The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgāmāhātmya)

Verse 1

सूत उवाच । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं श्रुत्वा प्रीतस्तु नारदः । पुनः पप्रच्छ सनकं ज्ञानविज्ञानपारगम् ॥ १ ॥

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਦ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ ਨਾਰਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਰਗਾਮੀ ਸਨਕ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ॥੧॥

Verse 2

नारद उवाच । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् । परया दयया तथवं ब्रूहिं शास्त्रार्थपारग ॥ २ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਦੇ ਪਾਰਗਾਮੀ! ਪਰਮ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਖੇਤਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ॥੨॥

Verse 3

सनक उवाच । शुणु ब्रह्मन्तरं गुह्यं सर्वसंपत्करं परम् । दुःस्वन्पनाशनं पुण्यं धर्म्यं पापहरं शुभम् ॥ ३ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੁਣੋ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਇਹ ਗੁਪਤ ਅੰਤਰ-ਤੱਤਵ ਪਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੁਸ਼ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਪੁੰਨਦਾਇਕ, ਧਰਮਯੁਕਤ, ਪਾਪਹਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ॥੩॥

Verse 4

श्रोतव्यं मुनिभिर्नित्यं दुष्टग्रहनिवारणम् । सर्वरोगप्रशमनमायुर्वर्ध्दनकारणम् ॥ ४ ॥

ਇਹ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੱਤ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ; ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਬਾਧਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ ॥੪॥

Verse 5

क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् । गङ्गायमुनयोर्योगं वदन्ति परमर्षयः ॥ ५ ॥

ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਖੇਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ—ਇਉਂ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸੰਗਮ।

Verse 6

सितासितोदकं तीर्थं ब्रह्माद्याः सर्वदेवताः । मुनयो मनवश्चैव सेवन्ते पुण्यकाङ्क्षिणः ॥ ६ ॥

‘ਸਿਤਾਸਿਤੋਦਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਤੀਰਥ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਤੇ ਮਨੂ ਵੀ—ਪੁੰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

गङ्गा पुण्यनदी ज्ञेया यतो विष्णुपदोद्भवा । रविजा यमुना ब्रह्मंस्तयोर्योगः शुभावहः ॥ ७ ॥

ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਨਦੀ ਜਾਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਯਮੁਨਾ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਹੈ।

Verse 8

स्मृतार्तिनाशिनी गङ्गा नदीनां प्रवरा मुने । सर्वपापक्षयकरी सर्वोपद्रवनाशिनी ॥ ८ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੰਗਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਹਰ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 9

यानि क्षेत्राणि पुण्यानि समुद्रान्ते महीतले । तेषां पुण्यतमं ज्ञेयं प्रयागाख्यं महामुने ॥ ९ ॥

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪੁੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਯਾਗ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਜਾਣੋ।

Verse 10

इयाज वेधा यज्ञेन यत्र देवं रमापतिम् । तथैव मुनयः सर्वे चक्रश्च विविधान्मखान् ॥ १० ॥

ਉੱਥੇ ਵੇਧਾ (ਵਿਧਾਤਾ) ਨੇ ਯੱਗ ਰਾਹੀਂ ਰਮਾਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਖ-ਯੱਗ ਕੀਤੇ।

Verse 11

सर्वतीर्थाभिषेकाणि यानि पुण्यानि तानि वै । गङ्गाबिन्द्वभिषेकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ११ ॥

ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਪਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਇਕ ਬੂੰਦ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।

Verse 12

गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद्योजनानां शते स्थितः । सोऽपि मुच्येत पापेभ्यः किमु गङ्गाभिषेकवान् ॥ १२ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ‘ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ’ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੋ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ/ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਹੀ ਮਹਿਮਾ!

