Yuga-Dharma Framework, Kali-Yuga Diagnosis, and the Hari-Nāma Remedy (Transition to Vedānta Inquiry)

Verse 1

नारद उवाच । आख्यातं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थ कोविद । इदानीं श्रोतुमिच्छामि युगानां स्थितिलक्षणम् ॥ १ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੱਤਵਾਰਥ ਦੇ ਗਿਆਨੀ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਲੱਛਣ (ਕਾਲ-ਮਾਪ) ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 2

सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मुने लोकोपकारक । युगधर्मान्प्रबक्ष्यामि सर्वलोकोपकारकान् ॥ २ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ! ਹੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਮੁਨੀ, ਲੋਕ-ਉਪਕਾਰਕ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੁਗ-ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 3

धर्मो विवृद्धिमायाति काले कस्मिंस्चिदुत्तम । तथा विनासमायाति धर्म्म एव महीतले ॥ ३ ॥

ਹੇ ਉੱਤਮ! ਕਈ ਵਾਰ ਧਰਮ ਵਧਦਾ ਤੇ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਟ ਕੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 4

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्ज्ञेयं वत्सरैस्तत्र सत्तम ॥ ४ ॥

ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ— ਇਹ ਚਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਚਤੁਰਯੁਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੱਤਮ! ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਬਾਰਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਜਾਣੋ।

Verse 5

संध्यासन्ध्यांशयुक्तानि युगानि सदृशानि वै । कालतो वेदितव्यानि इत्युक्तं तत्त्वादर्शिभिः ॥ ५ ॥

ਯੁਗ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ— ਇਹ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 6

आद्ये कृतयुगं प्राहुस्ततस्त्रेताविधानकम् । ततश्च द्वापरं प्राहुः कलिमंत्यं विदुः क्रमात् ॥ ६ ॥

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤ੍ਯ) ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਵਿਧਾਨ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਵਾਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਯੁਗ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 7

देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । नासन्कृतयुगे विप्र सर्वे देवसमाः स्मृताः ॥ ७ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਪੰਨਗ (ਸਰਪ) ਵਰਗੇ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਸਭ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 8

सर्वे हृष्टाश्च धर्मिष्टा न तत्र क्रयविक्रयौ । वेदानां च विभागश्च न युगे कृतसंज्ञके ॥ ८ ॥

ਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਨ; ਉੱਥੇ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 9

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः स्वाचारतत्पराः । सदा नारायणपरास्तपोध्यानपरायणाः ॥ ९ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ—ਸਦਾ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 10

कामादिदोषनिर्मुक्ताः शमादिगुणतत्पराः । धर्मसाधनचित्ताश्च गतासूया अदांभिकाः ॥ १० ॥

ਉਹ ਕਾਮ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸ਼ਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ, ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਜੋੜੇ ਹੋਏ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਦੰਭ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

Verse 11

सत्यवाक्यरताः सर्वे चतुराश्रमधर्मिणः । वेदाध्ययनसंपन्नाः सर्वशास्त्रविचक्षणाः ॥ ११ ॥

ਉਹ ਸਭ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਚਤੁਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ; ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕੀ ਸਨ।

Verse 12

चतुराश्रमयुक्तेन कर्मणा कालयोनिना । अकामफलसंयोगाः प्रयांति परमां गतिम् ॥ १२ ॥

ਚਤੁਰ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਣੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ—ਜੋ ਕਾਮਨਾ-ਜਨਿਤ ਫਲ ਨਾਲ ਅਸੰਗ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

नारायणः कृतयुगे शुक्लवर्णः सुनिर्मलः । त्रेताधर्मान्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १३ ॥

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਵਰਣ ਦੇ, ਪਰਮ ਨਿਰਮਲ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਤੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 14

धर्मः पांडुरतां याति त्रेतायां मुनिसत्तम । हरिस्तु रक्तातां याति किंचित्क्लेशान्विता जनाः ॥ १४ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ! ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪਾਂਡੁਰ (ਕਮਜ਼ੋਰ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਕੁਝ ਰਕਤਾਭ ਵਰਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲੋਕ ਵੀ ਕੁਝ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

क्रियायोगरताः सर्वे यज्ञकर्मसु निष्टिताः । सत्यव्रता ध्यानपराः सदाध्यानपरायणाः ॥ १५ ॥

ਉਹ ਸਭ ਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਯੱਗ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਿਤ; ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤੀ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਅਤੇ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਪਰਾਇਣ ਸਨ।

Verse 16

द्विपादो वर्तते धर्मो द्वापरे च मुनीश्वर । हरिः पीतत्वमायाति वेदश्चापि विभज्यते ॥ १६ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਹਰੀ ਪੀਤ ਵਰਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

असत्यनिरताश्चापि केचित्तत्र द्विजोत्तमाः । ब्राह्मणाद्याश्च वर्णाः स्युः केचिद्रागादिदुर्गुणाः ॥ १७ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋੱਤਮ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਸੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਰਾਗ ਆਦਿ ਦੁਰਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 18

