The Characteristics of Devotion to Hari
ਨਾਰਦ ਸਨਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਸਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਨਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਭਗਤ ਵੈਰ ਅਤੇ ਵਿਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰੀ-ਉਪਾਸਨਾ ਹੀ ਇਕੋ ਥਿਰ ਸੱਚ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤਿ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਨਿਮਰਤਾ, ਕਰੁਣਾ, ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਨਾਮ-ਜਪ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਗ੍ਰਤ–ਸੁਪਨਾ–ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਨਿਯੰਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਛਿਨਭੰਗੁਰਤਾ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ, ਈਰਖਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸੇਵਾ (ਸਫਾਈ ਤੱਕ) ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਪੂਜਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਕੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । समाख्यातानि सर्वाणि योगाङ्गानि महामुने । इदानीमपि सर्वज्ञ यत्पृच्छामि तदुच्यताम् 1. ॥ १ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਯੋਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਸਮਝਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਵੀ, ਹੇ ਸਰਬਜ੍ਞ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 2
योगो भक्तिमतामेव सिध्यतीति त्वयोदितम् । यस्य तुष्यति सर्वेशस्तस्य भक्तिश्च शाश्वतम् ॥ २ ॥
ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਰਬੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 3
यथा तुष्यति सर्वेशो देवदेवो जनार्दनः । तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ मुने कारुण्यवारिधे ॥ ३ ॥
ਹੇ ਸਰਬਜ੍ਞ ਮੁਨੀ, ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਰਬੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
सनक उवाच । नारायणं परं देवं सच्चिदानन्दविग्रहम् । भज सर्वात्मना विप्र यदि मुक्तिमभीप्ससि ॥ ४ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਨ-ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਭਜ।
Verse 5
रिपवस्तं न हिंसन्ति न बाधन्ते ग्रहाश्च तम् । राक्षसाश्च न चेक्षन्ते नरं विष्णुपरायणम् ॥ ५ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ, ਗ੍ਰਹ ਵੀ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ।
Verse 6
भक्तिर्दृढा भवेद्यस्य देवदेवे जनार्दने । श्रैयांसि तस्य सिध्यन्ति भक्तिमन्तोऽधिकास्ततः ॥ ६ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਸ਼੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਮੰਗਲ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ।
Verse 7
पादौ तौ सफलौ पुंसां यौ विष्णुगृहगामिनौ । तौ करौ सफलौ ज्ञेयौ विष्णुपूजापरौ तु यौ ॥ ७ ॥
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਹੀ ਸਫਲ ਹਨ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਗ੍ਰਿਹ (ਮੰਦਰ) ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਵੀ ਸਫਲ ਜਾਣੋ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
ते नेत्रे सुफले पुंसां पश्यतो ये जनार्दनम् । सा जिह्वा प्रोच्यते सद्भिर्हरिनामपरा तु या ॥ ८ ॥
ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਹੀ ਸਫਲ ਹਨ ਜੋ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਜੀਭ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੱਚੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते । तत्त्वं गुरुसमं नास्ति न देवः केशवात्परः ॥ ९ ॥
ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਫਿਰ ਸੱਚ—ਬਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੈਂ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਤੱਤ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਦੇਵ ਨਹੀਂ।
Verse 10
सत्यं वच्मि हितं वच्मि सारं वच्मि पुनःपुनः । असारेऽस्मिस्तु संसारे सत्यं हरिसमर्चनम् ॥ १० ॥
ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਹਿਤਕਾਰੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਸਾਰ ਗੱਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਇਸ ਅਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਹਰਿ ਦੀ ਸਮਰਚਨਾ (ਆਰਾਧਨਾ) ਹੀ ਹੈ।
Verse 11
संसारपाशं सुदृढं महामोहप्रदायकम् । हरिभक्तिकुठारेण च्छित्त्वात्यन्तसुखी भव ॥ ११ ॥
ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਘਣਾ ਫਾਹਾ ਮਹਾ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਦੇ ਕੁਹਾੜੇ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਤੂੰ ਪਰਮ ਸੁਖੀ ਹੋ।
Verse 12
तन्मनः संयुतं विष्णौ सा वाणी यत्परायणा । ते श्रोत्रे तत्कथासारपूरिते लोकवन्दिते ॥ १२ ॥
ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਮਨ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਬਾਣੀ ਜੋ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਕੰਨ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਹਨ।
Verse 13
आनन्दमक्षरं शून्यमवस्थात्रितयैरपि । आकाशमध्यगं देवं भज नारद सन्ततम् ॥ १३ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਜੋ ਦੇਵ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਅਖੰਡ, ਉਪਾਧੀ-ਰਹਿਤ ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ’ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤਿੰਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਭਜਨ ਕਰ।
Verse 14
स्थानं न शक्यते यस्य स्वरूपं वा कदाचन । निर्देष्टुं मुनिशार्दूल द्र ष्टुं वाप्यकृतात्मभिः ॥ १४ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਜਿਸ ਦਾ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਵਰੂਪ ਕਦੇ ਵੀ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਅਕ੍ਰਿਤਾਤਮਾ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 15
समस्तैः करणैर्युक्तो वर्त्ततेऽसौ यदा तदा । जाग्रदित्युच्यते सद्भिरन्तर्यामी सनातनः ॥ १५ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੱਜਣ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਜਾਗ੍ਰਤ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 16
यदान्तःकरणैर्युक्तः स्वेच्छया विचरत्यसौ । स्वपन्नित्युच्यते ह्यात्मा यदा स्वापविवर्जितः ॥ १६ ॥
ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਮਨ-ਬੁੱਧੀ-ਅਹੰਕਾਰ-ਚਿੱਤ ਰੂਪ ਅੰਤਰਕਰਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ‘ਨਿੱਤ-ਸੁਪਨਸ਼ੀਲ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਹ ‘ਸ੍ਵਾਪਾਤੀਤ’ ਆਤਮਾ ਹੈ।
Verse 17
न बाह्यकरणैर्युक्तो न चान्तः करणैस्तथा । अस्वरूपो यदात्मासौ पुण्यापुण्यविवर्जितः ॥ १७ ॥
ਉਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਬਾਹਰੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਤਰਕਰਨ ਨਾਲ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੱਝੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਦ ਉਹ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ—ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 18
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो ह्यानन्दो निर्गुणो विभुः । परब्रह्ममयो देवः सुषुप्त इति गीयते ॥ १८ ॥
ਸਭ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਉਹ ਆਨੰਦ-ਸਵਰੂਪ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਮਯ ਉਹ ਦੇਵ ‘ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ’ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
भावनामयमेतद्वै जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्युद्विलोलं विप्रेन्द्र भज तस्माज्जनार्दनम् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ।
Verse 20
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । वर्तन्ते यस्य तस्यैव तुष्यते जगतां पतिः ॥ २० ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹੋਣ—ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
सर्वभूतदयायुक्तो विप्रपूजा परायणः । तस्य तुष्टो जगन्नाथो मधुकैटभमर्दनः ॥ २१ ॥
ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਗੰਨਾਥ—ਮਧੁ ਕੈਟਭ ਮਰਦਨ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
सत्कथायां च रमते सत्कथां च करोति यः । सत्सङ्गो निरहङ्कारस्तस्य प्रीतो रमापतिः ॥ २२ ॥
ਜੋ ਸਤਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਕਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਸੰਗੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਮਾਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
नामसङ्कीर्त्तनं विष्णोः क्षुत्तृट्प्रस्खलितादिषु । करोति सततं यस्तु तस्य प्रीतो ह्यधोक्षजः ॥ २३ ॥
ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਹ, ਠੋਕਰ ਆਦਿ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਧੋක්ෂਜ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
