Gṛhastha-nitya-karman: Śauca, Sandhyā-vidhi, Pañca-yajña, and Āśrama-krama

Verse 1

सनक उवाच । गृहस्थस्य सदाचारं वक्ष्यामि मुनिसत्तम । यद्रूतां सर्वपापानि नश्यंत्येव न संशयः ॥ १ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨਿਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 2

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय पुरुषार्थाविरोधिनीम् । वृत्तिं संचिंतयेद्विप्र कृतकेशप्रसाधनः ॥ २ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਸਵਾਰ-ਸੰਵਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ ਐਸੀ ਜੀਵਿਕਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 3

दिवासंध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदड्मुखः । कुर्यान्मूत्रपुरीषे तु रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः ॥ ३ ॥

ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲਿਆਂ ਯਜਨੋਪਵੀਤ ਕੰਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਮੂਤਰ‑ਪਖਾਨਾ ਕਰੇ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਕਰੇ।

Verse 4

शिरः प्रावृत्य वस्त्रेण ह्यंतर्द्धाय तृणैर्महीम् । वहन्काष्टं करेणैकं तावन्मौनी भवेद्द्विजः ॥ ४ ॥

ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ, ਘਾਹ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜੀ ਲੈ ਕੇ—ਉਤਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਵਿਜ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰੇ।

Verse 5

पथि गोष्टे नदीतीरे तडागगृहसन्निधौ । तथा वृक्षस्य च्छायायां कांतारे वह्निसन्निधौ ॥ ५ ॥

ਰਾਹ ਵਿੱਚ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਤਲਾਬ ਜਾਂ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ; ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ੌਚ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਰੱਖੇ।

Verse 6

देवालये तथोद्याने कृष्टभूमौ चतुष्पथे । ब्राह्मणानां समीपे च तथा गोगुरुयोषिताम् ॥ ६ ॥

ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਜੋਤੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਚੌਰਾਹੇ ਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ; ਅਤੇ ਗਾਂ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ—ਇਥੇ ਯੋਗ ਸੰਯਮ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਰੱਖੇ।

Verse 7

तुषांगारकपालेषु जलमध्ये तथैव च । एवमादिषु देशेषु मलमूत्रं न कारयेत् ॥ ७ ॥

ਭੂਸੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ—ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਮਲ‑ਮੂਤਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 8

शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः । शौचाचारविहीनस्य समस्तं कर्म निष्फलम् ॥ ८ ॥

ਸ਼ੌਚ ਲਈ ਸਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਸ਼ੌਚ-ਮੂਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੌਚ-ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥

Verse 9

शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं ब्राह्ममाभ्यंतरं तथा । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथांतरम् ॥ ९ ॥

ਸ਼ੌਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਬਾਹਰਲਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ; ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮ (ਆਤਮਿਕ) ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ॥

Verse 10

गृहीतशिश्रश्चोत्थाय शौचार्थं मृदमाहरेत् । न मूषकादिखनितां फालोत्कृष्टां तथैव च ॥ १० ॥

ਮਲ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਠ ਕੇ ਸ਼ੌਚ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਚੂਹਿਆਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਖੋਦੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਹਲ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਾ ਉਲਟੀ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ॥

Verse 11

वापीकूपतडागेभ्यो नाहरेदपि मृत्तिकाम् । शौचं कुर्यात्प्रयत्नेन समादाय शुभां मृदम् ॥ ११ ॥

ਬਾਵੜੀ, ਕੂਏ ਜਾਂ ਤਲਾਬ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ੌਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥

Verse 12

लिंगे मृदेका दातव्या तिस्रो वा मेढ्रयोर्द्वयोः । एतन्मूत्रमुत्सर्गे शौचमाहूर्मनीषिणः ॥ १२ ॥

ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਅੰਡਕੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ। ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹੀ ਸ਼ੌਚ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ॥

Verse 13

एका लिंगे गुदे पंच दश वामे तथोभयोः । सप्त तिस्रः प्रदातव्याः पादयोर्मृत्तिकाः पृथक् ॥ १३ ॥

ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਲਗਾਈਏ; ਗੁਦਾ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਵਾਰ; ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਦਸ ਵਾਰ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਤ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ॥੧੩॥

Verse 14

एतच्छौचं विडुत्सर्गे गंधलेपापनुत्तये । एतच्छौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ॥ १४ ॥

ਮਲ-ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਬੂ ਅਤੇ ਲਿਪਟੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੌਚ-ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਮਾਪ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥੧੪॥

Verse 15

त्रिगुणां तु वनस्थानां यतीनां तच्चर्गुणम् । स्वस्थाने पूर्णशौचं स्यात्पथ्यर्द्धं मुनिसत्तम ॥ १५ ॥

