ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੋ।’

Verse 86

अध्यापकश्च वेदानां वेदार्थयुतिबोधकः । शास्त्रवक्ता धर्मवक्ता नीतिशास्त्रोपदेशकः ॥ ८६ ॥

ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਤਰਕ ਨਾਲ ਵੇਦਾਰਥ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਵਕਤਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹੈ।

Verse 87

मन्त्रोपदेशव्याख्याख्याकृद्वेदसदंहहृत्तथा । व्रतोपदेशकश्चैव भयत्रातान्नदो हि च ॥ ८७ ॥

ਉਹ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਵੇਦ-ਨਿਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅੰਨ ਦਾਤਾ ਹੈ।

Verse 88

श्वशुरो मातुलश्चैव ज्येष्ठभ्राता पिता तथा । उपनेता निषेक्ता च संस्कर्त्ता मित्रसत्तम ॥ ८८ ॥

ਸਹੁਰਾ, ਮਾਮਾ, ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨੇਊ ਪਹਿਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਪਨੇਤਾ, ਜਨਕ (ਨਿਸ਼ੇਕਤਾ) ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਿੱਤਰ ਹਨ।

Verse 89

एते हि गुरवः प्रोक्ताः पूज्या वन्द्यश्च सादरम् ॥ ८९ ॥

ਇਹੀ ਗੁਰੂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ-ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 90

कल्माषपाद उवाच । गुरवो बहवः प्रोक्ता एतेषां कतमो वरः । तुल्याः सर्वेऽप्युत सरवे तद्यथावद्धि ब्रूहि मे ॥ ९० ॥

ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਕਈ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ? ਜਾਂ ਸਭ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 91

ब्रह्मराक्षस उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ यत्पृष्टं तद्वदामि ते । गुरुमाहात्म्यकथनं श्रवणं चानुमोदनम् ॥ ९१ ॥

ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕਥਨ, ਉਸ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਨੁਮੋਦਨਾ।

Verse 92

सर्वेषां श्रेय आधत्ते तस्माद्वक्ष्यामि सांप्रतम् । एते समानपूजार्हाः सर्वदा नात्र संशयः ॥ ९२ ॥

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 93

तथापि श्रुणु वक्ष्यामि शास्त्राणां सारनिश्चयम् । अध्यापकाश्च वेदानां मन्त्रव्याख्याकृतस्तथा ॥ ९३ ॥

ਤਾਂ ਵੀ ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ (ਗੁਰੂ-ਰੂਪ) ਹਨ।

Verse 94

पिता च धर्मवक्ता च विशेषगुरवः स्मृताः । एतेषामपि भूपाल श्रृणुष्व प्रवरं गुरुम् ॥ ९४ ॥

ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਭੂਪਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।

Verse 95

सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञैर्भाषितं प्रवदामि ते । यः पुराणानि वदति धर्मयुक्तानि पणडितः ॥ ९५ ॥

ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੰਡਿਤ ਹੈ।

Verse 96

संसारपाशविच्छेदकरणानि स उत्तमः । देवपूजार्हकर्माणि देवतापूजने फलम् ॥ ९६ ॥

ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਉੱਤਮ (ਮਾਰਗ) ਹੈ। ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਕਰਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 97

जायते च पुराणेभ्यस्तस्मात्तानीह देवताः । सर्ववेदार्थसाराणि पुराणानीति भूपते ॥ ९७ ॥

ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ (ਗਿਆਨ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਪੁਰਾਣ ਸਾਰੇ ਵੇਦ-ਅਰਥ ਦਾ ਸਾਰ ਹਨ।

Verse 98

वदन्ति मुनयश्चैव तदूक्ता परमो गुरुः । यः संसारार्णत्वं तर्त्तुमुद्योगं कुरुते नरः ॥ ९८ ॥

ਮੁਨੀ ਵੀ ਇਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਨੇ ਭੀ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 99

श्रुणुयात्स पुराणानि इति शास्त्रविभागकृत् । प्रोक्तवान्सर्वधर्माश्च पुराणेषु महीपते ॥ ९९ ॥

“ਉਹ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰੇ”—ਇਉਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 100

तर्कस्तु वादहेतुः स्यान्नीतिस्त्वैहिकसाधनम् । पुराणानि महाबुद्धे इहामुत्र सुखाय हि ॥ १०० ॥

ਤਰਕ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਸੰਸਾਰੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਾਧਨ; ਪਰ ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਪੁਰਾਣ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਹਨ।

