Gaṅgā-māhātmya: Bāhu’s Envy, Defeat, Forest Exile, and Aurva’s Dharmic Consolation

Verse 1

नारद उवाच । कोऽसौ राक्षसभावाद्धि मोचितः सगरान्वये । सगरः को मुनिश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि 1. ॥ १ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਗਰ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ ਜੋ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਸਗਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 2

सनक उवाच । शृणुष्व मुनिशार्दूल गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । यज्जलस्पर्शमात्रेण पावितं सागरं कुलम् । गतं विष्णुपदं विप्र सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ २ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਗੰਗਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਗਰ ਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਵਿਸ਼ਨੁਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 3

आसीद्र विकुले जातो बाहुर्नाम वृकात्मजः । बुभुजे पृथिवीं सर्वां धर्मतो धर्मतत्परः ॥ ३ ॥

ਵਿਕੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਹੁ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਤੇ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 4

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चान्ये च जन्तवः । स्थापिताःस्वस्वधर्मेषु तेन बाहुर्विशांपतिः ॥ ४ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੀ—ਮਹਾਬਾਹੂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਸ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ—ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 5

अश्वमेधैरियाजासौ सप्तद्वीपेषु सप्तभिः । अतर्प्पयद्भूमिदेवान् गोभूस्वर्णांशुकादिभिः ॥ ५ ॥

ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗਾਂ, ਧਰਤੀ, ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ‘ਭੂਮਿਦੇਵ’ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 6

अशासन्नीतिशास्त्रेण यथेष्टं परिपन्थिनः । मेने कृतार्थमात्मानमन्यातपनिवारणम् ॥ ६ ॥

ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਰੂਪ ਡੰਡ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਰਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ’ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਮੰਨਿਆ।

Verse 7

चन्दनानि मनोज्ञानि बलि यत्सर्वदा जनाः । भूषिता भूषणैर्दिव्यैस्तद्रा ष्ट्रे सुखिनो मुने ॥ ७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਦਾ ਮਨਮੋਹਕ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਬਲੀ-ਕਰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 8

अकृष्टपच्या पृथिवी फलपुष्पसमन्विता ॥ ८ ॥

ਉਹ ਧਰਤੀ ਬਿਨਾ ਜੋਤੇ ਹੀ ਪੱਕੀ ਫ਼ਸਲ ਦੇਂਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 9

ववर्ष भूमौ देवेन्द्र ः काले काले मुनीश्वर । अधर्मनिरतापाये प्रजा धर्मेण रक्षिताः ॥ ९ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਵੇਲੇ-ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਕਰਵਾਈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਲੋਕ ਦੂਰ ਹੋਏ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ।

Verse 10

एकदा तस्य भूपस्य सर्वसम्पद्विनाशकृत् । अहंकारो महाञ्जज्ञे सासूयो लोपहेतुकः ॥ १० ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਈਰਖਾ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨ ਅਹੰਕਾਰ ਉੱਠਿਆ; ਉਹੀ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।

Verse 11

अहं राजा समस्तानां लोकानां पालको बली । कर्त्ता महाक्रतूनां च मत्तः पूज्योऽस्ति कोऽपरः ॥ ११ ॥

“ਮੈਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹਾਂ; ਮਹਾਕ੍ਰਤੂਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ?”

Verse 12

अहं विचक्षणः श्रीमाञ्जिताः सर्वे मयारयः । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः ॥ १२ ॥

“ਮੈਂ ਵਿਵੇਕੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਲਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੇਦ-ਵੇਦਾਂਗ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਨੀਤੀਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਾਂ।”

Verse 13

अजेयोऽव्याहतैश्वर्यो मत्तः कोऽन्योऽधिको भुवि । अहंकारपरस्यैवं जातासूया परेष्वपि ॥ १३ ॥

“ਮੈਂ ਅਜੇਯ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਈਰਖਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 14

असूयातोऽभवत्कामस्तस्य राज्ञो मुनीश्वर । एषु स्थितेषु तु नरो विनाशं यात्यसंशयम् ॥ १४ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਅਸੂਆ ਤੋਂ ਕਾਮਨਾ ਉੱਠੀ; ਅਤੇ ਜਦ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 15

यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥ १५ ॥

ਜਵਾਨੀ, ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ, ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਅਵਿਵੇਕ—ਹਰ ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਅਨਰਥ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਿੱਥੇ ਚਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਕੀ ਕਹਿਣਾ!