केचित्स्वर्गापवर्गार्थं विप्रयज्ञान्प्रकुर्वते । केचिद्धनादिकामाश्च केचित्कल्मषचेतसः ॥ १८ ॥

ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ) ਲਈ ਵਿਪ੍ਰ ਯਜ्ञ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਧਨ ਆਦਿ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਾਪ-ਮਲਿਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

धर्माधर्मौ समौ स्यातां द्वापरे विप्रसत्तम । अधर्मस्य प्रभावेण क्षीयंते च प्रजास्तथा ॥ १९ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸੱਤਮ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਟਦੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 20

अल्पायुषो भविष्यंति केचिञ्चापि मुनीश्वर । केचित्पुण्यरतान् दृष्ट्वा असूयां विप्र कुर्वते ॥ २० ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਲਪ ਆਯੁ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਈਰਖਾ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਣਗੇ।

Verse 21

कलिस्थितिं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः । धर्मः कलियुगे प्राप्ते पादेनैकेन वर्तते ॥ २१ ॥

ਮੈਂ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਕਲਿ ਆਉਣ ਤੇ ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੈਰ (ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ) ਤੇ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ॥

Verse 22

तामसं युगमासाद्य हरिः कृष्णत्वमेति च । यः कश्चिदपि धर्मात्मा यज्ञाचारान्करोति च ॥ २२ ॥

ਤਾਮਸ ਯੁਗ (ਕਲਿ) ਆਉਣ ਤੇ ਹਰਿ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਧਰਮਾਤਮਾ ਯਜ੍ਞ-ਆਚਾਰ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ॥

Verse 23

यः कश्चिदपि पुण्यात्मा क्रियायोगरतो भवेत् । नरं धर्मरतं दृष्ट्वा सर्वेऽसूयां प्रकुर्वते ॥ २३ ॥

ਕੋਈ ਵੀ ਪੁੰਨਾਤਮਾ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਲੋਕ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

व्रताचाराः प्रणश्यंति ज्ञानयज्ञादयस्तथा । उपद्रवा भविष्यंति ह्यधर्मस्य प्रवतनात् ॥ २४ ॥

ਅਧਰਮ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਵਰਤ-ਆਚਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਗਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ ਆਦਿ ਵੀ ਘਟ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਤੇ ਆਫ਼ਤਾਂ ਉੱਠਣਗੀਆਂ।

Verse 25

असूयानिरताः सर्वे दंभाचारपरायणाः । प्रजाश्चाल्पायुषः सर्वा भविष्यंति कलौ युगे ॥ २५ ॥

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕ ਈਰਖਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਦੰਭੀ ਆਚਾਰ ਦੇ ਪਰਾਇਣ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਅਲਪ-ਆਯੁ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 26

नारद उवाच । युगधर्माः समाख्यातास्त्वया संक्षेपतो मुने । कलिं विस्तरतो ब्रूहि त्वं हि धर्मविदां वरः ॥ २६ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ, ਤੁਸੀਂ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਲਿਯੁਗ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੋ।

Verse 27

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चमुनिसत्तम । किमाहाराः किमाचाराः भविष्यंति कलौ युगे ॥ २७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਹਾਰ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਚਰਨ ਅਪਣਾਉਣਗੇ?

Verse 28

सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल सर्वलोकोपकारक । कलिधर्मान्प्रवक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम् ॥ २८ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 29

सर्वे धर्मा विनश्यंति कृष्णे कृष्णत्वमागते । तस्मात्कलिर्महाघोरः सर्वपातकसंकरः ॥ २९ ॥

ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਭ ਧਰਮ ਨਾਸ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਲੀ ਮਹਾ-ਘੋਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸੰਕਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा धर्मपराङ्मुखाः । घोरे कलियुगे प्राप्ते द्विजा वेदपराङ्मुखाः ॥ ३० ॥

ਘੋਰ ਕਲਿਯੁਗ ਆਉਣ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਰਾਂਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਵੇਦ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

व्याजधर्मरताः सर्वे असूयानिरतास्तथा । वृथाहंकारदुष्टाश्च सत्यहीनाश्च पंडिताः ॥ ३१ ॥

ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਢੋਂਗੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਅਰਥ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਪੰਡਿਤ’ ਕਹਾ ਕੇ ਵੀ ਸੱਚ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

अहमेवाधिक इति सर्वेऽपि विवदंति च । अधर्मलोलुपाः सर्वे तथा वैतंहिका नराः ॥ ३२ ॥

ਸਾਰੇ “ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਾਂ” ਕਹਿ ਕੇ ਝਗੜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਅਧਰਮ ਦੇ ਲੋਭੀ ਹਨ; ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਪਖੰਡੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