या तु नारी पतिप्राणा पतिपूजापरायणा । तस्यास्तुष्टो जगन्नाथो ददाति स्वपदं मुने ॥ २४ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਜੋ ਨਾਰੀ ਪਤੀ-ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪੂਜਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਜਗੰਨਾਥ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 25
असूयारहिता ये तु ह्यहङ्कारविवर्जिताः । देवपूजापराश्चैव तेषां तुष्यति केशवः ॥ २५ ॥
ਜੋ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
तस्माच्छृणुष्व देवर्षे भजस्व सततं हरिम् । मा कुरुष्व ह्यहङ्कारं विद्युल्लोलश्रिया वृथा ॥ २६ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਸਦਾ ਹਰਿ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ। ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ; ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਸ਼੍ਰੀ ਲਈ ਵਿਅਰਥ ਘਮੰਡ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ।
Verse 27
शरीरं मृत्युसंयुक्तं जीवनं चाति चञ्चलम् । राजादिभिर्धनं बाध्यं सम्पदः क्षणभङ्गुराः ॥ २७ ॥
ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੌਤ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹੈ। ਧਨ ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਛੀਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਸੰਪਤੀਆਂ ਪਲ-ਭੰਗੁਰ ਹਨ।
Verse 28
किं न पश्यसि देवर्षे ह्यायुषार्द्धं तु निद्र या । हतं च भोजनाद्यैश्च कियदायुः समाहृतम् ॥ २८ ॥
ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਉਮਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਉਮਰ ਇਕੱਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
Verse 29
कियदायुर्बालभावाद् वृद्धभावात्कियद् बृथा । कियद्विषयभोगैश्च कदा धर्मान्करिष्यति ॥ २९ ॥
ਕਿੰਨੀ ਉਮਰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿੰਨੀ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਵਿਅਰਥ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿੰਨੀ ਵਿਸ਼ੇ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਕੱਟਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਕਦੋਂ ਕਰੇਗਾ?
Verse 30
बालभावे च वार्द्धक्ये न घटेताच्युतार्चनम् । वयस्येव ततो धर्मान्कुरु त्वमनहङ्कृतः ॥ ३० ॥
ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮਕਰਮ ਕਰੋ।
Verse 31
मा विनाशं व्रज मुने मग्नः संसारगह्वरे । वपुर्विनाशनिलयमापदां परमं पदम् ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਗਹਿਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਨਾਸ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾ। ਇਹ ਦੇਹ ਨਾਸ ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ।
Verse 32
शरीरं भोगनिलयं मलाद्यैः परिदूषितम् । किमर्थं शाश्वतधिया कुर्यात्पापं नरो वृथा ॥ ३२ ॥
ਇਹ ਸਰੀਰ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਮਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਅਰਥ ਪਾਪ ਕਿਉਂ ਕਰੇ?
Verse 33
असारभूते संसारे नानादुःखसमन्विते । विश्वासो नात्र कर्त्तव्यो निश्चितं मृत्युसङ्कुले ॥ ३३ ॥
ਇਸ ਅਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
Verse 34
तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् । देहयोगनिवृत्यर्थं सद्य एव जनार्दनम् ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣ—ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ।
Verse 35
मानं त्यक्त्वा तथा लोभं कामक्रोधविवर्जितः । भजस्व सततं विष्णुं मानुष्यमतिदुर्लभम् ॥ ३५ ॥
ਮਾਣ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ। ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 36
कोटिजन्मसहस्रेषु स्थावरादिषु सत्तम । सम्भ्रान्तस्य तु मानुष्यं कथञ्चित्परिलभ्यते ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ! ਸਥਾਵਰ ਆਦਿ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗ੍ਰਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 37
तत्रापि देवताबुद्धिर्दानबुद्धिश्च सत्तम । भोगबुद्धिस्तथा नॄणां जन्मान्तरतपः फलम् ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ! ਉਸ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਦਾਨ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ—ਇਹ ਸਭ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।
Verse 38
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य यो हरिं नार्चयेत्सकृत् । मूर्खः कोऽस्ति परस्तस्माज्जडबुद्धिरचेतनः ॥ ३८ ॥
ਦੁਰਲਭ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਅਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੂਰਖ ਕੌਣ? ਜੜ੍ਹ-ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਅਵਿਵੇਕੀ!
Verse 39
दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं नार्चयन्ति च ये हरिम् । तेषामतीव मूर्खाणां विवेकः कुत्र तिष्ठति ॥ ३९ ॥
ਦੁਰਲਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਅਤਿ ਮੂਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ?
Verse 40
आराधितो जगन्नाथो ददात्यभिमतं फलम् । कस्तं न पूजयेद्विप्र संसाराग्निप्रदीपितः ॥ ४० ॥
ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਗੰਨਾਥ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰੇ?
Verse 41
चण्डालोऽपि मुनिश्रेष्ठ विष्णुभक्तो द्विजाधिकः । विष्णुभक्तिविहीनश्च द्विजोऽपि श्वपचाधमः ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਚੰਡਾਲ ਵੀ ਜੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦਵਿਜ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਦਵਿਜ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਵਪਚ ਵਰਗਾ ਅਧਮ ਹੈ।
Verse 42
तस्मात्कामादिकं त्यक्त्वा भजेत हरिमव्ययम् । यस्मिंस्तुष्टेऽखिलं तुष्येद्यतः सर्वगतो हरिः ॥ ४२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਕਾਮ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਅਵ੍ਯਯ ਹਰੀ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਭ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ।
Verse 43
यथा हस्तिपदे सर्वं पदमात्रं प्रलीयते । तथा चराचरं विश्वं विष्णावेव प्रलीयते ॥ ४३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
आकाशेन यथा व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् । तथैव हरिणा व्याप्तं विश्वमेतच्चराचरम् ॥ ४४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਆਪਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
Verse 45
जन्मनो मरणं नॄणां जन्म वै मृत्युसाधनम् । उभे ते निकटे विद्धि तन्नाशो हरिसेवया ॥ ४५ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਹੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹਰੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
ध्यातः स्मृतः पूजितो वा प्रणतो वा जनार्दनः । संसारपाशविच्छेदी कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ ४६ ॥
ਚਾਹੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਣਾਮ—ਜਨਾਰਦਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰੇ?
Verse 47
यन्नामोच्चारणादेव महापातकनाशनम् । यं समभ्यर्च्य विप्रर्षे मोक्षभागी भवेन्नरः ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਠ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੋਖ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 48
अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रमिदं द्विज । हरिनाम्नि स्थिते लोकः संसारे परिवर्त्तते ॥ ४८ ॥
ਅਹੋ, ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭਾ—ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਅਚੰਭਾ, ਹੇ ਦਵਿਜ! ਜਦ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋਕ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
भूयो भूयोऽपि वक्ष्यामि सत्यमेतत्तपोधन । नीयमानो यमभटैरशक्तो धर्मसाधनैः ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਤਪੋਧਨ! ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਖਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ: ਜਦ ਯਮ ਦੇ ਭਟ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾਂ ਲਈ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
यावन्नेन्द्रि यवैकल्यं यावद्व्याधिर्न बाधते । तावदेवार्चयेद्विष्णुं यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ५० ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਸਤਾਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ—ਜੇ ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 51
मातुर्गर्भाद्विनिष्क्रान्तो यदा जन्तुस्तदैव हि । मृत्युः संनिहितो भूयात्तस्माद्धर्मपरो भवेत् ॥ ५१ ॥
ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹੀ ਜੀਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਤ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 52
अहो कष्टमहो कष्टमहोकष्टमिदं वपुः । विनश्वरं समाज्ञाय धर्मं नैवाचरत्ययम् ॥ ५२ ॥
ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਇਕ—ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਇਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ! ਨਾਸਵੰਤ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 53