Verse 101

यः श्रृणोति पुराणानि सततं भक्तिसंयुतः । तस्य स्यान्निर्मला बुद्धिर्भूयो धर्मपरायणः ॥ १ ॥

ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 102

पुराणश्रवणाद्भक्तिर्जायते श्रीपतौ शुभा । विष्णुभक्तनृणां भूप धर्मे बुद्धिः प्रवर्त्तते ॥ २ ॥

ਪੁਰਾਣ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਭਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਭੂਪ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 103

धर्मात्पापानि नश्यन्ति ज्ञानं शुद्धं च जायते । धर्मार्थकाममोक्षाणां ये फलान्यभिलिप्सवः ॥ ३ ॥

ਧਰਮ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ—ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼—ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਣ।

Verse 104

श्रुणुयुस्ते पुराणानि प्राहुरित्थं पुराविदः । अहं तु गौतममुनेः सर्वज्ञाद्ब्रह्यवादिनः ॥ ४ ॥

ਪੁਰਾਣ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਾਂਗੇ।” ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਰਵਜ्ञ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਤੋਂ (ਇਹ) ਸੁਣਿਆ ਹੈ।

Verse 105

श्रुतवान्सर्वधर्मार्थ गङ्गातीरे मनोरमे । कदाचित्परमेशस्य पूजां कर्त्तुमहं गतः ॥ ५ ॥

ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਗੰਗਾ-ਕੰਢੇ ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ।

Verse 106

उपस्थितायापि तस्मै प्रणामं न ह्यकारिषम् । स तु शान्तो महाबुद्धिर्गौतमस्तेजसां निधिः ॥ ६ ॥

ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਜ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਗੌਤਮ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।

Verse 107

मन्त्रोदितानि कर्मणि करोतीतिमुदं ययौ । यस्त्वर्चितो मया देवः शिवः सर्वजगद्गुरुः ॥ ७ ॥

ਉਹ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਕਿ “ਇਹ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਦੇਵ ਦੀ ਮੈਂ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ—ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹਨ।

Verse 108

गुर्ववज्ञा कृतायेन राक्षसंत्वे नियुक्तवान् । ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि योऽवज्ञां कुरुते गुरोः ॥ ८ ॥

ਜੋ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰੇ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਦੁਰਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ॥

Verse 109

तस्यैवाशु प्रणश्यन्ति धीविद्यार्थात्मजक्रियाः । शुश्रूषां कुरुते यस्तु गुरुणां सादरं नरः ॥ ९ ॥

ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਵਿਦਿਆ, ਧਨ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਛੇਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਟੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 110

तस्य संपद्भवेद्भूप इति प्राहुर्विपश्चितः । तेन शापेन दग्धोऽहमन्तश्चैव क्षधाग्निना ॥ १० ॥

ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ—“ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲੇਗੀ।” ਪਰ ਉਸੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੜ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਭੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਵੀ ਤਪ ਰਿਹਾ ਹਾਂ॥

Verse 111

मोक्षं कदा प्रयास्यामि न जाने नृपसत्तम । एवं वदति विप्रेन्द्र वटस्थेऽस्मिन्निशाचरे ॥ ११ ॥

“ਮੈਨੂੰ ਮੋਖ ਕਦੋਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਬੋਹੜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਠਹਿਰਿਆ॥

Verse 112

धर्मशास्त्रप्रसंगेन तयोः पापं क्षयं गतम् । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः कश्चिद्विप्रोऽतिधार्मिकः ॥ १२ ॥

ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ॥

Verse 113

कलिङ्गदेशसम्भूतो नान्म्रा गर्ग इति स्मृतः । वहन्गङ्गाजलं स्कंधे स्तुवन् विश्वेश्वरं प्रभुम् ॥ १३ ॥

ਕਲਿੰਗ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਨਾਨਮ੍ਰਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਚੱਲ ਪਿਆ।

Verse 114

गायन्नामानि तस्यैव मुदा हृष्टतनू रुहः । तमागतं मुनिं दृष्ट्वा पिशाचीराक्षसौ च तौ ॥ १४ ॥

ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਆਉਂਦੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਪਿਸਾਚੀ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਉਸ ਵੱਲ ਮੁੜੇ।

Verse 115

प्राप्तं नः पारणेत्युक्त्वा प्राद्ववन्नूर्ध्वबाहवः । तेन कीर्तितनामानि श्रुत्वा दूरे व्यवस्थिताः । अशक्तास्तं धर्षयितुमिदमूचुश्च राक्षसाः ॥ १५ ॥