अतः स्वल्पायुषः सर्वे भविष्यंति कलौ युगे । अल्पायुष्ट्वान्मनुष्याणां न विद्याग्रहणं द्विज ॥ ३३ ॥

ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਉਮਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਹੇ ਦਵਿਜ! ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਲਪ ਆਯੁ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਠੀਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 34

विद्याग्रहणशून्यत्वादधर्मो वर्तते पुनः । युत्क्रमेण प्रजाः सर्वा म्रियंते पापतत्पराः ॥ ३४ ॥

ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਧਰਮ ਫਿਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 35

ब्राह्मणाद्यास्तथा वर्णाः संकीर्यंते परस्परम् । कामक्रोधपरा मूढा वृथासंतापपीडिताः ॥ ३५ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਵਰਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਕਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਵਿਅਰਥ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 36

शूद्रतुल्या भविष्यंति सर्वे वर्णा कलौ युगे । उत्तमा नीचतां यांति नीचाश्चोत्तमतां तथा ॥ ३६ ॥

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਰਣ ਸ਼ੂਦਰ-ਤੁੱਲ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਨੀਚਤਾ ਵੱਲ ਡਿੱਗਣਗੇ ਅਤੇ ਨੀਚ ਲੋਕ ਵੀ ਉੱਚ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਣਗੇ।

Verse 37

राजनो द्रव्यनिरतास्तथा ह्यन्यायवर्त्तिनः । पीडयंति प्रजाश्चैव करैरत्यर्थयोजितैः ॥ ३७ ॥

ਰਾਜੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਅਨਿਆਇ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਣਗੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਕਰ ਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰਨਗੇ।

Verse 38

शववाहाभविष्यंति शूद्राणां च द्विजातयः । धर्मस्त्रीष्वपि गच्छंति पतयो जारधर्मिणः ॥ ३८ ॥

ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਦਵਿਜ ਲਾਸ਼ਾਂ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਣਗੇ; ਧਰਮ ਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪਤੀ ਜਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਣਗੇ।

Verse 39

द्विषंति पितरं पुत्रा भर्तारं च स्त्रियोऽखिलाः । परिस्त्रीनिरतः सर्वे परद्रव्यपरायणाः ॥ ३९ ॥

ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣਗੇ ਅਤੇ ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰਣਗੀਆਂ; ਸਭ ਪਰ-ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਪਰ-ਧਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਜਾਣਗੇ।

Verse 40

मत्स्यामिषेण जीवंति दुहंतश्चाप्यजीविकाम् । घोरे कलियुगे विप्र सर्वे पापरता जनाः ॥ ४० ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਣਗੇ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੋਹ ਕੇ ਵੀ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣਗੇ; ਸਭ ਲੋਕ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਰਹਿਣਗੇ।

Verse 41

सतामसूयानिरतां उपहासं प्रकुर्वते । सरित्तीरेषु कुद्दालैर्वापयिष्यंति चौषधीः ॥ ४१ ॥

ਉਹ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਣਗੇ; ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਕਹੀ ਨਾਲ ਖੋਦ ਕੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਬੀਜਣਗੇ।

Verse 42

पृथ्वी निष्फलतां याति बीजं पुष्पं विनश्यति । वेश्यालावंयशीलेषु स्पृहा कुर्वंति योषितः ॥ ४२ ॥

ਧਰਤੀ ਬੰਜਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਲਈ ਲਾਲਸਾ ਕਰਨਗੀਆਂ।

Verse 43

धर्मविक्रयिणो विप्राः स्त्रियश्च भगविक्रयाः । वेदविक्रयकाश्चान्ये शूद्राचाररता द्विजाः ॥ ४३ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਣਗੇ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇਹ-ਵਿਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗਣਗੀਆਂ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੇਦ ਵੇਚਣਗੇ; ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨਗੇ।

Verse 44

साधूनां विधवानां च वित्तान्यपहरंति च । न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा द्रव्यलोलुपाः ॥ ४४ ॥

ਉਹ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦਾ ਧਨ ਵੀ ਛੀਨ ਲੈਣਗੇ; ਅਤੇ ਧਨ-ਲੋਭੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।

Verse 45

धर्माचारं परित्यज्य वृथावादैर्विषज्जिताः । द्विजाः कुर्वंति दंभार्थं पितृश्राद्धादिकाः क्रियाः ॥ ४५ ॥

ਧਰਮ-ਆਚਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਤੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋ ਕੇ, ਕੁਝ ਦਵਿਜ ਕੇਵਲ ਦਿਖਾਵੇ ਤੇ ਦੰਭ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰ-ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨਗੇ।

Verse 46

अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छंति नराधमाः । दुग्धलोभनिमित्तेन गोषु प्रीतिं च कुर्वते ॥ ४६ ॥

ਨਰਾਧਮ ਲੋਕ ਦਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਅਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 47

न कुर्वंति तथा विप्राः स्नानशौचादिकाः क्रियाः । अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छंति नराधमाः ॥ ४७ ॥

ਅਜੇਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨਾਨ-ਸ਼ੌਚ ਆਦਿ ਵਿਧੀਕ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਨਰਾਧਮ ਲੋਕ ਦਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਅਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

साधुनिंदापराश्चैव विप्रनिंदापरास्तथा । न कस्यापि मनो विप्र विष्णुभक्तिपरं भवेत् ॥ ४८ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੋ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦਾ।

Verse 49

यज्विनश्च द्विजानैव धनार्थराजकिंकराः । ताडयंति द्विजान्दुष्टाः कृष्णे कृष्णत्वमागते ॥ ४९ ॥

ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਆਮ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਧਨ ਦੇ ਲੋਭੀ ਰਾਜ-ਸੇਵਕ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

दानहीना नराः सर्वे घोरे कलियुगे मुने । प्रतिग्रहं प्रकुर्वंति पतितानामपि द्विजाः ॥ ५० ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਭਿਆਨਕ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਦਾਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਵੀ ਪਤਿਤ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 51

कलेः प्रथमपादेऽपि विंनिंदंति हरिं नराः । युगान्ते च हरेर्नाम नैवकश्चिद्वदिष्यति ॥ ५१ ॥

ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕ ਹਰਿ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਹਰਿ ਦਾ ਨਾਮ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰੇਗਾ।

Verse 52

शूद्रस्त्रीसंगनिरता विधवासंगलोलुपाः । शूद्रान्नभोगनिरता भविष्यंति कलौ द्विजाः ॥ ५२ ॥

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ ਸ਼ੂਦਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਲੋਭੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਅੰਨ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 53

विहाय वेदसन्मार्गं कुपथाचारसंगताः । पाषंडाश्चभविशष्यंतिचतुराश्रमनिंदकाः ॥ ५३ ॥

ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਰਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਪਥ ਦੇ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹ ਪਾਖੰਡੀ ਬਣਣਗੇ ਅਤੇ ਚਤੁਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਗੇ।

Verse 54

न चद्विजा तिशुश्रूषां कुर्वंति चरणोद्भवाः । द्विजातिधर्मान्गृह्णन्ति पाखण्डलिङ्गिनोऽधमाः ॥ ५४ ॥

ਚਰਨੋਂਦਭਵ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ-ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਪਾਖੰਡ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਮ ਲੋਕ ਦਵਿਜ-ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੜਪ ਲੈਣਗੇ।

Verse 55

काषायपरिवीताश्च जटिला भस्मधूलिताः । शूद्राधर्मान्प्रवक्ष्यंती कूटयुक्तपरायणाः ॥ ५५ ॥

ਕਾਸ਼ਾਇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਭਸਮ ਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਉਹ ਕੂਟ-ਯੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਧਰਮ-ਵਾਦ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਗੇ।

Verse 56

द्विजाःस्वाचारमुत्स्सृज्यचपरपाकान्नभोजिनः । भविष्यंतिदुरात्मानः शूद्राः प्रव्रजितास्तथा ॥ ५६ ॥

ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਆਚਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦਵਿਜ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪਕਾਏ ਅੰਨ ਨੂੰ ਖਾਣਗੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਨਿਆਸ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨਗੇ।

Verse 57

उत्कोचजीविनस्तत्र भविष्यंति कलौ मुने । धर्मटीनास्तु पाषंडा कापाला भिक्षवोऽधमाः ॥ ५७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਵਤ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਖੰਡੀ—ਕਪਾਲ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਭਿਖਸ਼ੂ ਤੇ ਨੀਚ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 58

धर्मविध्वंसशीलानां द्विजानां द्विजसत्तम । शूद्रा धर्मान्प्रवक्ष्यंतिह्यधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ५८ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਦਵਿਜ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਣਗੇ, ਤਦ ਸ਼ੂਦਰ ਉੱਚੇ ਆਸਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਣਗੇ।

Verse 59

एते चान्येच बहवो नग्नरक्तपटादिकाः । पाषंडाः प्रचारिष्यंति प्रायो वेदविदूषकाः ॥ ५९ ॥

ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ—ਨੰਗੇਪਣ, ਲਾਲ ਕਪੜੇ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਪਾਖੰਡੀ ਟੋਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲਣਗੇ; ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੇਦ ਨੂੰ ਮਲੀਨ ਤੇ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਕਰਨਗੇ।

Verse 60

गीतवादित्रकुशलाः क्षुद्रधर्मसमाश्रयाः । भविष्यंतिकलौ प्रायो धर्मविध्वंसका नराः ॥ ६० ॥

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਛੋਟੇ ਤੇ ਉਪਰਲੇ ਧਰਮ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਗੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸਕ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।

Verse 61

अल्पद्रव्या वृथालिंगा वृथाहंकारदूषिताः । हर्तारं परवित्तानां भवितारो नराधमाः ॥ ६१ ॥