सत्यं सत्यं पुनःसत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते । दम्भाचारं परित्यज्य वासुदेवं समर्चयेत् ॥ ५३ ॥
ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਫਿਰ ਸੱਚ—ਬਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਖੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 54
भूयो भूयो हितं वच्मि भुजमुद्धृत्य नारद । विष्णुः सर्वात्मना पूज्यस्त्याज्यासूया तथानृतम् ॥ ५४ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਬਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ: ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੇ ਝੂਠ ਤਿਆਗੋ।
Verse 55
क्रोधमूलो मनस्तापः क्रोधः संसारबन्धनम् । धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ ५५ ॥
ਮਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਕ੍ਰੋਧ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗੋ।
Verse 56
काममूलमिदं जन्म कामः पापस्य कारणम् । यशःक्षयकरः कामस्तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ ५६ ॥
ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜਨਮ ਕਾਮਨਾ-ਮੂਲ ਹੈ। ਕਾਮ ਪਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 57
समस्तदुःखजालानां मात्सर्यं कारणं स्मृतम् । नरकाणां साधनं च तस्मात्तदपि सन्त्यजेत् ॥ ५७ ॥
ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਾਤਸਰਯ (ਈਰਖਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਨਰਕਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗੋ।
Verse 58
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । तस्मात्तदभिसंयोज्य परात्मनि सुखी भवेत् ॥ ५८ ॥
ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
अहो धैर्यमहो धैर्यमहो धैर्यमहो नृणाम् । विष्णौ स्थिते जगन्नाथे न भजन्ति मदोद्धताः ॥ ५९ ॥
ਅਹੋ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਅਚੰਭੀ ਧਿੱਠਾਈ—ਧਿੱਠਾਈ—ਧਿੱਠਾਈ! ਜਗੰਨਾਥ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੱਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 60
अनाराध्य जगन्नाथं सर्वधातारमच्युतम् । संसारसागरे मग्नाः कथं पारं प्रयान्ति हि ॥ ६० ॥
ਜਗੰਨਾਥ—ਸਰਵਧਾਤਾ ਅਚ੍ਯੁਤ—ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਬਿਨਾਂ, ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 61
अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभेषजात् । नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥ ६१ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ-ਰੂਪੀ ਔਖਧ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ, ਸੱਚ ਹੀ—ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 62
नारायण जगन्नाथ वासुदेव जनार्दन । इतीरयन्ति ये नित्यं ते वै सर्वत्र वन्दिताः ॥ ६२ ॥
ਜੋ ਨਿੱਤ ਨਿਰੰਤਰ ‘ਨਾਰਾਇਣ, ਜਗੰਨਾਥ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜਨਾਰਦਨ’ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵੰਦਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 63
अद्यापि च मुनिश्रेष्ठ ब्रह्माद्या अपि देवताः । यत्प्रभावं न जानन्ति तं याहि शरणं मुने ॥ ६३ ॥
ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅੱਜ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਭੀ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ।
Verse 64
अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं दुरात्मनाम् । हृत्पद्मसंस्थितं विष्णुं न विजानन्ति नारद ॥ ६४ ॥
ਹਾਏ! ਕਿੰਨੀ ਮੂਰਖਤਾ, ਕਿੰਨੀ ਮੂਰਖਤਾ—ਦੁਰਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਘੋਰ ਮੂਰਖਤਾ! ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ, ਹੇ ਨਾਰਦ।
Verse 65
शृणुष्व मुनिशार्दूल भूयो भूयो वदाम्यहम् । हरिः श्रद्धावतां तुष्येन्न धनैर्न च बान्धवैः ॥ ६५ ॥
ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਦਾ ਹਾਂ: ਹਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਧਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਨਾਲ।
Verse 66
बन्धुमत्वं धनाढ्यत्वं पुत्रवत्त्वं च सत्तम । विष्णुभक्तिमतां नॄणां भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥ ६६ ॥
ਹੇ ਸੱਤਮ! ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵੱਡਾ ਧਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 67
पापमूलमयं देहः पापकर्मरतस्तथा । एतद्विदित्वा सततं पूजनीयो जनार्दनः ॥ ६७ ॥
ਇਹ ਦੇਹ ਪਾਪ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਰੁਝਾਨੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 68
