Sṛṣṭi-varṇana, Bhārata-khaṇḍa-mahātmya, and Jagad-bhūgola (Creation, Glory of Bhārata, and World Geography)
ਨਾਰਦ ਜੀ ਸਨਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਦਿ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਸਨਕ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੱਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਨਾਰਾਇਣ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲੈ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ/ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਤ੍ਰਿਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ/ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੋਵੇਂ ਹੈ—ਭੇਦ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਬੰਧਨ, ਅਭੇਦ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ। ਫਿਰ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਸਮਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕ੍ਰਮ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ–ਪੁਰੁਸ਼–ਕਾਲ; ਮਹਤ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ; ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾਭੂਤ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਗਲੀ ਰਚਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸੱਤ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕ, ਪਾਤਾਲ ਆਦਿ, ਮੇਰੂ, ਲੋਕਾਲੋਕ, ਸੱਤ ਦੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਰਮਭੂਮੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਹਰੀ/ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ, ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਭਿੰਨ ਦੇਖਣਾ, ਅਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਿ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कथं ससर्ज ब्रह्मादीनादिदेवः पुरा विभुः । तन्ममाख्याहि सनक सर्वज्ञोऽस्ति यतो भवान् ॥ १ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਨਕ! ਆਦਿ ਦੇਵ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ? ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
श्रीसनक उवाचा । नारायणोऽक्षरोऽनन्तः सर्वव्यापी निरञ्जनः । तेनेदमखिलं व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾਰਾਇਣ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਰ), ਅਨੰਤ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
Verse 3
आदिसर्गे महाविष्णुः स्वप्रकाशो जगन्मयः । गुणभेदमधिष्ठाय मूर्त्तित्रिकमवासृजत् ॥ ३ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜਗਤ-ਵਿਆਪਕ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀ-ਤ੍ਰਯ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 4
सृष्ट्यर्थं तु पुरा देवो दक्षिणाङ्गात्प्रजापतिम् । मध्येरुद्राख्यमीथानं जगदन्तकरं मुने ॥ ४ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਮਕ ਉਗ੍ਰ—ਜਗਤ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
Verse 5
पालनायास्य जगतो वामाङ्गाद्विष्णुमव्ययम् । तमादिदेवमजरं केचिदाहुः शिवाभिधम् । केचिद्विष्णुं सदा सत्यं ब्रह्माणं केचिदूचिरे ॥ ५ ॥
ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਵਾਮ ਅੰਗ ਤੋਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਸ ਆਦਿ ਦੇਵ, ਅਜਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕੋਈ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਸਦਾ ਸੱਚਾ ‘ਵਿਸ਼ਨੂ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੋਈ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਆਖਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तस्य शक्तिः परा विष्णोर्जगत्कार्यप्रवर्तिनी । भावाभावस्वरुपा सा विद्याविद्येति गीयते ॥ ६ ॥
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਦੋਵੇਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਅਵਿਦਿਆ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 7
यदा विश्वं महाविष्णोर्भिन्नत्वेन प्रतीयते । तदा ह्यविद्या संसिद्धा भवेद्दुःखस्य साधनम् ॥ ७ ॥
ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਅਵਿਦਿਆ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 8
ज्ञातृज्ञेयाद्युपाधिस्ते यदा नश्यति नारद । सर्वैकभावना बुद्धिः सा विद्येत्यभिधीयते ॥ ८ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਜਦੋਂ ਗਿਆਤਾ-ਗਿਆਨਯੋਗ (ਜ੍ਞੇਯ) ਆਦਿ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 9
एषं माया महाविष्णोर्भिन्ना संसारदायिनी । अभेदबुद्ध्या दृष्टा चेत्संसारक्षयकारिणी ॥ ९ ॥
ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 10