ਥੋੜ੍ਹੇ ਧਨ ਵਾਲੇ, ਵਿਅਰਥ ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਖੋਖਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ—ਅਜੇਹੇ ਨਰਾਧਮ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਚੋਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 62

प्रतिग्रहपरा नित्यं जगदुन्मार्गशीलिनः । आत्मस्तुतिपराः सर्वे परनिंदापरास्तथा ॥ ६२ ॥

ਉਹ ਸਦਾ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਕੂਪਥ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਣਗਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਸਕਤ ਹਨ।

Verse 63

विश्वस्तघातिनः क्रूरा दयाधर्मविवर्जिताः । भविष्यंति नरा विप्र कलौ चाधर्मबांधवाः ॥ ६३ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕਠੋਰ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਹੀ ਸਾਥੀ ਤੇ ਬੰਧੂ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।

Verse 64

परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि षोडश । घोरे कलियुगे विप्र पंचवर्षा प्रसूयते ॥ ६४ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਭਿਆਨਕ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸਵ ਕਰੇਗੀ।

Verse 65

सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च युवानोऽतः परे जरा । स्वकर्मत्यागिनः सर्वे कृतघ्नाभिन्नवृत्तयः ॥ ६५ ॥

ਕੋਈ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੇ ਹੀ ਹੋਣਗੇ, ਕੋਈ ਜਵਾਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਬੁਢਾਪਾ। ਸਭ ਆਪਣੇ ਸਵਕਰਮ-ਸਵਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਗੇ; ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਟੁੱਟਾ-ਫੁੱਟਾ ਤੇ ਅਸੰਗਤ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 66

याचकाश्चद्विजा नित्यं भविष्यंति कलौ युगे । परावमाननिरताः प्रहृष्टाः परवेश्मनि ॥ ६६ ॥

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਹੀ ਦਵਿਜ ਵੀ ਮੰਗਤੇ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਪਰਾਏਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ-ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਗੇ ਤੇ ਪਰਾਏ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ॥

Verse 67

तत्रैव निंदानिरता वृथाविश्रंभिणो जनाः । निदां कुर्वंति सततं पितृमातृसुतेषु च ॥ ६७ ॥

ਉੱਥੇ ਹੀ ਲੋਕ ਨਿੰਦਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਵਿਅਰਥ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਗੇ। ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਦਾ ਚੁਗਲੀ ਕਰਨਗੇ॥

Verse 68

वदंति वाचा धर्मांश्च चेतसा पापलोलुपाः । धनविद्यावयोमत्ताः सर्वदुःखपरायणाः ॥ ६८ ॥

ਉਹ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਗੇ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਦੇ ਲੋਭੀ ਹੋਣਗੇ। ਧਨ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਝੁਕਣਗੇ॥

Verse 69

व्याधितस्करदुर्भिक्षैः पीडिता अतिमांयिनः । प्रपुष्यंति वृथैवामी न विचार्य च दुष्कृतम् ॥ ६९ ॥

ਬਿਮਾਰੀ, ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਲੋਕ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਤੜਪਣਗੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਗੇ ਨਹੀਂ।

Verse 70

धर्ममार्गप्रणेतारं तिरस्कुर्वंति पापिनः । धर्मकार्ये रतं चैव वृथाविश्रंभिणो जनाः ॥ ७० ॥

ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਣੇਤਾ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰਣਗੇ। ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਧਰਮਕਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵੀ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਣਗੇ॥

Verse 71

भविष्यंति कलौ प्राप्ते राजानो म्लेच्छजातयः । शूद्रा भैक्ष्यरताश्चैव तेषां शुश्रूषणे द्विजाः ॥ ७१ ॥

ਕਲਿਯੁਗ ਆਉਣ ਤੇ ਮਲੇੱਛ ਜਾਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉੱਠਣਗੇ। ਸ਼ੂਦਰ ਭਿਖਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ।

Verse 72

न शिष्यो न गुरुः कश्चिन्न पुत्रो न पिता तथा । न भार्या न पतिश्चैव भवितारोऽत्र संकरे ॥ ७२ ॥

ਇਸ ਸੰਕਰ ਤੇ ਅਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੱਚਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਰਹੇਗਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ। ਨਾ ਅਸਲ ਪੁੱਤਰ-ਪਿਤਾ, ਨਾ ਪਤਨੀ-ਪਤੀ ਦਾ ਧਰਮ ਟਿਕੇਗਾ।

Verse 73

कलौ गते भविष्यंति धनाढ्या अपि याचकाः । रस विक्रयिणश्चापि भविष्यंति द्विजातयः ॥ ७३ ॥

ਕਲਿਯੁਗ ਵਧਣ ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਵੀ ਯਾਚਕ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਵੀ ਰਸ-ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 74