Verse 16

तस्यासूया नु महती जाता लोकविरोधिनी । स्वदेहनाशिनी विप्र सर्वसम्पद्विनाशिनी ॥ १६ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਸੂਆ ਉੱਠੀ ਜੋ ਲੋਕ-ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 17

असूयाविष्टमनसि यदि संपत्प्रवर्त्तते । तुषाग्निं वायुसंयोगमिव जानीहि सुव्रत ॥ १७ ॥

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਜੇ ਅਸੂਆ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਪੱਤੀ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਅੱਗ ਸਮਝੋ—ਹਵਾ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਭੜਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।

Verse 18

असूयोपेतमनसां दम्भाचारवतां तथा । परुषोक्तिरतानां च सुखं नेह परत्र च ॥ १८ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਸੂਆ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੰਭ-ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ।

Verse 19

असूयाविष्टचित्तानां सदा निष्ठुरभाषिणाम् । प्रिया वा तनया वापि बान्धवा अप्यरातयः ॥ १९ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਵੈਰੀ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

मनोभिलाषं कुरुते यः समीक्ष्य परस्त्रियम् । स स्वसंपद्विनाशाय कुठारो नात्र संशयः ॥ २० ॥

ਜੋ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਕੁਹਾੜਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 21

यः स्वश्रेयोविनाशाय कुर्याद्यत्नं नरो मुने । सर्वेषां श्रेयसं दृष्ट्वा स कुर्यान्मत्सरं कुधीः ॥ २१ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਲੇ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵੇਖ ਕੇ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਉਲਟੀ ਹੈ।

Verse 22

मित्रापत्यगृहक्षेत्रधनधान्यपशुष्वपि । हानिमिच्छन्नरः कुर्यादसूयां सततं द्विज ॥ २२ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿੱਤਰ, ਸੰਤਾਨ, ਘਰ, ਖੇਤ, ਧਨ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੱਕ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਦਾ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

अथ तस्याविनीतस्य ह्यसूयाविष्टचेतसः । हैहयास्तालजङ्घाश्च बलिनोऽरातयोऽभवन् ॥ २३ ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਅਵਿਨੀਤ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਲਵਾਨ ਹੈਹਯ ਅਤੇ ਤਾਲਜੰਘ ਵੀ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਏ।

Verse 24

यस्यानुकूलो लक्ष्मीशः सौभाग्यं तस्य वर्द्धते । सएव विमुखो यस्य सौभाग्यं तस्य हीयते ॥ २४ ॥

ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ, ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

तावत्पुत्राश्च पौत्राश्च धनधान्यगृहादयः । यावदीक्षेत लक्ष्मीशः कृपापाङ्गेन नारद ॥ २५ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ! ਜਦ ਤੱਕ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਿਰਪਾ ਭਰੀ ਕਟਾਖ਼ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਰੇ, ਧਨ-ਧਾਨ, ਘਰ ਆਦਿ ਸਭ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 26

अपि मूर्खान्धबधिरजडाः शूरा विवेकिनः । श्लाघ्या भवन्ति विप्रेन्द्र प्रेक्षिता माधवेन ये ॥ २६ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਧਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੂਰਖ, ਅੰਨੇ, ਬਹਿਰੇ ਜਾਂ ਜੜ੍ਹ ਵੀ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 27

सौभाग्यं तस्य हीयेत यस्यासूयादिलाञ्छनम् । जायते नात्र संदेहो जन्तुद्वेषो विशेषतः ॥ २७ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਈਰਖਾ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਘਟਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੀਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ।