ਵਾਨਪ੍ਰਸਥਾਂ ਲਈ ਸ਼ੌਚ ਦਾ ਮਾਪ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ; ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਚਾਰ ਗੁਣਾ। ਆਪਣੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸ਼ੌਚ ਹੋਵੇ; ਰਾਹ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਿਧੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੀ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਵੇ॥੧੫॥

Verse 16

आतुरे नियमो नास्ति महापदि तथैव च । गंधलेपक्षयकरं शौर्चं कुर्याद्विचक्षणः ॥ १६ ॥

ਬੀਮਾਰ ਲਈ ਕੜਾ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ; ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੌਚ ਬਦਬੂ ਅਤੇ ਮੈਲ ਨੂੰ ਮਿਟਾਏ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਕਰੇ॥੧੬॥

Verse 17

स्त्रीणामनुपनीतानां गंधलेपक्षयावधि । व्रतस्थानां तु सर्वेषां यतिवच्छौचमिष्यते ॥ १७ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਗੰਧੀ ਲੇਪ ਦੇ ਮਿਟਣ ਤੱਕ ਸ਼ੌਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸਭ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯਤੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ੌਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ॥੧੭॥

Verse 18

विधवानां च विप्रेंद्र एतदेव निगद्यते । एवं शौचं तु निर्वर्त्य पश्चाद्वै सुसमाहितः ॥ १८ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਲਈ ਭੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੌਚ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਹਿਤ ਕਰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ॥੧੮॥

Verse 19

प्रागास्य उदगास्यो वाप्याचामेत्प्रयर्तेंद्रियः । त्रिश्चतुर्धा पिबेदापो गंधफेनादिवर्जिताः ॥ १९ ॥

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰੇ। ਗੰਧ, ਫੇਨ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਲ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਵਾਰ ਸਿਪ ਕਰੇ॥੧੯॥

Verse 20

द्विर्मार्जयेत्कपोलं च तलेनोष्ठौ च सत्तम । तर्जन्यंगुष्ठयोगेन नासारंध्रद्वयं स्पृशेत् ॥ २० ॥

ਹੇ ਸਤਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਹੋਠ ਵੀ ਪੂੰਝੇ। ਫਿਰ ਤਰਜਨੀ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾ-ਛਿਦਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹੇ॥੨੦॥

Verse 21

अगुंष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुः श्रोत्रे यथाक्रमम् । कनिष्ठांगुष्ठयोगेन नाभिदेशे स्पृशेद्द्विजः ॥ २१ ॥

ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹੇ। ਫਿਰ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦਵਿਜ ਨਾਭੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹੇ॥੨੧॥

Verse 22

तलेनोरःस्थलं चैव अंगुल्यग्रैः शिरः स्पृशेत् । तलेन चांगुलाग्रैर्वा स्पृशेदंसौ विचक्षणः ॥ २२ ॥

ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹੇ। ਜਾਂ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਹਥੇਲੀ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਮੋਢਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹੇ॥੨੨॥

Verse 23

एवमाचम्य विप्रेंद्र शुद्धिमाप्नोत्यनुत्तमाम् । दंतकाष्ठं ततः खादेत्सत्वचं शस्तवृक्षजम् ॥ २३ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੁੱਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸੰਮਤ ਸ਼ੁਭ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਲਿਆ, ਛਾਲ ਸਮੇਤ ਦੰਤਕਾਠ ਚਬਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 24

बिल्वासनापामार्गणां निम्बान्मार्कादिशाखिनाम् । प्रक्षाल्य वारिणा चैव मंत्रेणाप्यभिमंत्रितम् ॥ २४ ॥

ਬਿਲਵ, ਆਸਨ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਨੀਮ ਆਦਿ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ/ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ, ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 25

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो धेहि वनस्पते ॥ २५ ॥

ਹੇ ਵਨਸਪਤੇ! ਸਾਨੂੰ ਆਯੁ, ਬਲ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਤੇਜ ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਸੰਤਾਨ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਧਨ ਵੀ ਦਿਓ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਤੇ ਮੇਧਾ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕਰਾਓ।

Verse 26

कनिष्ठाग्रसमं स्थौल्ये विप्रः खादेद्दशांगुलम् । नवांगुलं क्षत्रियश्च वैश्यश्चाष्टांगुलोन्मितम् ॥ २६ ॥

ਕਨਿੱਠੀ (ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ) ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੂੰ ਮਾਪ ਮੰਨ ਕੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਪੀਏ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਸ ਅੰਗੁਲ, ਖ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਨੌਂ ਅੰਗੁਲ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਪ੍ਰਮਾਣ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

शूद्रो वेदांगुलमितं वनिता च मुनीश्वर । अलाभे दंतकाष्ठानां गंडूषैर्भानुसंमितैः ॥ २७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਦੰਤਕਾਠ ਵੇਦ-ਅੰਗੁਲ (ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ) ਮਾਪ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ। ਜੇ ਦੰਤਕਾਠ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਗੰਡੂਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 28