धर्मकंचुकसंवीता मुनिवेषधरा द्विजाः । अपण्यविक्रयरता अगम्यागामिनस्तथा ॥ ७४ ॥

ਧਰਮ ਦੀ ਚਾਦਰ ਓੜ੍ਹ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਦਵਿਜ—ਨਾ ਵੇਚਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਮ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 75

वेदनिंदापराश्चैव धर्मशास्त्रविनिंदुकाः । शूद्रवृत्त्यैव जीवंति नरकार्हा द्विजा मुने ॥ ७५ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਜੋ ਦਵਿਜ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੂਦਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਰਕ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 76

अनावृष्टभयं प्राप्ता गगनासक्तदृष्टयः । भविष्यंति कलौ मर्त्यासर्वे क्षुद्भयकातराः ॥ ७६ ॥

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੋਕੇ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅਸਮਾਨ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭੁੱਖ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਣਗੇ।

Verse 77

कंदपर्णफलाहारास्तापंसा इव मानवाः । आत्मानं तारयिष्यंति अनावृष्ट्यातिदुखिताः ॥ ७७ ॥

ਸੋਕੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤਪੱਸਵੀਆ ਵਾਂਗ ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਗੇ।

Verse 78

कामार्ता ह्रस्वदेहाश्च लुब्धा श्चाधर्मतत्पराः । कलौ सर्वे भविष्यंति स्वल्पभाग्या बहुप्रजाः ॥ ७८ ॥

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਪੀੜਤ, ਛੋਟੇ ਕੱਦ ਵਾਲੇ, ਲਾਲਚੀ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਹੋਣਗੇ; ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਹੁਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 79

स्त्रियः स्वपोषणपरा वेश्या लावण्यशीलिकाः । पतिवाक्यमनादृत्य सदान्यगृहतत्पराः ॥ ७९ ॥

ਔਰਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਉਹ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋਣਗੀਆਂ; ਪਤੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।

Verse 80

दुःशीला दुष्टशीलेषु करिष्यिंति सदा स्पृहाम् । असद्वृत्ता भविष्यंति पुरुषेषु कुलांगनाः ॥ ८० ॥

ਚੰਗੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮਾੜੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨਗੀਆਂ; ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਅਣਉਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 81

चौरादिभयभीताश्च काष्टयंत्राणि कुर्वते । दुर्भिक्षकरपीडाभिरतीवोपद्रुता जनाः ॥ ८१ ॥

ਚੋਰਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੱਕੜ ਦੇ ਜੰਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਕਰ-ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਆਈ ਪ੍ਰਜਾ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ॥

Verse 82

गोधूमान्नयवान्नाढ्ये देशे यास्यंति दुःखिताः । निधाय हृद्यकर्मणि प्रेरयंति वचः शुभम् ॥ ८२ ॥

ਦੁੱਖੀ ਲੋਕ ਗੇਹੂੰ ਦੇ ਅੰਨ ਅਤੇ ਜੌ ਦੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ ਹਨ॥

Verse 83

स्वकार्यसिद्धिपर्यंतं बंधुतां कुर्वते जनाः । भिक्षवश्चाव मित्रादिस्नेहसंबंधयंत्रिताः ॥ ८३ ॥

ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਤੱਕ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਿਖਸ਼ੂ ਵੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਆਦਿ ਸਨੇਹ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥

Verse 84

अन्नोपाधिनिमित्तेन शिष्यान्गृह्णंति भिक्षवः ॥ ८४ ॥

ਅੰਨ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਭਿਖਸ਼ੂ ਚੇਲੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ॥

Verse 85

उभाभ्यामथ पाणिभ्यां शिरःकंडूयनं स्त्रियः । कुर्वंत्यो गुरुभर्तॄणामाज्ञामुल्लंघयंति च ॥ ८५ ॥

ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਖੁਜਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੀ ਵੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ॥

Verse 86

पाषंडालापनिरताः पाषंडजनसंगिनः । यदा द्विजा भविष्यंति तदा वृद्धिं कलिर्व्रजेत् ॥ ८६ ॥

ਜਦੋਂ ਦਵਿਜ ਪਾਖੰਡੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪਾਖੰਡੀ ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਧ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 87

यदा प्रजा न यक्ष्यंति न होष्यंति द्विजातयः । तदैव तु कलेर्वृद्धिरनुमेया विचक्षणैः ॥ ८७ ॥

ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਯੱਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਗੇ, ਤਦੋਂ ਵਿਵੇਕੀ ਜਾਣ ਲੈਣ ਕਿ ਕਲੀ ਦੀ ਵਾਧਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

Verse 88

अधर्मवृद्धिर्भविता बासमृत्युरपि द्विजा । सर्वधर्मेषु नष्टेषु याति निःश्रीकतां जगत् ॥ ८८ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਅਧਰਮ ਵਧੇਗਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਜਗਤ ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਮੰਗਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 89