Verse 13

विष्णुपादोद्भवा देवी विश्वेश्वरशिरः स्थिता । संसेव्या मुनिभिर्देवः किं पुनः पामरैर्जनै ॥ १३ ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸੇਵਿਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਵੰਦਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 14

यत्सैकतं ललाटे तु ध्रियते मनुजोत्तमैः । तत्रैव नेत्रं विज्ञेयं विध्यर्द्धाधः समुज्ज्वलत् ॥ १४ ॥

ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ/ਰੇਤ ਦਾ ਤਿਲਕ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਹੀ ਭੌਂਹ-ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਅੱਧ ਮਾਤਰਾ ਉੱਪਰ ਚਮਕਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਨੇਤਰ ਹੈ—ਇਉਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 15

यन्मज्जनं महापुण्यं दुर्लभं त्रिदिवौकसाम् । सारूप्यदायकं विष्णोः किमस्मात्कथ्यते परम ॥ १५ ॥

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਦਾਇਕ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਰਗ-ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ?

Verse 16

यत्र स्नाताः पापिनोऽपि सर्वपापविवर्जिताः । महद्विमानमारूढाः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ १६ ॥

ਜਿੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਵੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

यत्र स्नाता महात्मानः पितृमातृकुलानि वै । सहस्राणि समुद्धृत्य विष्णुलोके व्रजन्ति वै ॥ १७ ॥

ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਕੁਲ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 18

स स्नातः सर्वतीर्थेषु यो गङ्गां स्मरति द्विज । पुण्यक्षेत्रेषु सर्वेषु स्थितवान्नात्र संशयः ॥ १८ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਜੋ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 19

यत्र स्नातं नरं दृष्ट्वा पापोऽपि स्वर्गभूमिभाक् । मदङ्गस्पर्शेमात्रेण देवानामाधिपो भवेत् ॥ १९ ॥

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਪਾਪੀ ਵੀ ਸੁਰਗ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 20

तुलसीमूलसंभूता द्विजपादोद्भवा तथा । गङ्गोद्भवा तु मृल्लोकान्नयत्यच्युतरूपताम् ॥ २० ॥

ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਮਿੱਟੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਮਿੱਟੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮ੍ਰਿਤਿਕਾ—ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਸਮਾਨ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 21

गङ्गा च तुलसी चैव हरिभक्तिरचञ्चला । अत्यन्तदुर्ल्लभा नॄणां भक्तिर्द्धर्मप्रवक्तरि ॥ २१ ॥

ਗੰਗਾ, ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ—ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁਲੱਭ ਹੈ।

Verse 22

सद्धर्मवक्तुः पदसंभवां मृदं गङ्गोद्भवां चैव तथा तुलस्याः । मूलोद्भवां भक्तियुतो मनुष्यो धृत्वा शिरस्येति पदं च विष्णोः ॥ २२ ॥

ਸੱਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨਕਾਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਮਿੱਟੀ, ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਮਿੱਟੀ—ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਦ (ਧਾਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

कदा यास्याम्यहं गङ्गां कदा पश्यामि तामहम् । वाञ्च्छत्यपि च यो ह्येवं सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत् ॥ २३ ॥

“ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਗੰਗਾ ਜਾਵਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ?”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੇਵਲ ਤਾਂਘ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

गङ्गाया महिमा ब्रह्मन्वक्तुं वर्षशतैरपि । न शक्यते विष्णुनापि किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ २४ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ; ਤਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਬੋਲ ਕੇ ਕੀ ਕਰ ਲੈਣਗੇ?

Verse 25

अहो माया जगत्सर्वं मोहयत्येतदद्भुतम् । यतो वै नरकं यान्ति गङ्गानाम्नि स्थितेऽपि हि ॥ २५ ॥

ਅਹੋ! ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭਾ—ਮਾਇਆ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ‘ਗੰਗਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਲੋਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

संसारदुःख विच्छेदि गङ्गानाम प्रकीर्तितम् । तथा तुलस्या भक्तिश्च हरिकीर्तिप्रवक्तरि ॥ २६ ॥

ਗੰਗਾ-ਨਾਮ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਲਸੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਹਰੀ-ਕੀਰਤੀ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਵੀ (ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ) ਹੈ।

Verse 27

सकृदप्युच्चरेद्यस्तु गङ्गेत्येवाक्षरद्वयम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २७ ॥

ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ‘ਗੰਗਾ’—ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

योजनत्रितयं यस्तु गङ्गायामधिगच्छति । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं समेति हि ॥ २८ ॥

ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੂਰਜਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

सेयं गङ्गा महापुण्या नदी भक्त्या निषेविता । मेषतौलिमृगार्केषु पावयत्यखिलं जगत् ॥ २९ ॥

ਇਹੀ ਗੰਗਾ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੇਸ਼, ਤੁਲਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 30

गोदावरी भीमरथी कृष्णा रेवा सरस्वती । तुङ्गभद्रा च कावेरी कालिन्दी बाहुदा तथा ॥ ३० ॥

ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ), ਸਰਸਵਤੀ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਕਾਵੇਰੀ, ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਅਤੇ ਬਾਹੁਦਾ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਪੂਜਨ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 31

वेत्रवती ताम्रपर्णी सरयूश्च द्विजोत्तम । एवमादिषु तीर्थेषु गङ्गा मुख्यतमा स्मृता ॥ ३१ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਵੇਤ੍ਰਵਤੀ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ ਅਤੇ ਸਰਯੂ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 32

यथा सर्वगतो विष्णुर्जगव्द्याप्य प्रतिष्टितः । तथेयं व्यापिनी गङ्गा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ ३२ ॥

ਜਿਵੇਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਗੰਗਾ ਵੀ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 33

अहो गङ्गा जगद्धात्री स्नानपानादिभिर्जगत् । पुनाति पावनीत्येषा न कथं सेव्यते नृभिः ॥ ३३ ॥

ਅਹੋ! ਗੰਗਾ ਜਗਤ ਦੀ ਧਾਤਰੀ ਹੈ; ਸਨਾਨ, ਪਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ‘ਪਾਵਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?

Verse 34

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । वाराणसीति विख्यातं सर्वदेवनिषेवितम् ॥ ३४ ॥

ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਖੇਤਰ। ਇਹ ‘ਵਾਰਾਣਸੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

ते एव श्रवणे धन्ये संविदाते बहुश्रुतम् । इह श्रुतिमतां पुंसां काशी याभ्यां श्रुताऽसकृत् ॥ ३५ ॥

ਧੰਨ ਹਨ ਉਹੀ ਦੋ ਕੰਨ ਜੋ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੁਤ-ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣੀ ਤੇ ਸਿਰਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 36

ये यं स्मरन्ति संस्थानमविमुक्तं द्विजोत्तमम् । निर्धूतसर्वपापास्ते शिवलोकं व्रजन्ति वै ॥ ३६ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਜੋ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਨਾਮਕ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 37

योजनानां शतस्थोऽपि अविमुक्तं स्मरेद्यदि । बहुपातकपूर्णोऽपि पदं गच्छत्यनामयम् ॥ ३७ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਵੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ—ਅਨੇਕ ਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਦੁਖ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਾਮਯ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

प्राणप्रयाणसमये योऽविमुक्तं स्मरेद्द्विज । सोऽपि पापविनिर्मुक्तः शैवं पदमवाप्नुयात् ॥ ३८ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਯਾਣ ਵੇਲੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

काशीस्मरणजं पुण्यं भुक्त्वा स्वर्गे तदन्ततः । पृथिव्यामेकराड् भूत्वा काशीं प्राप्य च मुक्तिभाक् ॥ ३९ ॥

ਕਾਸ਼ੀ-ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕਛਤਰ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

बहुनात्र किमुक्तेन वाराणस्या गुणान्प्रति । नामापि गृह्णातां काश्याश्चतुर्वर्गो न दूरतः ॥ ४० ॥

ਇੱਥੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਗੁਣ ਬਹੁਤ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀ? ਜੋ ਕੇਵਲ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ—ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 41

गङ्गायमुनयोर्योगोऽधिकः काश्या अपि द्विज । यस्य दर्शनमात्रेण नरा यान्ति परां गतिम् ॥ ४१ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

मकरस्थे रवौ गङ्गा यत्र कुत्रावगाहिता । पुनाति स्नानपानाद्यैर्नयन्तीन्द्रपुरं जगत् ॥ ४२ ॥

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਪਾਨ ਆਦਿ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਪੁਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 43