मुखशुद्धिर्विधीयेत तृणपत्रसमन्वितैः । करेणादाय वामेन संचर्वेद्वामदंष्ट्रया ॥ २८ ॥

ਮੂੰਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਤ੍ਰਿਣ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕੁਸ਼ ਆਦਿ ਲੈ ਕੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਰਗੜ ਕੇ ਮੂੰਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ।

Verse 29

द्विजान्संघर्ष्य गोदोहं ततः प्रक्षाल्य पाटयेत् । जिह्वामुल्लिख्य ताभ्यां तु दलाभ्यां नियतेंद्रियः ॥ २९ ॥

ਦੁਵਿਜ ਕੁਸ਼-ਤ੍ਰਿਣ ਅਤੇ ਗੋਦੋਹ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਧੋ ਕੇ ਕੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਵੇ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਜੀਭ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਖੁਰਚੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।

Verse 30

प्रक्षाल्य प्रक्षिपेदू दूरे भूयश्चाचम्य पूर्ववत् । ततः स्नानं प्रकुर्वीत नद्यादौ विमले जले ॥ ३० ॥

ਉਹਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਦੀ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ।

Verse 31

तटं प्रक्षाल्य दर्भाश्च विन्यस्य प्रविशेज्जलम् । प्रणम्य तत्र तीर्थानि आवाह्य रविमंडलात् ॥ ३१ ॥

ਕੰਢਾ ਧੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਦਰਭ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਉੱਥੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।

Verse 32

गंधाद्यैर्मंडलं कृत्वा ध्यात्वा देवं जनार्दनम् । स्नायान्मंत्रान्स्मरन्पुण्यांस्तीर्थानि च विरिंचिज ॥ ३२ ॥

ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਹੇ ਵਿਰਿੰਚਿਜ! ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ।

Verse 33

गंगे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिंधुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ ३३ ॥

ਹੇ ਗੰਗਾ, ਹੇ ਯਮੁਨਾ, ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ; ਹੇ ਨਰਮਦਾ, ਸਿੰਧੁ ਤੇ ਕਾਵੇਰੀ—ਇਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਿੱਧੀ ਕਰੋ।

Verse 34

पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा । आगच्छंतु महाभागाः स्नानकाले सदा मम ॥ ३४ ॥

ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ—ਮੇਰੇ ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਸਦਾ ਆ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੋ।

Verse 35

अयोध्या मथुरा माया काशीं कांची ह्यवंतिका । पुरी द्वारावती ज्ञेया सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥ ३५ ॥

ਅਯੋਧਿਆ, ਮਥੁਰਾ, ਮਾਇਆ (ਹਰਿਦੁਆਰ), ਕਾਸ਼ੀ, ਕਾਂਚੀ, ਅਵੰਤਿਕਾ (ਉੱਜੈਨੀ), ਪੁਰੀ ਅਤੇ ਦਵਾਰਾਵਤੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਨਗਰ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 36

ततोऽधमर्षण जप्त्वा यतासुर्वारिसंप्लुतः । स्नानांगं तर्पणं कृत्वाचम्यार्ध्यं भानवेऽर्पयेत् ॥ ३६ ॥

ਫਿਰ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਯਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਲ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜ ਕੇ ਸਨਾਨ-ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ; ਤਰਪਣ ਕਰੇ, ਆਚਮਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 37

ततो ध्यात्वा विवस्वंतं जलान्निर्गत्य नारद । परिधायाहतं धौतं द्वितीयं परिवीय च ॥ ३७ ॥

ਫਿਰ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਜਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ; ਧੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸਾਫ਼ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਪੜਾ ਵੀ ਲਪੇਟ ਲਿਆ।

Verse 38

कुशासने समाविश्य संध्याकर्म समारभेत् । ईशानाभिमुखो विप्र गायत्र्याचम्य वै द्विज ॥ ३८ ॥

ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਆਸਣ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰੋ।

Verse 39

ऋतमित्यभिमंत्र्यार्थ पुनरेवाचमेद् बुधः । ततस्तु वारिणात्मानं वेष्टयित्वा समुक्ष्य च ॥ ३९ ॥

ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ 'ਰਿਤਮ' ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਚਮਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 40

संकल्प्य प्रणवान्ते तु ऋषिच्छंदः सुरान्स्मरन् । भूरादिभिर्व्याहृतिभिः सप्तभिः प्रोक्ष्य मस्तकम् ॥ ४० ॥

ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਓੰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਫਿਰ 'ਭੂਹ' ਆਦਿ ਸੱਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿਰ 'ਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੋ।

Verse 41

न्यासं समाचरेन्मंत्री पृथगेव करांगयोः । विन्यस्य हृदये तारं भूः शिरस्यथ विन्यसेत् ॥ ४१ ॥

ਮੰਤਰ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਓੰਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ 'ਤੇ 'ਭੂਹ' ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 42