एवं कलेः स्वरूपं ते कथितं विप्रसत्तम । हरिभक्तिपरानेष न कलिर्बाधते क्वचित् ॥ ८९ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕਲੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਤਾਂਦਾ।

Verse 90

ततः परं कृतयुगे त्रेतायुगे त्रेतायां ध्यानमेव च । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे ॥ ९० ॥

ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਿਆਨ ਹੀ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਧਰਮ ਹੈ।

Verse 91

यत्कृते दशभिर्वर्षैस्त्रेतायां शरदा च यत् । द्वापरे यञ्च मासेन ह्यहोरात्रेण तत्कलौ ॥ ९१ ॥

ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਸ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਫਲ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 92

ध्यायन्कृते जयन्यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥ ९२ ॥

ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਜਯ-ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸੰਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 93

अहोरात्रं हरेर्नाम कीर्तयंति च ये नराः । कुर्वंति हरिपूजां वा न कलिर्बाधते च तान् ॥ ९३ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸਤਾਂਦਾ।

Verse 94

नमो नारायणायेति कीर्तयंति च ये नराः । निष्कामा वा सकामा वा न कलिर्बाधते च तान् ॥ ९४ ॥

ਜੋ ਲੋਕ “ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ” ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਕਾਮ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲੀ ਨਹੀਂ ਸਤਾਂਦਾ।

Verse 95

हरिनामपरा ये तु घोरे कलियुगे द्विज । त एव कृतकृत्याश्च न कलिर्बाधते हि तान् ॥ ९५ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਇਸ ਘੋਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਰੀ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ—ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹਨ; ਕਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਤਾਂਦਾ।

Verse 96

हरिपूजापरा ये च हरिनामपरायणाः । त एव शिवतुल्याश्च नात्र कार्या विचारणा ॥ ९६ ॥

ਜੋ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਦੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 97

समस्तजगदाधारं परमार्थस्वरुपिणम् । घोरे कलियुगे प्राप्ते विष्णुं ध्यायन्न सीदति ॥ ९७ ॥

ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ-ਸਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਜੋ ਘੋਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।

Verse 98

अहो अति सुभाग्यास्ते सकृद्वै केशवार्चकाः । घोरें कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मविवर्जिते ॥ ९८ ॥

ਅਹੋ! ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ਉਹ, ਜੋ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਘੋਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 99

न्यूनातिरिक्तदोषाणां कलौ वेदोक्तकर्मणाम् । हरिस्मरणमेवात्र संपूर्णत्वविधायकम् ॥ ९९ ॥

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦੋਕਤ ਕਰਮ ਘਾਟ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਹਰਿ-ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 100

हरे केशव गोविंद वासुदेव जगन्मय । इतीरयंति ये नित्यं नहि तान्बाधते कलिः ॥ १०० ॥

ਜੋ ਨਿੱਤ ‘ਹਰੇ, ਕੇਸ਼ਵ, ਗੋਵਿੰਦ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜਗਨਮਯ’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲੀ ਪੀੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 101

शिव शंकर रुद्रेश नीलकंठ त्रिलोचन । इति जल्पंति ये वापि कलिस्तान्नापि बाधते ॥ १ ॥

ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ “ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ੰਕਰ, ਰੁਦ੍ਰੇਸ਼, ਨੀਲਕੰਠ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ” ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲੀ ਅਤੇ ਕਲੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਤਾਉਂਦੇ।

Verse 102

महादेव विरूपाक्ष गंगाधर मृडाव्यय । इत्थं वदंति ये विप्र ते कृतार्था न संशयः ॥ २ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੋ “ਮਹਾਦੇਵ, ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼, ਗੰਗਾਧਰ, ਮ੍ਰਿਡ, ਅਵ੍ਯਯ” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹਨ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 103

जनार्दन जगन्नात पीतांबरधराच्युत । इति वाप्युञ्चरंतीह न च तेषां कलेर्भयम् ॥ ३ ॥

ਇੱਥੇ ਜੋ “ਜਨਾਰਦਨ, ਜਗੰਨਾਥ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ ਅਚ੍ਯੁਤ” ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਿਯੁਗ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 104

संसारे सुलभाः पुंसां पुत्रदारधनादयः । घोरे कलियुगे विप्र हरिभक्तस्तु दुर्लभा ॥ ४ ॥

ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਧਨ ਆਦਿ ਸੌਖੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਸ ਘੋਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਹਰੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ।

Verse 105

कर्मश्रद्धाविहीना ये पाषंडा वेदनिंदकाः । अधर्मनिरता नैव नरकार्हा हरिस्मृतेः ॥ ५ ॥

ਜੋ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ-ਹੀਨ, ਪਾਖੰਡੀ, ਵੇਦ-ਨਿੰਦਕ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਹਰੀ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਨਰਕ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ (ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।

Verse 106

वेदमार्गबहिष्टानां जनानां पापकर्मणाम् । मनः शुद्धिविहीनानां हरिनाम्नैव निष्कृतिः ॥ ६ ॥