विष्णुशक्तिसमुद्भूतमेतत्सर्वं चराचरम् । यस्माद्भिन्नमिदं सर्वं यच्चेङ्गेद्यच्चनेङ्गति ॥ १० ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਹਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
Verse 11
उपाधिभिर्यथाकाशो भिन्नत्वेन प्रतीयते । अविद्योपाधियोगेनतथेदमखिलं जगत् ॥ ११ ॥
ਜਿਵੇਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭੇਦ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
यथा हरिर्जगद्यापी तस्य शक्तिस्तथा मुने । दाहशक्तिर्यथांगारे स्वाश्रयं व्याप्य तिष्टति ॥ १२ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
उमेति केचिदाहुस्तां शक्तिं लक्ष्मीं तथा परे । भारतीत्यपरे चैनां गिरिजेत्यम्बिकेति च ॥ १३ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਉਮਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ‘ਸ਼ਕਤੀ’ ਅਤੇ ਕੁਝ ‘ਲਕਸ਼ਮੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ‘ਭਾਰਤੀ’ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੋਈ ‘ਗਿਰਿਜਾ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਬਿਕਾ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
दुर्गेति भद्रकालीति चण्डी माहेश्वरीत्यपि । कौमारी वैष्णवी चेति वाराह्येन्द्री च शाम्भवी ॥ १४ ॥
ਉਹ ‘ਦੁਰਗਾ’, ‘ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ’, ‘ਚੰਡੀ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ’ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ‘ਕੌਮਾਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਵੈਸ਼ਣਵੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਅਤੇ ‘ਵਾਰਾਹੀ’, ‘ਇੰਦਰੀ’ ਤੇ ‘ਸ਼ਾਂਭਵੀ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।
Verse 15
ब्राह्मीति विद्याविद्येति मायेति च तथा परे । प्रकृतिश्च परा चेति वदन्ति परमर्षस्यः ॥ १५ ॥
ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਾਹਮੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ‘ਵਿਦਿਆ-ਅਵਿਦਿਆ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ‘ਮਾਇਆ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਪਰਾ’ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
शेषशक्तिः परा विष्णोर्जगत्सर्गादिकारिणी । व्यक्ताव्यक्तस्वरुपेण जगह्याप्य व्यवस्थिता ॥ १६ ॥
ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪਰਮ ‘ਸ਼ੇਸ਼-ਸ਼ਕਤੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਵੇਂ ਸਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 17
प्रकृतिश्चपुमांश्चैव कालश्चेति विधिस्थितिः । सृष्टिस्थितिविनाशानामेकः कारणतां गतः ॥ १७ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਲਈ ਉਹ ਇਕੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਕਾਰਣ-ਭੂਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 18
येनेदमखिलं जातं ब्रह्मरुपधरेण वै । तस्मात्परतरो देवो नित्यइत्यभिधीयते ॥ १८ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਦੇਵ ‘ਨਿੱਤ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 19
रक्षां करोति यो देवो नित्य इत्यभिधीयते । रक्षां करोति यो देवो जगतां परतः पुमान् ॥ १९ ॥
ਜੋ ਦੇਵ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਨਿੱਤ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ।
Verse 20
तस्मात्परतरं यत्तदव्ययं परमं पदम् ॥ २० ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਉਹੀ ਹੈ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਪਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਾਮ।
Verse 21
अक्षरो निर्गुणः शुद्धः परिपूर्णः सनातनः । यः परः कालपुपाख्यो योगिध्येयः परात्परः ॥ २१ ॥
ਉਹ ਅਕਸ਼ਰ, ਨਿਰਗੁਣ, ਸ਼ੁੱਧ, ਪਰਿਪੂਰਨ, ਸਨਾਤਨ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਮ ‘ਕਾਲਪੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਾ, ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ।
Verse 22
परमात्मा परानन्दः सर्वोपाधिविवर्जितः । ज्ञानैकवेद्यः परमः सञ्चिदानन्दविग्रहः ॥ २२ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਭ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਉਹ ਪਰਮ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਹੈ।
Verse 23
योऽसौ शुद्धोऽपि परमो ह्यहंकारेण संयुतः । देहीति प्रोच्यते मूढैरहोऽज्ञानविडम्बनम् ॥ २३ ॥
ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਮੂਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਦੇਹੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਏ, ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਵਿਡੰਬਨਾ!
Verse 24
स देवः परमः शुद्धः सत्त्वदिगुणभेदतः । मूर्तित्रयं समापन्नः सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् ॥ २४ ॥
ਉਹੀ ਪਰਮ ਦੇਵ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 25
योऽसौ ब्रह्मा जगत्कर्ता यन्नाभिकमलोद्भवः । स एवानन्दरुपात्मा तस्मान्नास्त्यपरो मुने ॥ २५ ॥
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 26
अन्तर्यामी जगद्यापी सर्वसाक्षी निरञ्जनः । भिन्नाभिन्नस्वरुपेण स्थितो वै परमेश्वरः ॥ २६ ॥
ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਜਗਤ-ਵਿਆਪੀ, ਸਰਬ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ; ਉਹ ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਅਭਿੰਨ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
यस्य शक्तिर्महामाया जगद्विश्त्रम्भधारिणी । विश्वोत्पत्तेर्निदानत्वात्प्रकृतिः प्रोच्यते बुधैः ॥ २७ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਹਾਮਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
आदिसर्गे महाविष्णोर्लोकान्कर्त्तुं समुद्यतः । प्रकृतिः पुरुषश्चेति कालश्चेति त्रिधा भवेत् ॥ २८ ॥
ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਚਣ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ।
Verse 29
पश्यन्ति भावितात्मानो यं ब्रह्मत्यभिसंज्ञितम् । शुद्धं यत्परमं धाम तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २९ ॥
ਭਾਵਿਤ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
Verse 30
एवं शुद्धोऽक्षरोऽनन्तः कालरुपी महेश्वरः । गुणरुपीगुणाधारोजगतामादिकृद्विभुः ॥ ३० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਰ) ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ—ਕਾਲ-ਰੂਪੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ; ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਅਤੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਕਰਤਾ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
Verse 31
प्रकृतिः क्षोभमापन्ना पुरुषाख्ये जगद्गुरौ । महान्प्रादुरभूद्धुद्धिस्ततोऽहं समवर्त्तत ॥ ३१ ॥
ਜਗਦਗੁਰੂ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਲਲ ਉਠਿਆ, ਤਦ ‘ਮਹਤ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਜੰਮੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ‘ਅਹੰ’—ਅਹੰਕਾਰ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 32
अहंकाराश्च सूक्ष्माणि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । तन्मात्रेभ्यो हि जातानि भूतानि जगतः कृते ॥ ३२ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤ—ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਭੂਤ (ਮਹਾਭੂਤ) ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 33
आकाशवाय्वग्रिजलभूमयोऽब्जभवात्मज । यथाक्रमं कारणतामेकैकस्योपयान्ति च ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਕਮਲਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਹਰ ਇਕ ਅਗਲੇ ਦਾ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 34
ततो ब्रह्या जगद्धाता तामसानसृजत्प्रभुः । तिर्यग्योनिगताञ्जन्तून्पशुपक्षिमृगादिकान् ॥ ३४ ॥
ਫਿਰ ਜਗਤ ਦੇ ਧਾਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਾਮਸ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ—ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਮ੍ਰਿਗ ਆਦਿ ਜੀਵ।
Verse 35
तमप्यसाधकं मत्वा देवसर्गं सनातनात् । ततोवैमानुषं सर्गं कल्पयामास पव्मजः ॥ ३५ ॥
ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ-ਸਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਅਪੂਰਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਦਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 36
ततो दक्षादिकान्पुत्रान्सृष्टिसाधनतत्परान् । एभिः पुत्रैरिदं व्याप्तं सदेवासुरमानुषम् ॥ ३६ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਆਪ ਗਿਆ।
Verse 37
भुर्भुवश्च तथा स्वश्च महश्वैव जनस्तथा । तपश्च सत्यमित्येवं लोकाः सत्योपरि स्थिताः ॥ ३७ ॥
ਭੂಃ, ਭੁਵઃ, ਸ੍ਵः, ਮਹः, ਜਨः, ਤਪः ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਹੈ।
Verse 38
अतलं वितलं चैव सुतलं च तलातलम् । महातलं च विप्रेन्द्र ततोऽधच्च रसातलम् ॥ ३८ ॥
ਅਤਲ, ਵਿਤਲ, ਸੁਤਲ ਅਤੇ ਤਲਾਤਲ; ਅਤੇ ਮਹਾਤਲ ਵੀ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਸਾਤਲ ਹੈ।
Verse 39
पातालं चेति सप्तैव पातालानि क्रमादधः । एष सर्वेषु लोकेषु लोकनाथांश्च सृष्टवान् ॥ ३९ ॥
ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਤਾਲ ਆਦਿ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ-ਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਨਾਥ ਵੀ ਰਚੇ ਹਨ।
Verse 40
कुलाचलान्नदीश्चासौ तत्तल्लोकनिवासिनाम् । वर्त्तनादीनि सर्वाणि यथायोग्यंमकल्पयत् ॥ ४० ॥
ਉਸ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੀਆਂ; ਅਤੇ ਹਰ ਲੋਕ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਰੀਤਾਂ ਯਥੋਚਿਤ ਠਹਿਰਾਈਆਂ।
Verse 41
भूतले मध्यगो मेरुः सर्वदेवसमाश्रयः । लोकालोकश्च भूम्यन्ते तन्मध्ये सत्प सागराः ॥ ४१ ॥
ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਰਬਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ।
Verse 42
द्वीपाश्च सप्त विप्रेन्द्र द्वीपे कुलाचलाः । बाह्या नद्यश्च विख्याता जनाश्चामरसन्निभाः ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੱਤ ਦਵੀਪ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੁਲਾਚਲ ਪਰਬਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਹਰੀ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਅਮਰਾਂ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 43
जम्बूप्लक्षाभिधानौ च शाल्मलश्च कुशस्तथा । क्रौञ्चशाकौ पुष्करश्च ते सर्वे देवभूमयः ॥ ४३ ॥
ਜੰਬੂਦਵੀਪ, ਪਲਕ੍ਸ਼ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਦੀਪ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਮਲ ਤੇ ਕੁਸ਼; ਫਿਰ ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵ-ਭੂਮੀਆਂ ਹਨ।
Verse 44
एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सत्पसत्पभिरावृताः । लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलैः समम् ॥ ४४ ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੀਪ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਲਵਣ-ਜਲ, ਇੱਖੂ-ਰਸ, ਸੁਰਾ, ਘਿਉ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ-ਜਲ ਦੇ ਹਨ।
Verse 45
एते द्वीपाः समुद्राश्च पूर्वस्मादुत्तशेत्तराः । ज्ञेया द्विगुणविस्तरा लोकालोकाञ्च पर्वतात् ॥ ४५ ॥
ਇਹ ਦੀਪ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੱਡੇ ਹਨ; ਦੋਹਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਸਮਝੋ, ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ।
Verse 46
क्षारोदधेरुपत्तरं यद्धि माद्रेश्चैव दक्षिणाम् । ज्ञेयं तद्भारतं वर्षं सर्वकर्मफलप्रदम् ॥ ४६ ॥
ਖ਼ਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਮਾਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜੋ ਭੂਮੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 47
अत्र कर्माणि कुर्वन्ति त्रिविधानि तु नारद । तत्फलं भुज्यते चैव भोगभूमिष्वनुक्रमात् ॥ ४७ ॥
ਇੱਥੇ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਜੀਵ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ-ਭੂਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
भारते तु कृतं कर्म शुभं वाशुभमेव च । तत्फलं क्षयि विप्रेन्द्र भुज्यतेऽन्यत्रजन्तुभिः ॥ ४८ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਕਰਮ—ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਉਹ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 49
अद्यापि देवा इच्छन्ति जन्म भारतभूतले । संचितं सुमहत्पुण्यमक्षय्यममलं शुभम् ॥ ४९ ॥
ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਭਾਰਤ-ਭੂਤਲ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਖੰਡ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ੁਭ।
Verse 50
कदा लभामहे जन्म वर्षभारतभूमिषु । कदा पुण्येन महता यास्याम परमं पदम् ॥ ५० ॥
ਕਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਮਿਲੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ?
Verse 51
दानैर्वाविविधैर्यज्ञैस्तपोभिर्वाथवा हरिम् । जगदीशंसमेष्यामो नित्यानन्दमनामयम् ॥ ५१ ॥
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਨਾਂ, ਯੱਗਾਂ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਅਸੀਂ ਜਗਦੀਸ਼ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ; ਉਹ ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਹੈ।
Verse 52
यो भारतभुवं प्राप्य विष्णुपूजापरो भवेत् । न तस्य सदृशोऽन्योऽस्ति त्रिषु लोकेषु नारद ॥ ५२ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਜੋ ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 53
हरिकीर्तनशीलो वा तद्भक्तानां प्रियोऽपि वा । शुक्षषुर्वापि महतः सवेद्यो दिविजैरपि ॥ ५३ ॥
ਜੋ ਹਰਿ ਦੇ ਨਾਮ-ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹਰਿ-ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇ—ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿੱਸੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਣ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 54
हरिपूजारतो नित्यं भक्तः पूजास्तोऽषि वा । भक्तोच्छिष्टान्नसेवी च याति विष्णोः परं पदम् ॥ ५४ ॥
ਜੋ ਭਗਤ ਨਿੱਤ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਅੰਨ (ਪ੍ਰਸਾਦ) ਨੂੰ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 55
नारायणेति कृष्णेति वासुदेवेति यो वदेत् । अहिंसादिपरः शन्तः सोऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः ॥ ५५ ॥
ਜੋ “ਨਾਰਾਇਣ”, “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ” ਅਤੇ “ਵਾਸੁਦੇਵ” ਨਾਮ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹੈ।
Verse 56
शिवेति नीलकण्ठेति शङ्करेतिच यः स्मरेत् । सर्वभूतहितो नित्यं सोऽभ्यर्च्यो दिविजैः स्मृतः ॥ ५६ ॥
ਜੋ “ਸ਼ਿਵ”, “ਨੀਲਕੰਠ” ਅਤੇ “ਸ਼ੰਕਰ” ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ (ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ) ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 57