भुवः शिखायां स्वश्चैव कवये भूर्भुवोऽक्षिषु । भूर्भुवः स्वस्तथात्रास्त्रं दिक्षु तालत्रयं न्यसेत् ॥ ४२ ॥

ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ (ਸ਼ਿਖਾ) 'ਤੇ 'ਭੁਵਹ', ਮੂੰਹ 'ਤੇ 'ਸਵਹ' ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ 'ਭੂਰਭੁਵਹ' ਰੱਖੋ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 'ਭੂਰਭੁਵਹ ਸਵਹ' ਨਾਲ ਅਸਤਰ-ਨਿਆਸ ਕਰੋ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਤਾੜੀ ਮਾਰੋ।

Verse 43

तत आवाहयेत्संध्यां प्रातः कोकनदस्थिताम् । आगच्छ वरदे देवि त्र्यक्षरे ब्रह्मवादिनि ॥ ४३ ॥

ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਲਾਲ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇਵੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ— “ਆਓ ਵਰਦੇ ਦੇਵੀ, ਤ੍ਰਿਅਕਸ਼ਰੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦਿਨੀ।”

Verse 44

गायत्रि च्छंदसां मातर्ब्रह्मयोने नमोऽस्तु ते । मध्याह्ने वृषभारुढां शुक्लांबरसमावृताम् ॥ ४४ ॥

ਹੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਬ੍ਰਹਮ-ਯੋਨੀ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਤੈਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 45

सावित्रीं रुद्रयोनिं चावाहयेद्रुद्रवादिनीम् । सायं तु गरुडारुढां पीतांबरसमावृत्ताम् ॥ ४५ ॥

ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਯੋਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨ ਕੇ ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 46

सरस्वतीं विष्णुयोनिमाह्वयेद्विष्णुवादिनीम् । तारं च व्याहृतीः सत्प त्रिपदां च समुच्चरन् ॥ ४६ ॥

ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਯੋਨੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨ ਕੇ ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’, ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਭੂಃ ਭੁਵಃ ਸ੍ਵಃ) ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਦਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ।

Verse 47

शिरः शिखां च संपूर्य कुभयित्वा विरेचयेत् । वाममध्यात्परैर्वायुं क्रमेण प्राणसंयमे ॥ ४७ ॥

ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਨੂੰ ਸਿਰ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਭਰ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਕੁੰਭਕ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਰੇਚਕ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੱਧ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਾਯੂ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਕਰੇ।

Verse 48

द्विराचामेत्ततः पश्चात्प्रातः सूर्यश्चमेति च । आपः पुनंतु मध्याह्ने सायमग्निश्चमेति च ॥ ४८ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ—ਸਵੇਰੇ “ਸੂਰਜ ਮੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ” ਆਖੇ; ਦੁਪਹਿਰ “ਆਪਹ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ” ਆਖੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ “ਅਗਨੀ ਮੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ” ਕਹਿ ਕੇ ਜਪੇ।

Verse 49

आपो हिष्ठेति तिसृभिर्मार्जनं च ततश्चरेत् । सुमुत्रिया न इत्युक्त्वा नासास्पृष्टजलेन च ॥ ४९ ॥

ਫਿਰ “ਆਪੋ ਹਿ ਸ਼ਠਾ…” ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਾਠਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਜਨ (ਪ੍ਰੋਛਣ) ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ “ਸੁਮੁਤ੍ਰਿਆ ਨਃ…” ਕਹਿ ਕੇ ਨੱਕ ਨੂੰ ਛੁਹਾਏ ਹੋਏ ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰੇ।

Verse 50

द्विषद्वर्गं समुत्सार्य द्रुपदां शिरसि क्षिपेत् । ऋतं च सत्यमेतेन कृत्वा चैवाघमर्षणम् ॥ ५० ॥

ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ (ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਰ) ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਿਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਅਘਮਰਸ਼ਣ’—ਪਾਪ-ਧੋਵਣ—ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

अंतश्चरसि मंत्रेण सकृदेव पिबेदपः । ततः सूर्याय विधिवद्गन्धं पुष्पं जलांजलिम् ॥ ५१ ॥

‘ਅੰਤਸ਼ਚਰਸੀ’ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਜਲ ਪੀਵੇ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਜਲਾਂਜਲੀ (ਅਰਘ੍ਯ) ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 52

क्षिप्त्वोपतिष्ठेद्देवर्षे भास्करं स्वस्तिकांजलिम् । ऊर्द्धूबाहुरधोबाहुः क्रमात्कल्यादिके त्रिके ॥ ५२ ॥

ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਜਲ) ਛਿੜਕ ਕੇ ਫਿਰ ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਵਸਤਿਕ-ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਕਿਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੇ ਕਿਤੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਕੇ—ਵਿਧੀ ਨਿਭਾਵੇ।

Verse 53

उहुत्यं चित्रं तच्चक्षुरित्येतात्र्रितयं जपेत् । सौराञ्छैवान्वैष्णवांश्च मंत्रानन्यांश्च नारद ॥ ५३ ॥