यो गङ्गां भजते नित्यं शंकरो लोकशंकरः । लिङ्गरूपीं कथं तस्या महिमा परिकीर्त्यते ॥ ४३ ॥

ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਨਿੱਤ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਤਾਂ ਲਿੰਗ-ਰੂਪਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 44

हरिरूपधरं लिङ्गं लिङ्गरूपधरो हरिः । ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकृच्चानयोः कुधीः ॥ ४४ ॥

ਲਿੰਗ ਹਰਿ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਭੇਦ ਕਰੇ ਉਹ ਕੁਬੁੱਧੀ ਹੈ।

Verse 45

अनादिनिधने देवे हरिशंकरसंज्ञिते । अज्ञानसागरे मग्ना भेदं कुर्वन्ति पापिनः ॥ ४५ ॥

ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਹ ਦੇਵ, ਜੋ ਹਰਿ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 46

यो देवो जगतामीशः कारणानां च कारणम् । युगान्ते निगदन्त्येतद्रुद्ररूपधरो हरिः ॥ ४६ ॥

ਜੋ ਦੇਵ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰਿ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

रुद्रो वै विष्णुरुपेण पालयत्यखिलंजगत् । ब्रह्मरुपेण सृजति प्रान्तेः ह्येतत्त्रयं हरः ॥ ४७ ॥

ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ) ਇਹ ਤ੍ਰਿਯ ਹਰ ਦਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 48

हरिशंकरयोर्मध्ये ब्रह्मणश्चापि यो नरः । भेदं करोति सोऽभ्येति नरकं भृशदारुणम् ॥ ४८ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰਿ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਚ ਵੀ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

हरं हरिं विधातारं यः पश्यत्येकरूपिणम् । स याति परमानन्दं शास्त्राणामेष निश्चयः ॥ ४९ ॥

ਜੋ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ), ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਇਕੋ ਰੂਪ ਤੇ ਇਕੋ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।

Verse 50

योऽसावनादिः सर्वज्ञो जगतामादिकृद्विभुः । नित्यं संनिहितस्तत्र लिङ्गरूपी जनार्दनः ॥ ५० ॥

ਉਹੀ ਜਨਾਰਦਨ ਅਨਾਦਿ, ਸਰਬਜ੍ਞ, ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ; ਉਹ ਓਥੇ ਨਿਤ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨ੍ਹਿਧ ਹੈ।

Verse 51

काशीविश्वेश्वरं लिङ्गं ज्योतिर्लिङ्गं तदुच्यते । तं दृष्ट्वा परमं ज्योतिराप्नोति मनुजोत्तमः ॥ ५१ ॥

ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ‘ਜ੍ਯੋਤਿਰਲਿੰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

काशीप्रदक्षिणा येन कृता त्रैलोक्यपावनी । सप्तद्वीपासाब्धिशैला भूः परिक्रमितामुना ॥ ५२ ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮਾਨੋ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰ ਲਈ।

Verse 53

धातुमृद्दारपाषाणलेख्याद्या मूर्तयोऽमलाः । शिवस्य वाच्युतस्यापि तासु संनिहितो हरिः ॥ ५३ ॥

ਧਾਤੂ, ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਲਿਖਤ/ਚਿੱਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਿਰਮਲ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀਆਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਨ੍ਹਿਧ ਹੈ।

Verse 54

तुलसीकाननं यत्र यत्र पह्मवनं द्विजा । पुराणपठनं यत्र यत्र संनिहितो हरिः ॥ ५४ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਬਾਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ-ਵਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਹਰੀ ਸਨ੍ਹਿਧ ਹੈ।

Verse 55

पुराणसंहितावक्ता हरिरित्यभिधीयते । तद्भक्तिं कुर्वतां नॄणां गङ्गास्नानं दिने दिने ॥ ५५ ॥

ਪੁਰਾਣ-ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਵਕਤਾ ਆਪ ਹੀ ਹਰਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਰ ਦਿਨ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਵਰਗਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

पुराणश्रवणे भक्तिर्गङ्गास्नानसमा द्विज । तद्वक्तरि च या भक्तिः सा प्रयागोपमा स्मृता ॥ ५६ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਉਪਜੀ ਭਗਤੀ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਕਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 57