गुरुभक्तः शिवध्यानी स्वाश्रमाचारतत्परः । अनसूयुःशुचिर्दक्षो यः सोऽप्यर्च्यःसुरेश्वरैः ॥ ५७ ॥
ਜੋ ਗੁਰੂ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ-ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੈ, ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖ ਹੈ—ਉਹ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 58
ब्राह्यणानां हितकरः श्रध्दावान्वर्णधर्मयोः । वेदवादरतो नित्यं स ज्ञेयः पङ्किपावनः ॥ ५८ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਵਰਣ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਵੇਦ-ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ—ਉਹ ਪੰਕਤੀ-ਪਾਵਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 59
अभेददर्शी देवेशे नारायणशिवात्मके । सर्वं यो ब्रह्मण नित्यमस्मदादिषु का कथा ॥ ५९ ॥
ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ-ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਸਭ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜਾਣ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ?
Verse 60
गोषु क्षान्तो ब्रह्मचारी परनिंदाविवर्जितः । अपरिग्रहशी लश्च देवपूज्यः स नारद ॥ ६० ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਜੋ ਗਊਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਮਾਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ, ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਬਚੇ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 61
स्तेयादिदोषविमुखः कृतज्ञः सत्यवाक् शुचिः । परोपकारनिरतः पूजनीयः सुरासुरैः ॥ ६१ ॥
ਜੋ ਚੋਰੀ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ—ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
वेदार्थश्रवणे बुद्धिः पुराणश्रवणे तथा । सत्संगेऽपि च यस्यास्ति सोऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः ॥ ६२ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਰਥ ਸੁਣਨ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਪੁਰਾਣ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਰੁਚੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸਤਸੰਗ ਵਿੱਚ ਭੀ ਠਹਿਰਾਵ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਵੀ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹੈ।
Verse 63
एवमादीन्यनेकानि कर्माणि श्रद्धयान्वितः । करोति भारते वर्षे संबन्धोऽस्माभिरेव च ॥ ६३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਕਰਮ ਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੰਬੰਧ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੇ ਨਾਲ—ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ—ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 64
एतेष्वन्यतमो विप्रमात्मानं नारभेत्तु यः । स एव दुष्कृतिर्मूढो नास्त्यन्योऽस्मादचेतनः ॥ ६४ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਗਾਂਦਾ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਸ਼ਕਰਮੀ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਚੇਤਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 65
संप्राप्य भारते जन्म सत्कर्म सुपराङ्मुखः । पीयूषकलशं सुक्त्वा विषभाण्डमुपाश्रितः ॥ ६५ ॥
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਜੋ ਸਤਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 66
श्रुतिस्मृत्युदितैर्द्धर्मैर्नात्मानं पावयेत्तु यः । स एवात्मविधाती स्यात्पापिनामग्रणीर्मुने ॥ ६६ ॥
ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹੀ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ।
Verse 67
कर्मभूमिं समासाद्य यो न धर्मं समाचरेत् । स च सर्वाधमः प्रोक्तो वेदविद्भिर्मुनीश्वर ॥ ६७ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਕਰਮਭੂਮੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 68
शुभं कर्म समुत्सृज्य दुष्कर्माणि करोति यः । कामधेनुं परित्यज्य अर्कक्षीरं सं मार्गति ॥ ६८ ॥
ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਕਾਮਧੇਨੂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਰਕ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਰਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 69
एवं भारतभूभागं प्रशंसन्ति दिवौकसः । ब्रह्माद्या अपि विप्रेन्द्र स्वभोगक्षयभीरवः ॥ ६९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 70
तस्मात्पुण्यतमं ज्ञेयं भारतं वर्षमुत्तमम् । देवानां दुर्लभं वापि सर्वकर्मफलप्रदम् ॥ ७० ॥
ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 71
अस्मिन्पुण्ये च भूभागे यस्तु सत्कर्मसूद्यतः । न तस्य सदृशं कश्चित्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ७१ ॥
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਤਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 72
अस्मिञ्जातो नरो यस्तु स्वंकर्मक्षपणोद्यतः । नररुपपरिच्छन्नः स हरिर्नात्र संशयः ॥ ७२ ॥