“ਸਾਨੂੰ ਪਾਰਣ ਮਿਲ ਗਿਆ!” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਕੇ ਦੌੜ ਪਏ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤੇ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੂਰ ਹੀ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 116

अहो विप्र महाभाग नमस्तुभ्यं महात्मने । नामकीर्तनमाहात्म्याद्राक्षसा दूरगावयम् ॥ १६ ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਹਾਤਮਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਾਮ-ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਾਂ।

Verse 117

अस्माभिर्भक्षिताः पूर्वं विप्राः कोटिसहस्रशः । नामप्रावरणं विप्र रक्षति त्वां महाभयात् ॥ १७ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਕਰੋੜਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੱਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਆਵਰਨ ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਂ ਭੈ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 118

नामश्रवणमात्रेण राक्षसा अपि भो वयम् । परां शान्तिं समापन्ना महिम्ना ह्यच्युतस्य वै ॥ १८ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਅਸੀਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਨਾਮ-ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।

Verse 119

सर्वथा त्वं महाभाग रागादिरुहितोह्यसि । गंगाजलाभिषेकेण पाह्यस्मात्पातकोच्चयात् ॥ १९ ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਗ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ; ਫਿਰ ਵੀ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਪਾਪ-ਸੰਚੇ ਤੋਂ ਬਚਾਓ।

Verse 120

हरिसे वापरो भूत्वा यश्चात्मानं तु तारयेत् । स तारयेज्जगत्सर्वमिति शंसन्ति सूरयः ॥ २० ॥

ਜੋ ਹਰੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੂਰੀ ਜਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 121

अवहाय हरेर्नाम घोरसंसारभेषजम् । केनोपायेन लभ्येत मुक्तिः सर्वत्र दुर्लभा ॥ २१ ॥

ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਮ—ਜੋ ਘੋਰ ਸੰਸਾਰ-ਰੋਗ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ—ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੁਲੱਭ ਮੁਕਤੀ ਫਿਰ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਮਿਲੇਗੀ?

Verse 122

लोहोडुपेन प्रतरन्निमजत्युदके यथा । ततैवाकृतपुण्यास्तु तारयन्ति कथं परान् ॥ २२ ॥

ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਬੇੜੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਾਰ ਸਕਣਗੇ?

Verse 123

अहो चरित्रं महतां सर्वलोकसुखा वहम् । यथा हि सर्वलोकानामानन्दाय कलानिधिः ॥ २३ ॥

ਅਹੋ! ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮਈ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 124

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पवित्राणि द्विजोत्तम् । तानि सर्वाणि गङ्गायाः कणस्यापि समानि न ॥ २४ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਗੰਗਾ ਦੇ ਇਕ ਕਣ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।

Verse 125

तुलसीदलप्रदलसंम्मिश्रमपि सर्षपमात्रकम् । गङ्गाजलं पुनात्येव कुलानामेकविंशतिम् ॥ २५ ॥

ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਜੇ ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਤਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕੁਲ ਦੀ ਇਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 126

तस्माद्विप्र महाभाग सर्वशास्त्रार्थकोविद । गङ्गाजलप्रदानेन पाह्मस्मान्पापकर्मिणः ॥ २६ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਵਿਪ੍ਰ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਗਿਆਤਾ! ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ, ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆਂ ਨੂੰ, ਰੱਖਿਆ ਦਿਓ।

Verse 127

इत्याख्यातं राक्षसैस्तैर्गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् । निशम्य विस्मया विष्टो बभूव द्विजसतमः ॥ २७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 128

एषामपीद्दशी भक्तिर्गङ्गायां लोकमातरि । किमु ज्ञानप्रभावाणां महतां पुण्यशालिनाम् ॥ २८ ॥

ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਤੀ ਐਹੋ ਜਿਹੀ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ!

Verse 129

अथासौ मनसा धर्मं विनिश्चित्य द्विजोत्तमः । सर्वपूतहितो भक्तः प्राप्नोतीति परं पदम् ॥ २९ ॥

ਤਦ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਭਗਤ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 130

ततो विप्रः कृपाविष्टो गङ्गाजलप्रनुत्तममम् । तुलसीदलसंमिश्रं तेषु रक्षःस्वसेचयत् ॥ ३० ॥

ਫਿਰ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗਾ।

Verse 131

राक्षसास्तेन सिक्तास्तु सर्षपोपमबिंदुना । विमृज्य राक्षसं भावमभवन्देवतोपमाः ॥ ३१ ॥

ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਹੇ ਉਸ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਸਿੰਚੇ ਹੋਏ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਸੁਭਾਉ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤੁੱਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 132