Verse 28

सततं यस्य कस्यापि यो द्वेषं कुरुते नरः । तस्य सर्वाणि नश्यन्ति श्रेयांसि मुनिसत्तम ॥ २८ ॥

ਹੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 29

असूया वर्द्धते यस्य तस्य विष्णुः पराङ्मुखः । धनं धान्यं मही संपद्विनश्यति ततो ध्रुवम् ॥ २९ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਈਰਖਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮੁਖ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਧਨ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 30

विवेकं हन्त्यहंकारस्त्वविवेकात्तु जीविनाम् । आपदः संभवन्त्येवेत्यहंकारं त्यजेत्ततः ॥ ३० ॥

ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਅਭਾਵ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਫ਼ਤਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 31

अहंकारो भवेद्यस्य तस्य नाशोऽतिवेगतः । असूयाविष्टमनसस्तस्य राज्ञः परैः सह ॥ ३१ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਵੈਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 32

आयोधनमभूद् घोरं मासमेकं निरन्तरम् । हैहयैस्तालजङ्घैश्च रिपुभिः स पराजितः ॥ ३२ ॥

ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਤੇ ਉਹ ਵੈਰੀ ਹੈਹਯਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲਜੰਘਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ।

Verse 33

वनं गतस्ततो बाहुरन्तर्वत्न्या स्वभार्यया । अवाप परमां तुष्टिं तत्र दृष्ट्वा महत्सरः ॥ ३३ ॥

ਫਿਰ ਬਾਹੁ ਆਪਣੀ ਗਰਭਵਤੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 34

असूयोपेतमनसस्तस्य भावं निरीक्ष्य च । सरोगतविहंगास्ते लीनाश्चित्रमिदं महत् ॥ ३४ ॥

ਉਸ ਦੇ ਈਰਖਾ-ਭਰੇ ਮਨੋਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਉਹ ਪੰਛੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ।

Verse 35

अहो कष्टमहो रूपं घोरमत्र समागतम् । विशन्तस्त्वरया वासमित्यूचुस्ते विहंगमाः ॥ ३५ ॥

“ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਕਲੇਸ਼! ਇੱਥੇ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਪੰਛੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਾਸੇ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ।

Verse 36

सोऽवगाह्य सरो भूपः पत्नीभ्यां सहितो मुदा । पीत्वा जलं च सुखदं वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ३६ ॥

ਰਾਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸੁਖਦਾਈ ਜਲ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 37

तस्मिन्बाहौ वनं याते तेनैव परिरक्षिताः । दुर्गुणान्विगणय्यास्य धिग्धिगित्यब्रुवन्प्रजाः ॥ ३७ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਵੀ ਉਸੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉਸ ਦੇ ਔਗੁਣ ਗਿਣ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ—“ਧਿਕ! ਧਿਕ!”

Verse 38

यो वा को या गुणी मर्त्यः सर्वश्लाघ्यतरो द्विज । सर्वसंपत्समायुक्तोऽप्यगुणी निन्दितो जनैः ॥ ३८ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ, ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਲਾਹਯੋਗ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਸਭ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਹੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

अपकीर्तिसमो मृत्युर्लोकेष्वन्यो न विद्यते । यदा बाहुर्वनं यातस्तदा तद्रा ज्यगा जनाः । सन्तुष्टिं परमां याता दवथौ विगते यथा ॥ ३९ ॥

ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਕੀਰਤੀ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੌਤ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਬਾਹੁ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ—ਜਿਵੇਂ ਦਾਹ-ਜ੍ਵਰ ਉਤਰ ਜਾਣ ਤੇ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 40

निन्दितो बहुशो बाहुर्मृतवत्कानने स्थितः । निहत्य कर्म च यशो लोके द्विजवरोत्तम ॥ ४० ॥

ਬਹੁ ਵਾਰ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਬਾਹੁ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ (ਪੁੰਨ) ਤੇ ਲੋਕ-ਯਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ!