पुराणधर्मकथनैर्यः समुद्धरते जगत् । संसारसागरे मग्नं स हरिः परिकीर्तितः ॥ ५७ ॥

ਜੋ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਵਜੋਂ ਪਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 58

नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमो गुरुः । नास्ति विष्णुसमं दैवं नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ५८ ॥

ਗੰਗਾ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ; ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੇਵ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਿਤੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਤੱਤ ਨਹੀਂ।

Verse 59

वर्णानां ब्राह्मणः श्रेष्टस्तारकाणां यथा शशी । यथा पयोधिः सिन्धूनां तथा गङ्गा परा स्मृता ॥ ५९ ॥

ਵਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 60

नास्ति शान्तिसमो बन्धुर्नास्ति सत्यात्परं तपः । नास्ति मोक्षात्परो लाभो नास्ति गङ्गासमा नदी ॥ ६० ॥

ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ; ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਮੋਖ਼ਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਨਦੀ ਨਹੀਂ।

Verse 61

गङ्गायाः परमं नाम पापारण्यदवानलः । भवव्याधिहरा गङ्गा तस्मात्सेव्या प्रयत्नतः ॥ ६१ ॥

ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਰਮ ਨਾਮ ‘ਪਾਪ-ਅਰਣ੍ਯ ਦਾਵਾਨਲ’ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਭਵ-ਰੋਗ ਨੂੰ ਹਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 62

गायत्री जाह्नवी चोभे सर्वपापहरे स्मृते । एतयोर्भक्तिहीनो यस्तं विद्यात्पतितं द्विज ॥ ६२ ॥

ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਜਾਹਨਵੀ—ਦੋਵੇਂ—ਸਰਬ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਦਵਿਜ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀਹੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਿਤ ਜਾਣੋ।

Verse 63

गायत्री छन्दसां माता माता लोकस्य जाह्नवी । उभे ते सर्वपापानां नाशकारणतां गते ॥ ६३ ॥

ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਹਨਵੀ ਲੋਕ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।

Verse 64

यस्य प्रसन्ना गायत्री तस्य गङ्गा प्रसीदति । विष्णुशक्तियुते ते द्वे समकामप्रसिद्धेदे ॥ ६४ ॥

ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 65

धर्मार्थकामरूपाणां फलरुपे निरञ्जने । सर्वलोकानुग्रहार्थं प्रवर्तेते महोत्तमे ॥ ६५ ॥

ਹੇ ਨਿਰੰਜਨ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ! ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹੋਤਮ, ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 66

अतीव दुर्ल्लभा नॄणां गायत्री जाह्नवी तथा । तथैव तुलसीभक्तिर्हरिभक्तिश्च सात्त्विकी ॥ ६६ ॥

ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹਨ—ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੀ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੀ ਪੂਜਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ (ਸ਼ੁੱਧ) ਭਕਤੀ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 67

अहो गङ्गा महाभागा स्मृता पापप्रणाशिनी । हरिलोकप्रदा दृष्टा पीता सारूप्यदायिनी । यत्र स्नाता नरा यान्ति विष्णोः पदमनुत्तमम् ॥ ६७ ॥

ਅਹੋ! ਮਹਾਭਾਗੀ ਗੰਗਾ—ਸਿਮਰਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹਰੀਲੋਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ; ਪਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਨੁੱਤਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 68

नारायणो जगद्धाता वासुदेवः सनातनः । गङ्गास्नानपराणां तु वाञ्छितार्थफलप्रदः ॥ ६८ ॥

ਨਾਰਾਇਣ—ਜਗਤ ਦਾ ਧਾਤਾ, ਸਨਾਤਨ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਨਚਾਹੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 69

गङ्गाजलकणेनापि यः सिक्तो मनुजोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम् ॥ ६९ ॥

ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖੋਤਮ ਸਿੰਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

यद्बिन्दुसेवनादेव सगरान्वयसम्भवः । विसृज्य राक्षसं भावं संप्राप्तः परमं पदम् ॥ ७० ॥

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬੂੰਦ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਗਰ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਭਾਵ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 71

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम षष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਗੰਗਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।