“ਉਹੁਤ੍ਯੰ”, “ਚਿਤ੍ਰੰ” ਅਤੇ “ਤੱਚਕ੍ਸ਼ੁḥ”—ਇਸ ਤ੍ਰਿਯ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੂਰਜ, ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 54

तेजोऽसि गायत्र्यसीति प्रार्थयेत्सवितुर्महः । ततोऽङ्गानि त्रिरावर्त्य ध्यायेच्छक्तीस्तदात्मिकाः ॥ ५४ ॥

“ਤੂੰ ਤੇਜ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈਂ”—ਇਉਂ ਜਪ ਕਰਕੇ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾ ਕੇ, ਉਸੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 55

ब्रह्मणी चतुराननाक्षवलया कुम्भं करैः स्रुक्स्रवौ बिभ्राणा त्वरुणेंदुकांतिवदना ऋग्रूपिणी बालिका । हंसारोहणकेलिखण्खण्मणेर्बिंबार्चिता भूषिता गायत्री परिभाविता भवतु नः संपत्समृद्ध्यै सदा ॥ ५५ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਪੂਜਨੀਯ ਗਾਇਤ੍ਰੀ—ਜਪਮਾਲਾ ਦਾ ਵਲਯ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਕ-ਸ੍ਰਵ ਰੱਖਦੀ; ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਰਿਗਵੇਦ-ਸਰੂਪਣੀ ਯੁਵਤੀ; ਹੰਸ-ਵਾਹਨ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਨਾਲ ਛਣਛਣ ਕਰਦੇ ਮਣੀ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਅਤੇ ਬਿੰਬ ਵਰਗੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ—ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਨੂੰ ਧਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।

Verse 56

रुद्राणी नवयौवना त्रिनयना वैयाघ्रचर्मांबरा खट्वांगत्रिशिखाक्षसूत्रवलयाऽभीतिश्रियै चास्तु नः । विद्युद्दामजटाकलापविलसद्बालेंदुमौलिर्मुदा सावित्री वृषवाहना सिततनुर्ध्येया यजूरूपिणी ॥ ५६ ॥

ਸਦਾ ਨਵੀਂ ਯੌਵਨ ਵਾਲੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ, ਬਾਘ-ਚਰਮ ਦੇ ਅੰਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਖਟਵਾਂਗ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਵਲਯਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਅਭਯ-ਸ਼੍ਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਬਾਲਚੰਦ੍ਰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਵਾਹਿਨੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੇਤ ਤਨੂ, ਧਿਆਨਯੋਗ, ਯਜੁਰਵੇਦ-ਸਰੂਪਣੀ ਹੈ।

Verse 57

ध्येया सा च सरस्वती भगवती पीतांबरालंकृता श्यामा श्यामतनुर्जरोपरिलसद्गात्रांचिता वैष्णवी । तार्क्ष्यस्था मणिनूपुरांगदलसद्ग्रैवेयभूषोज्ज्वला हस्तालंकृतशंखचक्रसुगदापद्मा श्रियै चास्तु नः ॥ ५७ ॥

ਪੀਲੇ ਅੰਬਰ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦੀ ਸ਼ਿਆਮ ਤਨੂ, ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਜਰਾ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਛਾਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ, ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ—ਉਹ ਭਗਵਤੀ ਸਰਸਵਤੀ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ, ਮਣੀ ਨੂਪੁਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਗ੍ਰੀਵਾ ਦੇ ਉਜਲੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਦਮਕਦੀ; ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਪਦਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ—ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।

Verse 58

एवं ध्यात्वा जपेत्तिष्ठन्प्रातर्मध्याह्नके तथा । सायंकाले समासीनो भक्त्या तद्गतमानसः ॥ ५८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਵੀ ਜਪ ਕਰੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰੱਖੇ।

Verse 59

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । त्रिपदां प्रणवोपेतां भूर्भुवः स्वरुपक्रमाम् ॥ ५९ ॥

ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ‘ਸਹਸ੍ਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਹੈ, ‘ਸ਼ਤ’ ਉਸ ਦਾ ਮੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਦਸ਼’ ਉਸ ਦਾ ਅਧੋਭਾਗ; ਜੋ ਤ੍ਰਿਪਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂಃ-ਭੁਵಃ-ਸ੍ਵಃ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 60

षट्तारः संपुटो वापि व्रतिनश्च यतेर्जपः । गृहस्थस्य सतारः स्याज्जप्य एवंविधो मुने ॥ ६० ॥

ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਸਾਧਕ ਅਤੇ ਯਤੀ ਲਈ ਜਪ ਛੇ-ਤਾਰ ਸੰਪੁਟ ਨਾਲ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਸੱਤ-ਤਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਪ ਦੀ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 61