ਜੋ ਇਸ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਫਲ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਰਿ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 73
परं लोकफलं प्रेप्सुः किर्यात्कर्माण्यतन्द्रितः । निवेद्य हरये भक्त्या तत्फलं ह्यक्षयं स्मृतम् ॥ ७३ ॥
ਜੋ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਪਰਮ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਲਸ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰਿ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਉਹ ਫਲ ਅਖੰਡ (ਅਖ਼ਯ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 74
विरागी चेत्कर्मफलेष्वपि किंचित्र कारयेत् । अर्पयेत्सुकृतं कर्म प्रीयतामितिं मे हरिः ॥ ७४ ॥
ਜੇ ਵੈਰਾਗੀ ਵੀ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਖੇ—“ਮੇਰਾ ਹਰਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।”
Verse 75
आब्रह्यभुवनाल्लोकाः पुनरुत्पत्तिदायकाः । फलागृध्नुः कर्मणां तत्प्रात्प्रोति परमं पदम् ॥ ७५ ॥
ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁੜ-ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 76
वेदोदितानि कर्माणि कुर्यादीश्वरतुष्टये । यथाश्रमं त्यक्तुकामः प्रान्पोति पदमव्ययम् ॥ ७६ ॥
ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਵੇਦ-ਉਕਤ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਤਿਆਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 77
निष्कामो वा सकामो वा कुर्यात्कर्म यथाविधि । स्वाश्रमाचारशून्यश्च पतितः प्रोच्यते बुधैः ॥ ७७ ॥
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਕਾਮ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ-ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪਤਿਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 78
सदाचारपरो विप्रो वर्द्धते ब्रह्मतेजसा । तस्य विष्णुश्च तुष्टः स्याद्भक्तियुक्तस्य नारद ॥ ७८ ॥
ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਨਾਲ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਕਤੀਯੁਕਤ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਾਰਦ।
Verse 79
भारते जन्म संप्राप्य नात्मानं तारयेतु यः । पच्यते निरये धोरे स त्वाचन्द्रार्कतारकम् ॥ ७९ ॥
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਚੰਦ-ਸੂਰਜ-ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੈ।
Verse 80
वासदेवपरो धर्मो वासुदेवपरं तपः । वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरा गतिः ॥ ८० ॥
ਧਰਮ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਤਪ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪਰਾਇਣ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਹੈ।
Verse 81
वासुदेवात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ८१ ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਵਾਸੁਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿੰਨੇ ਤੱਕ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 82
स एव धाता त्रिपुरान्तकश्च स एव देवासुरयज्ञरुपः । स एवब्रह्माण्डमिदं ततोऽन्यन्न किंचिदस्ति व्यतिरिक्तरुपम् ॥ ८२ ॥
ਉਹੀ ਧਾਤਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ) ਹੈ, ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਹੈ; ਉਹੀ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 83
यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मादणीयान्नतथा महीयान् । व्यात्पं हि तेनेदमिदं विचित्रं तं देवदेवं प्रणमेत्समीङ्यम् ॥ ८३ ॥
ਜਿਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਹਾਨ ਨਹੀਂ। ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਜਗਤ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਆਰਾਧ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 84
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सृष्टिभरतखण्डप्राशस्त्यभूगोलानां वर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ, ਭਾਰਤਖੰਡ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Because the text treats māyā/śakti as the Lord’s power: when apprehended as separate from Mahāviṣṇu it functions as avidyā producing duality and sorrow; when apprehended through non-difference (abheda-buddhi) it is reinterpreted as vidyā that dissolves the knower-known split and thus ends saṃsāra.
Bhārata is presented as karmabhūmi—the arena where actions, śruti–smṛti duties, charity, austerity, and Viṣṇu-bhakti can be intentionally performed and dedicated to Hari, yielding imperishable spiritual gain; hence even devas desire birth there to accumulate merit and attain the supreme abode.
No. While framed as Viṣṇu-centric, it explicitly praises non-difference in the Lord of gods—recognizing Nārāyaṇa and Śiva as one reality—so that devotion and right conduct culminate in Brahman-vision beyond factional distinction.