पुत्रमित्रकलत्राद्या बहवः स्युश्च संपदः । हरिपूजारतानां तु भवन्त्येव न संशयः ॥ ६८ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 69
इहामुत्र सुखप्रेप्सुः पूजयेत्सततं हरिम् । इहामुत्रासुखप्रेप्सुः परनिन्दापरो भवेत् ॥ ६९ ॥
ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਦੁੱਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 70
धिग्जन्म भक्तिहीनानां देवदेवे जनार्दने । सत्पात्रदानशून्यं यत्तद्धनं धिक्पुनः पुनः ॥ ७० ॥
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਧਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਧਨ ਸਤਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਧਨ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਧਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।
Verse 71
न नमेद्विष्णवे यस्य शरीरं कर्मभेदिने । पापानामाकरं तद्वै विज्ञेयं मुनिसत्तम ॥ ७१ ॥
ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਖਾਣ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 72
सत्पात्रदानरहितं यद्द्र व्यं येन रक्षितम् । चौर्येण रक्षितमिव विद्धि लोकेषु निश्चितम् ॥ ७२ ॥
ਜੋ ਧਨ ਸਤਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੇ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਚੋਰੀ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਧਨ ਵਰਗਾ ਜਾਣੋ।
Verse 73
तडिल्लोलश्रिया मत्ताः क्षणभङ्गुरशालिनः । नाराधयन्ति विश्वेशं पशुपाशविमोचकम् ॥ ७३ ॥
ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਚੰਚਲ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਮਸਤ ਅਤੇ ਛਣਭੰਗੁਰ ਧਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਪਸ਼ੂ-ਪਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 74
सृष्टिस्तु विविधा प्रोक्ता देवासुरविभेदतः । हरिभक्तियुता दैवी तद्धीना ह्यासुरी महा ॥ ७४ ॥
ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਉਹ ਦੈਵੀ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਉਹ ਮਹਾ ਆਸੁਰੀ ਹੈ।
Verse 75
तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र हरिभक्तिपरायणाः । श्रेष्ठाः सर्वत्र विख्याता यतो भक्तिः सुदुर्लभा ॥ ७५ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਸੁਣੋ: ਜੋ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਕਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।
Verse 76
असूयारहिता ये च विप्रत्राणपरायणाः । कामादिरहिता ये च तेषां तुष्यति केशवः ॥ ७६ ॥
ਜੋ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਮ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 77
सम्मार्जनादिना ये तु विष्णुशुश्रूषणे रताः । सत्पात्रदाननिरताः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ ७७ ॥
ਜੋ ਝਾੜੂ ਲਾਉਣ ਤੇ ਸਫਾਈ ਆਦਿ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਤਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਤ ਹਨ—ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 78
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे हरिभक्ति लक्षणं नामचतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਹਰਿਭਕਤੀ-ਲਕਸ਼ਣ’ ਨਾਮਕ ਚੌਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter treats the Name of Hari as immediately efficacious in saṃsāra: utterance destroys grave sins, sustains devotion even amid bodily hardship, and functions as a ‘medicine’ (Acyuta–Ananta–Govinda) that removes inner and outer afflictions, thereby preparing the mind for liberation.
They are presented as stabilizing prerequisites that make the person a fit vessel for bhakti: when these restraints are firmly established, the Lord is said to be pleased, indicating ethical purity as supportive groundwork rather than a separate final goal.
It provides a Vedāntic frame for devotion by identifying the Lord/Self as the inner ruler beyond the changing states and adjuncts; this elevates worship from merely external ritual to recognition of Hari as the all-pervading Reality, strengthening surrender and non-attachment.
Yes. It explicitly praises acts like sweeping and cleaning done in service to Viṣṇu, presenting such seva—along with charity to worthy recipients—as a direct path to the supreme abode when performed with devotion.