ततो जप्त्वा यथाशक्ति सवित्रे विनिवेद्य च । गायत्र्यै च सवित्रे च प्रक्षिपेदंजलिद्वयम् ॥ ६१ ॥

ਫਿਰ ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਤੇ ਸਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ—ਅੰਜਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 62

ततो विसृज्य तां विप्र उत्तरे इति मंत्रतः । ब्रह्मणेशेन हरिणानुज्ञाता गच्छ सादरम् ॥ ६२ ॥

ਫਿਰ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ‘ਉੱਤਰੇ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਤੋਂ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ।

Verse 63

दिग्भ्यो दिग्देवताभ्यश्च नमस्कृत्य कृतांजलिः । प्रातरादेः परं कर्म कुर्यादपि विधानतः ॥ ६३ ॥

ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਦੇ ਅਗਲੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 64

प्रातर्मध्यंदिने चैव गृहस्थः स्नानमाचरेत् । वानप्रस्थश्च देवर्षे स्नायात्त्रिषवणं यतिः ॥ ६४ ॥

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਵੀ; ਅਤੇ ਯਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸਵਣ—ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 65

आतुराणां तु रोगाद्यैः पांथानां च सकृन्मतम् । ब्रह्मयज्ञं ततः कुर्याद्दर्भपाणिर्मुनीश्वर ॥ ६५ ॥

ਰੋਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ (ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ) ਇਕ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਰਭ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ ਕਰੋ।

Verse 66

दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि चेत् । शर्वर्याः प्रथमे यामे तानि कुर्याद्यथाक्रमम् ॥ ६६ ॥

ਜੇ ਦਿਨ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 67

नोपास्ते यो द्विजः संध्यां धूर्तबुद्धिरनापदि । पाषंडः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ ६७ ॥

ਜੋ ਦਵਿਜ਼ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸਲੀ ਬਾਧਾ ਦੇ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਖੰਡੀ (ਪਾਸ਼ੰਡ) ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਸਭ ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।

Verse 68

यस्तु संध्यादिकर्माणि कूटयुक्तिविशारदः । परित्यजति तं विद्यान्महापातकिनां वरम् ॥ ६८ ॥

ਜੋ ਕਪਟ ਵਾਲੀ ਦਲੀਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੰਧਿਆ ਆਦਿ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਤਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਣੋ।

Verse 69

ये द्विजा अभिभाषंते त्यक्तसंध्यादिकर्मणः । ते यांति नरकान्घोरान्यावच्चंद्रार्कतारकम् ॥ ६९ ॥

ਜੋ ਦਵਿਜ ਸੰਧਿਆ ਆਦਿ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਦ-ਸੂਰਜ-ਤਾਰੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 70

देवार्चनं ततः कुर्याद्वैश्वदेवं यथाविधि । तत्रात्यमतिथिं सम्यगन्नाद्यैश्च प्रपूजयेत् ॥ ७० ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉੱਤਮ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਅੰਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਵੇ।

Verse 71

वक्तव्या मधुरा वाणी तेष्वप्यभ्यागतेषु तु । जलान्नकंदमूलैर्वा गृहदानेन चार्चयेत् ॥ ७१ ॥

ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਬੋਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਆ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ, ਅੰਨ, ਕੰਦ-ਮੂਲ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਉ ਦੇ ਕੇ ਯਥਾਸਮਰਥ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 72

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तिते । स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ ७२ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਅਤਿਥੀ ਆਸ ਟੁੱਟ ਕੇ ਮੁੜ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

अज्ञातगोत्रनामानमन्यग्रामादुपागतम् । विपश्चितोऽतिथिं प्राहुर्विष्णुवत्तं प्रपूजयेत् ॥ ७३ ॥

ਜੋ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਗੋਤ੍ਰ ਤੇ ਨਾਮ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਤਿਥੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮਾਨ ਮਾਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 74

स्वग्रामवासिनं त्वेकं श्रोत्रियं विष्णुतत्परम् । अन्नाद्यैः प्रत्यहं विप्रपितॄनुद्दिश्य तर्पयेत् ॥ ७४ ॥

ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਰਾਇਣ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੰਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 75

पंचयज्ञपरित्यागी ब्रह्माहेत्युच्यते बुधैः । कुर्यादहरहस्तस्मात्पंचयज्ञान्प्रयन्ततः ॥ ७५ ॥

ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ‘ਬ੍ਰਹਮਹੰਤਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 76

देवयज्ञो भूतयज्ञः पितृयज्ञस्तथैव च । नृपज्ञो ब्रह्मयज्ञश्च पंचयज्ञान्प्रचक्षते ॥ ७६ ॥

ਦੇਵ-ਯਜ੍ਞ, ਭੂਤ-ਯਜ੍ਞ, ਪਿਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ, ਨ੍ਰਿਪ-ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਯਜ੍ਞ—ਇਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਜ ਯਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