ਜੋ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ, ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਹੀ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ।

Verse 107

दैवाधीनं जगत्सर्वमिदं स्थावरजंगमम् । यथाप्रेरितमेतेन तथैव कुरुतें द्विज ॥ ७ ॥

ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਦੈਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜ, ਜੀਵ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 108

शक्तितः सर्वकर्माणि वेदोक्तानि विधाय च । समर्पयेन्महाविष्णौ नारायणपरायणः ॥ ८ ॥

ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਸਭ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੈ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 109

समर्पितानि कर्माणि महविष्णौ परात्मनि । संपूर्णतां प्रयांत्येव हरिस्मरणमात्रतः ॥ ९ ॥

ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਕਰਮ, ਕੇਵਲ ਹਰਿ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 110

हरिभक्तिरतानां च पापबंधो न जायते । अतोऽतिदुर्लभा लोके हरिभक्तिर्दुरात्मनाम् ॥ १० ॥

ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਪਾਪ ਦਾ ਬੰਧਨ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁਰਾਤਮਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 111

अहो हरिपरा ये तु कलौ घोरे भयंकरे । ते सुभाग्या महात्मानः सत्संगर हिता अपि ॥ ११ ॥

ਅਹੋ! ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰਿ-ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਹਨ; ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 112

हरिस्मरणनिष्टानां शिवनामरतात्मनाम् । सत्यं समस्तकर्माणि यांति संपूर्णतां द्विज ॥ १२ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਜੋ ਹਰਿ-ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 113

अहो भाग्यमहो भाग्यं हरिनाम रतात्मनाम् । त्रिदर्शेरपि ते पूज्याः किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ १३ ॥

ਅਹੋ! ਕਿੰਨਾ ਭਾਗ—ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਭਾਗ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੀ ਕਹਿਣਾ?

Verse 114

तस्मात्समस्तलोकानां हितमेव मयोच्यते । हरिनामपरान्मर्त्यान्न कलिर्बाधर्तक्वचित् ॥ १४ ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲੀ ਕਦੇ ਵੀ ਬਾਧ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 115

हरेर्नामैव नामैव नामैव मम जीवनम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा ॥ १५ ॥

ਹਰਿ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ—ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਹੀ—ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ।

Verse 116

सूत उवाच । एवं स नारदो विप्राः सनकेन प्रबोधितः । परां निर्वृत्तिमापन्नः पुनरेतदुवाच ह ॥ १६ ॥

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਸਨਕ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਨਾਰਦ ਪਰਮ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤੀ (ਵੈਰਾਗ-ਸ਼ਾਂਤੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 117

नारद उवाच । भगवन्सर्वशास्त्रज्ञ स्वयातिकरुणात्मना । प्रकाशितं जगज्ज्योतिः परं ब्रह्म सनातनम् ॥ १७ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਸਰਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ-ਜ੍ਞ! ਆਪਣੀ ਪਰਮ ਕਰੁਣਾ-ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਜਗਤ ਦੀ ਜੋਤਿ—ਸਨਾਤਨ ਪਰਬ੍ਰਹਮ—ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 118

एतदेव परं पुण्यमेतदेव परं तपः । यः स्मरेत्पुंडरीकाक्षं सर्वपापविनाशनम् ॥ १८ ॥

ਇਹੀ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ—ਜੋ ਸਰਵ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ (ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 119

ब्रह्मन्नानाजगञ्चैतदेकचित्संप्रकाशितम् । त्वयोक्तं तत्प्रतीयेऽहं कथं दृष्टांतमंतरा ॥ १९ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਨਾਨਾ-ਰੂਪ ਜਗਤ ਇਕੋ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਂ?

Verse 120

तस्माद्येन यथा ब्रह्म प्रतीतं बोधितेन तु । तदाख्याहि यथा चित्तं सीदत्स्थितिमवाप्नुयात् ॥ २० ॥

ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਗੁਰੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਕਰਾਈ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ—ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਹੁਣ ਡਿੱਗਦਾ ਚਿੱਤ ਠਹਿਰਾਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲਵੇ।

Verse 121

एतच्छ्रुत्वा वचो विप्रा नारदस्य महात्मनः । सनकः प्रत्युवाचेदं स्मरन्नारायणं परम् ॥ २१ ॥

ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਪ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨਕ ਨੇ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 122

सनक उवाच । ब्रह्मन्नहं ध्यानपरो भवेयं सनंदनं पृच्छ यथाभिलाषम् । वेदांतशास्त्रे कुशलस्तवायं निवर्तयेद्वा परमार्यवंद्यः ॥ २२ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਾਂਗਾ। ਜੋ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਸਨੰਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛ; ਉਹ ਵੇਦਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ, ਤੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ।

Verse 123

इतीरितं समाकर्ण्य सनकस्य स नारदः । सनंदनं मोक्षधर्मान्प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २३ ॥

ਸਨਕ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਨੰਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।