Verse 41

नास्त्यकीर्तिसमो मृत्युर्नास्ति क्रोधसमो रिपुः । नास्ति निंदासमं पापं नास्ति मोहसमासवः ॥ ४१ ॥

ਅਪਕੀਰਤੀ ਵਰਗੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਰਗਾ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ। ਨਿੰਦਾ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ; ਮੋਹ ਵਰਗੀ ਮੱਤ ਨਹੀਂ।

Verse 42

नास्त्यसूयासमाकीर्तिर्नास्ति कामसमोऽनलः । नास्ति रागसमः पाशो नास्ति संगसमं विषम् ॥ ४२ ॥

ਈਰਖਾ ਵਰਗੀ ਅਪਕੀਰਤੀ ਨਹੀਂ; ਕਾਮ ਵਰਗੀ ਅੱਗ ਨਹੀਂ। ਰਾਗ ਵਰਗਾ ਫੰਦਾ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਸੰਗਤ-ਆਸਕਤੀ ਵਰਗਾ ਜ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ।

Verse 43

एवं विलप्य बहुधा बाहुरत्यन्तदुःखितः । जीर्णाङ्गो मनसस्तापाद् वृद्धभावादभूदसौ ॥ ४३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਬਾਹੁ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਨ ਦੇ ਦਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਜਰਜਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 44

गते बहुतिथे काले और्वाश्रमसमीपतः । स बाहुर्व्याधिना ग्रस्तो ममार मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥

ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਔਰਵ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਜਾ ਬਾਹੂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 45

तस्य भार्या च दुःखार्ता कनिष्ठा गर्भिणी तदा । चिरं विलप्य बहुधा सह गन्तुं मनो दधे ॥ ४५ ॥

ਉਸ ਦੀ ਕਨਿੱਠੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 46

समानीय च सैधांसि चितां कृत्वातिदुःखिता । समारोप्य तमारूढं स्वयं समुपचक्रमे ॥ ४६ ॥

ਉਸ ਨੇ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ; ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ (ਚਿਤਾ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ) ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 47

एतस्मिन्नन्तरे धीमानौर्वस्तेजोनिधिर्मुनिः । एतद्विज्ञातवान्सर्वं परमेण समाधिना ॥ ४७ ॥

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੇਜ ਦੇ ਨਿਧਾਨ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਔਰਵ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲਿਆ।

Verse 48

भूतं भव्यं वर्त्तमानं त्रिकालज्ञा मुनीश्वराः । गतासूया महात्मानः पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ॥ ४८ ॥

ਤ੍ਰਿਕਾਲਜ੍ਞ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਅਸੂਆ—ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 49

तपोभिस्तेजसां राशिरौर्वपुण्यसमो मुनिः । संप्राप्तस्तत्र साध्वी च यत्र बाहुप्रिया स्थिता ॥ ४९ ॥

ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤੇਜ ਦਾ ਪੁੰਜ ਬਣਿਆ, ਔਰਵ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮੁਨੀ ਓਥੇ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸਾਧਵੀ ਬਾਹੁਪ੍ਰਿਆ ਵੱਸ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 50

चितामारोढुमुद्युक्तां तां दृष्ट्वा मुनिसत्तमः । प्रोवाच धर्ममूलानि वाक्यानि मुनिसत्तमः ॥ ५० ॥

ਉਸਨੂੰ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 51

और्व उवाच । राजवर्यप्रिये साध्वि मा कुरुष्वातिसाहसम् । तवोदरे चक्रवर्ती शत्रुहन्ता हि तिष्ठति ॥ ५१ ॥

ਔਰਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਾਧਵੀ, ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਐਸਾ ਅਤਿ-ਸਾਹਸ ਨਾ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਹੰਤਾ ਪੁੱਤਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 52

बालापत्याश्च गर्भिण्यो ह्यदृष्टऋतवस्तथा । रजस्वला राजसुते नारोहन्ति चितां शुभे ॥ ५२ ॥

ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਰਭਵਤੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਰਜੋਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਜਸਵਲਾ ਹਨ—ਉਹ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ।

Verse 53

ब्रह्महत्यादिपापानां प्रोक्ता निष्कृतिरुत्तमैः । दम्भिनो निंदकस्यापि भ्रूणघ्नस्य न निष्कृतिः ॥ ५३ ॥

ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਉੱਤਮ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਦੰਭੀ, ਨਿੰਦਕ ਅਤੇ ਭ੍ਰੂਣ-ਘਾਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ।

Verse 54

नास्तिकस्य कृतघ्नस्य धर्मोपेक्षाकरस्य च । विश्वासघातकस्यापि निष्कृतिर्नास्ति स्रुवते ॥ ५४ ॥

ਹੇ ਸ੍ਰੁਵਤੇ, ਨਾਸਤਿਕ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਧਰਮ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ।

Verse 55

तस्मादेतन्महत्पापं कर्त्तुं नार्हसि शोभने । यदेतद्दुःखमुत्पन्नं तत्सर्वं शांतिमेष्यति ॥ ५५ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ, ਤੂੰ ਇਹ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾ ਕਰ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਉੱਠਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 56

इत्युक्ता मुनिना साध्वी विश्वस्य तदनुग्रहम् । विललापातिदुःखार्ता समुह्यधवपत्कजौ ॥ ५६ ॥

ਮੁਨੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਹ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਇਸਤਰੀ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 57

और्वोऽपि तां पुनः प्राह सर्वशास्त्रार्थकोविदः । मा रोदी राजतनये श्रियमग्र्ये गमिष्यसि ॥ ५७ ॥

ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਔਰਵ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਨਾ ਰੋ; ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ।”

Verse 58

मा मुंचास्रं महाभागे प्रेतो दाह्योऽद्य सज्जनैः । तस्माच्छोकं परित्यज्य कुरु कालोचितां क्रियाम् ॥ ५८ ॥

ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗੇ, ਅੰਸੂ ਨਾ ਵਗਾ। ਅੱਜ ਇਸ ਪ੍ਰੇਤ ਦੇਹ ਦਾ ਦਾਹ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰ।

Verse 59

पंडिते वापि मूर्खे वा दरिद्रे वा श्रियान्विते । दुर्वृत्ते वा सुवृत्ते वा मृत्योः सर्वत्र तुल्यता ॥ ५९ ॥

ਪੰਡਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੂਰਖ, ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਨਵਾਨ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਦਾਚਾਰੀ—ਮੌਤ ਸਭ ਲਈ, ਹਰ ਥਾਂ, ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ।

Verse 60

नगरे वा तथारण्ये दैवमत्रातिरिच्यते ॥ ६० ॥

ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ—ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੈਵ (ਭਾਗ੍ਯ) ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 61

यद्यत्पुरातनं कर्म तत्तदेवेह युज्यते । कारणं दैवमेवात्र मन्ये सोपाधिका जनाः ॥ ६१ ॥

ਜੋ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਹੀ ਫਲ ਇੱਥੇ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦੈਵ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਪਰ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਲੋਕ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹਨ।

Verse 62

गर्भे वा बाल्यभावे वा यौवने वापि वार्द्धके । मृत्योर्वशं प्रयातव्यं जन्तुभिः कमलानने ॥ ६२ ॥

ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ—ਹੇ ਕਮਲ-ਮੁਖੇ—ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 63

हन्ति पाति च गोविन्दो जन्तून्कर्मवशे स्थितान् । प्रवादं रोपयन्त्यज्ञा हेतुमात्रेषु जन्तुषु ॥ ६३ ॥

ਕਰਮ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਗੋਵਿੰਦ ਹੀ ਮਾਰਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪਾਲਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਮਿੱਤ-ਮਾਤ੍ਰ ਕਾਰਨਾਂ—ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ—ਉੱਤੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 64