ब्राह्मणी पुत्र सम्यक्ते जग्मुर्हस्तथैव च । कोटिसूर्यप्रतीकाशा बभूवुर्विवुधर्पभाः ॥ ३२ ॥

ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤ ਸੀ।

Verse 133

शंखचक्रगदाचिह्ना हरिसारुप्यमागताः । स्तुवंतो ब्राह्मणं सम्यक्ते जग्मुर्हरिमन्दिरम् ॥ ३३ ॥

ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹਰਿ-ਸਾਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਰਿ ਦੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਗਏ।

Verse 134

राजा कल्माषपादस्तु निजरुपं समास्थितः । जगाम महतीं चिन्तां दृष्ट्वा तान्मुक्तिगानधान् ॥ ३४ ॥

ਪਰ ਰਾਜਾ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ-ਗਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 135

तस्मिन् राज्ञि सुदुःखार्ते गूढरुपा सरस्वती । धर्ममूलं महावाक्यं बभाषेऽगाधया गिरा ॥ ३५ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਤਦ ਗੂੜ੍ਹ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਅਥਾਹ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਮਹਾਵਾਕ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 136

भो भो राजन्महाभाग न दुःखं गन्तुमर्हसि । राजस्तवापि भोगान्ते महच्छ्रेयो भविष्यति ॥ ३६ ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਜਨ, ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਭੋਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੇਯ—ਸੱਚਾ ਕਲਿਆਣ—ਉਪਜੇਗਾ।

Verse 137

सत्कर्मधूतपापा ये हरिभक्तिपरायणाः । प्रयान्ति नात्र संदेहस्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ३७ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸਤਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਧੁਲ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 138

सर्वभूतदयायुक्ता धर्ममार्गप्रवर्तिनः । प्रयान्ति परमं स्थानं गुरुपूजापरायणाः ॥ ३८ ॥

ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 139

इतीरितं समाकर्ण्य भारत्या नृपसतमः । मनसा निर्वृत्तिं प्राप्यसस्मार च गुरोर्वचः ॥ ३९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

Verse 140

स्तुवन्गुरुं च तं विग्नं हरिं चैवातिहर्षितः । पीर्ववृत्तं च विप्राय सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ४० ॥

ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵਿਘਨਹਰਤਾ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ।

Verse 141

ततो नृपस्तु कालिंगं प्रणम्य विधिर्वमुने । नामानि व्याहरन्विष्णोः सद्यो वाराणसीं ययौ ॥ ४१ ॥

ਫਿਰ ਕਾਲਿੰਗ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵਿਧਿਰਵ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੁਰੰਤ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 142

षण्मासं तत्र गङ्गायां स्नात्वा दृष्ट्वा सदाशिवम् । ब्राह्मणीदत्तश पात्तु मुक्तो मित्रसहोऽभवत् ॥ ४२ ॥

ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ-ਰੂਪ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿੱਤਰ-ਸਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 143

ततस्तु स्वपुरीं प्राप्तो वसिष्ठेन महात्मना । अभिषिक्तो मुनुश्रेष्ट स्वकं राज्यमपालयत् ॥ ४३ ॥

ਫਿਰ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।

Verse 144

पालयित्वा महीं कृत्स्त्रां भुक्त्वा भोगान्स्त्रियं विना । वशिष्टात्प्राप्य सन्तानं गतो मोक्षं नृपोत्तमः ॥ ४४ ॥

ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਇਸਤਰੀ-ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਜਭੋਗ ਭੋਗੇ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 145

नैतच्चित्रं द्विजश्रेष्ट विष्णोर्वाराणसीगुणान् । गृणञ्छृण्वन्स्मरन्गङ्गां पीत्वा मुक्तो भवेन्नरः ॥ ४५ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ; ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 146

तस्मान्माहिम्ने विप्रेन्द्र गङ्गायाः शक्यते नहि । पारं गन्तुं सुराधीशैर्ब्रह्मविष्णुशिवरपि ॥ ४६ ॥

ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 147

यन्नामस्मरणादेव महापातककोटिभिः । विमुक्तो ब्रह्मसदनं नरो याति न संशयः ॥ ४७ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਰੋੜਾਂ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਦਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 148

गङ्गा गङ्गेति यन्नाम सकृदप्युच्यते यदा । तदैव पापनिमुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ ४८ ॥

ਜਦੋਂ “ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ” ਇਹ ਨਾਮ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਛਣ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 149

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गा माहात्म्ये नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ “ਗੰਗਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ” ਨਾਮਕ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।