भृत्यमित्रादिसंयुक्तः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । द्विजानां भोज्यमश्रीयात्पात्रं नैव परित्यजेत् ॥ ७७ ॥

ਨੌਕਰ, ਮਿੱਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੋਲ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਾਤਰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਨਾ ਛੱਡੇ।

Verse 78

संस्थाप्य स्वासमे पादौ वस्त्रार्द्धं परिधाय च । मुखेन वमितं भुक्त्वा सुरापीत्युच्यते बुधैः ॥ ७८ ॥

ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਹੀ ਕੱਪੜਾ ਪਾ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਲਟੀ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਜੋ ਖਾਏ—ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 79

खादितार्द्धं पुनः खादेन्मोदकांश्च फलानि च । प्रत्यक्षं लवणं चैव गोमांसशीति गद्यते ॥ ७९ ॥

ਜੋ ਅੱਧਾ ਖਾਧਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਮੁੜ ਨਾ ਖਾਏ; ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋਦਕ ਤੇ ਫਲ ਵੀ ਨਾ ਲਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਮਕ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ (ਇੱਕੱਲਾ) ਲੈਣਾ ਨਿੰਦਣਯ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਗੋਮਾਂਸ ਭੱਖਣ ਵਰਗਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 80

अपोशाने वाचमने अद्यद्रव्येषु च द्विजः । शब्द न कारयेद्विप्रस्तं कुर्वन्नारकी भवेत् ॥ ८० ॥

ਆਪੋਸ਼ਨ, ਵਾਚਮਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਰਤੋਂ ਸਮੇਂ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਬੋਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਜੋ ਐਸਾ ਕਰੇ ਉਹ ਨਰਕ-ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 81

पथ्यमन्नं प्रभुञ्जीत वाग्यतोऽन्नमसुत्सयनम् । अमृतोपस्तरणमसि अपोशानं भुजेः पुरः ॥ ८१ ॥

ਬੋਲ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਕੇਵਲ ਪਥ੍ਯ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਖਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਅਮ੍ਰਿਤੋਪਸਤਰਨਮਸਿ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪੋਸ਼ਨ ਕਰੇ।

Verse 82

अमृतापिधानमसि भोज्यान्तेऽपः सकृत्पिबेत् । प्राणाद्या आहुतीर्दत्त्वाचम्य भोजनमाचरेत् ॥ ८२ ॥

ਭੋਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਾਪਿਧਾਨਮਸਿ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਪੀਏ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਭੋਜਨ-ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰੇ।

Verse 83

ततश्चाचम्य विप्रेंद्र शास्त्रचिंतापरो भवेत् । रात्रावपि यथाशक्ति शयनासनभोजनैः ॥ ८३ ॥

ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਨੀਂਦ, ਆਸਨ-ਸੁਖ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਰੱਖ।

Verse 84

एवं गृही सदाचारं कुर्यात्प्रतिदिनं मुने । यदाऽचारपरित्यागी प्रायश्चित्ती तदा भवेत् ॥ ८४ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਦਾਚਾਰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਚਾਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

दूषितां स्वतनुं दृष्ट्वा पालिताद्यैश्च सत्तम । पुत्रेषु भार्यां निःक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा ॥ ८५ ॥

ਹੇ ਸੱਤਮ, ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵੇ—ਇਕੱਲਾ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ।

Verse 86

भवेत्रिषवणस्नायी नखश्मश्रुजटाधरः । अधः शायी ब्रह्मचारी पञ्चयज्ञपरायणः ॥ ८६ ॥

ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਨਖ-ਕੇਸ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨਾ ਕਟਵਾਏ ਅਤੇ ਜਟਾ ਧਾਰੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਵੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪੰਚ ਮਹਾਯਜ्ञਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇ।

Verse 87

फलमूलाशनो नित्यं स्वाध्यायनिरतास्तथा । दयावान्सर्वभूतेषु नारायणपरायणः ॥ ८७ ॥

ਉਹ ਨਿੱਤ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰੇ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ।

Verse 88

वर्जयेद्ग्रामजातानि पुष्पाणि च फलानि च । अष्टौ ग्रासांश्च भुञ्जीत न कुर्याद्रात्रिभोजनम् ॥ ८८ ॥

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਪਜੇ ਅੰਨ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ। ਕੇਵਲ ਅੱਠ ਗ੍ਰਾਸ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 89

अत्यन्तं वर्जयेत्तैलं वानप्रस्थसमाश्रमी । व्यवायं वर्जयेच्चैव निद्रालस्ये तथैव च ॥ ८९ ॥

ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮੀ ਤੇਲ ਦਾ ਕੜਾਈ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਕਰੇ। ਮੈਥੁਨ, ਵਧ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਆਲਸ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚੇ।

Verse 90

शंखचक्रगदापाणिं नित्यं नारायणं स्मरेत् । वानप्रस्थः प्रकुर्वीत तपश्चांद्रायणादिकम् ॥ ९० ॥

ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਚਾਂਦ੍ਰਾਇਣ ਆਦਿ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੇ।

Verse 91

सहेत शीततापादिवह्निं परिचरेत्सदा । यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु ॥ ९१ ॥

ਠੰਢ, ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਹੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਹੇ। ਜਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜੇ।

Verse 92

तदैव संन्यसेद्विप्र पतितस्त्वन्यथा भवेत् । वेदांताभ्यासनिरतः शांतो दांतो जितेंद्रियः ॥ ९२ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਤਦ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਵੇਦਾਂਤ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਦਾਂਤ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਰਹੇ।

Verse 93

निर्द्वेद्वो निरहंकारो निर्ममः सर्वदा भवेत् । शमादिगुणसंयुक्तः कामक्रोधविवर्जितः ॥ ९३ ॥

ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਦ੍ਵੈਸ਼-ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮਮਤਾ-ਰਹਿਤ ਰਹੇ; ਸ਼ਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 94

नग्नो वा जीर्णकौपीनौ भवेन्मुंडो यतिर्द्विजः । समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ॥ ९४ ॥

ਨਗਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੀਰਨ ਕੌਪੀਨ ਪਹਿਨੇ, ਮੁੰਡਿਤ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਦ੍ਵਿਜ ਯਤੀ ਭਿਖਾਰੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੇ; ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੇ।

Verse 95

एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरात्रं नगरे तथा । भैक्षेण वर्त्तयेन्नित्यं नैकान्नादीभवेद्यतिः ॥ ९५ ॥

ਯਤੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਹੀ ਟਿਕੇ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਭਿਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਹੀ ਘਰ ਦੇ ਅੰਨ ਦਾ ਆਦੀ ਨਾ ਬਣੇ।

Verse 96

अनिंदितद्विजगृहे व्यंगारे भुक्तिवर्जिते । विवादरहिते चैव भिक्षार्थं पर्यटेद्यतिः ॥ ९६ ॥

ਯਤੀ ਭਿਖਿਆ ਲਈ ਕੇਵਲ ਉਸ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਦ੍ਵਿਜ ਦੇ ਘਰ ਜਾਵੇ ਜਿੱਥੇ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਜਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 97

भवेत्रिषवणस्नायी नारायणपरायणः । जपेच्च प्रणवं नित्यं जितात्मा विजितेंद्रियः ॥ ९७ ॥

ਉਹ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ। ਜਿਤਾਤਮਾ ਤੇ ਵਿਜਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 98

एकान्नादी भवेद्यस्तु कदाचिल्लंपटो यतिः । न तस्य निष्कृतिर्द्दष्टा प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥ ९८ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਯਤੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਕਾਮ-ਲੰਪਟ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ।

Verse 99

लोभाद्यदि यतिर्विप्र तनुपोषपरो भवेत् । स चंडालसमो ज्ञेयो वर्णाश्रमविगर्हितः ॥ ९९ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੇ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਯਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਹ-ਪੋਸ਼ਣ ਤੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ—ਵਰਨਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਤ।

Verse 100

आत्मानां चिंतयेद्द्रेवं नारायणमनामयम् । निर्द्वंद्रं निर्ममंशांतं मायातीतममत्सरम् ॥ १०० ॥

ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਉਹ ਨਿਰਾਮਯ, ਦਵੰਦ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਮਮ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਮਤਸਰ-ਰਹਿਤ ਹਨ।

Verse 101

अव्ययं परिपूर्णं च सदानन्दैकविग्रहम् । ज्ञानस्वरुपममलं परं ज्योतिः सनातनम् ॥ १०१ ॥

ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਗ੍ਰਹ ਸਦਾ ਇਕਰਸ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹਨ।

Verse 102

अविकारमनाद्यंतं जगच्चैतन्यकारणम् । निर्गुणं परमं ध्यायेदात्मानं परतः परम् ॥ १०२ ॥

ਉਸ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਜੋ ਅਵਿਕਾਰ, ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਜਗਤ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਪਰਮ ਹਨ।

Verse 103

पठेदुपनिषद्वाक्यं वेदांतार्थांश्च चिंतयेत् । सहस्त्रशीर्षं देवं च सदा ध्यायेज्जितेंद्रियः ॥ १०३ ॥

ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਹੋ ਕੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਵਾਕ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 104

एवं ध्यानपरो यस्तु यतिर्विगतमत्सरः । स याति परमानंदं परं ज्योतिः सनातनम् ॥ १०४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਯਤੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ—ਸਨਾਤਨ ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 105

इत्येवमाश्रमाचारान्यः करोति द्विजः क्रमात् । स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचयति ॥ १०५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 106

वर्णाश्रमाचाररताः सर्वपापविवर्जिताः । नारायणपरा यांति तद्विष्णः परमं पदम् ॥ १०६ ॥

ਵਰਨਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।