तस्माद्दुःखं परित्यज्य सुखिनी भव सुव्रते । कुरु पत्युश्च कर्माणि विवेकेन स्थिरा भव ॥ ६४ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੇ, ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾ। ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਪਤੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ।

Verse 65

एतच्छरीरं दुःखानां व्याधीनामयुतैर्वृतम् । सुखाभासं बहुक्लेशं कर्मपाशेन यन्त्रितम् ॥ ६५ ॥

ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਖ ਦਾ ਕੇਵਲ ਭਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪਾਸ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 66

इत्याश्वास्य महाबुद्धिस्तया कार्याण्यकारयत् । त्यक्तशोका च सा तन्वी नता प्राह मुनीश्वरम् ॥ ६६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ। ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਉਹ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।

Verse 67

किमत्र चित्रं यत्सन्तः परार्थफलकांक्षिणः । नहि द्रुमाश्च भोगार्थं फलन्ति जगतीतले ॥ ६७ ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਕੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤ ਪਰਹਿਤ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਪਣੇ ਭੋਗ ਲਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

Verse 68

योऽन्यदुःखानि विज्ञाय साधुवाक्यैः प्रबोधयेत् । स एव विष्णुस्तत्त्वस्थो यतः परहिते स्थितः ॥ ६८ ॥

ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਧੂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਰਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 69

अन्यदुःखेन यो दुःखी योऽन्य हर्षेण हर्षितः । स एव जगतामीशो नररूपधरो हरिः ॥ ६९ ॥

ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰਿ ਹੈ।

Verse 70

सद्भिः श्रुतानि शास्त्राणि परदुःखविमुक्तये । सर्वेषां दुःखनाशाय इति सन्तो वदन्ति हि ॥ ७० ॥

ਸੱਜਣ ਪਰਾਏ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੰਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਭ ਦਾ ਦੁੱਖ-ਨਾਸ ਹੈ।

Verse 71

यत्र सन्तः प्रवर्त्तन्ते तत्र दुःखं न बाधते । वर्तते यत्र मार्तण्डः कथं तत्र तमो भवेत् ॥ ७१ ॥

ਜਿੱਥੇ ਸੰਤ ਜਨ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦੁੱਖ ਬਾਧਾ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਮਾਰਤੰਡ ਸੂਰਜ ਚਮਕੇ, ਉੱਥੇ ਹਨੇਰਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇ?

Verse 72

इत्येवं वादिनी सा तु स्वपत्युश्चापराः क्रियाः । चकार तत्सरस्तीरे मुनिप्रोक्तविधानतः ॥ ७२ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ।

Verse 73

स्थिते तत्र मुनौ राजा देवराडिव संज्वलन् । चितामध्याद्विनिष्क्रम्य विमानवरमास्थितः ॥ ७३ ॥

ਮੁਨੀ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਦੇਵਰਾਜ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚਿਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 74

प्रपेदे परमं धाम नत्वा चौर्वं मुनीश्वरम् । महापातकयुक्ता वा युक्ता वा चोपपातकैः । परं पदं प्रयान्त्येव महद्भिरवलोकिताः ॥ ७४ ॥

ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਚੌਰਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਚੌਰਵ ਨੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉਪਪਾਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਣ—ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 75

कलेवरं वा तद्भस्म तद्धूमं वापि सत्तम । यदि पश्यति पुण्यात्मा स प्रयाति परां गतिम् ॥ ७५ ॥

ਹੇ ਸੱਤਮ! ਜੇ ਕੋਈ ਪੁੰਨਿਆਤਮਾ ਉਸ ਦੇਹ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਸਮ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ—ਪਰਮ ਪਦ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

पत्युः कृतक्रिया सा तु गत्वाश्रमपदं मुनेः । चकार तस्य शुश्रूषां सपत्न्या सह नारद ॥ ७६ ॥

ਪਤੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਗਈ; ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੌਤਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕੀਤੀ।

Verse 77

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਗੰਗਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।