Adhyaya 145: Manvantaras, Yuga-Dharma, Śiṣṭācāra (Normative Conduct), and the Genealogy/Classifications of Ṛṣis
मन्वन्तर-युगधर्म-शिष्टाचार-ऋषिवंश-वर्णनम्
Speaker: Sūta, Ṛṣis (implied audience at Naimiṣāraṇya)
ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਆਯੁ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ (ਸ਼੍ਰੁਤੀ–ਸਮ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਆਚਰਨ-ਮਾਰਗ—ਸ਼੍ਰੌਤ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਆਚਾਰ—ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦੇ ਅੱਠ ਗੁਣ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸਤ੍ਯ, ਤਪ, ਦਇਆ, ਖ਼ਿਮਾ, ਅਲੋਭ, ਸ਼ਮ-ਦਮ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ, ਸੰਨਿਆਸ ਆਦਿ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਗੁਣ-ਸਾਮ੍ਯ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਕਾਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ, ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਰਿਸ਼ੀ-ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਤੇ ਰਿਸ਼ਿਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਵੰਸ਼/ਪ੍ਰਵਰ ਸੂਚੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 145
Verse 1
*सूत उवाच मन्वन्तराणि यानि स्युः कल्पे कल्पे चतुर्दश व्यतीतानागतानि स्युर् यानि मन्वन्तरेष्विह //
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਾਲੇ ਆਉਣੇ ਹਨ—ਉਹ ਮਨਵੰਤਰ-ਚੱਕਰ ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 2
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च स्थितिं वक्ष्ये युगे युगे तस्मिन्युगे च सम्भूतिर् यासां यावच्च जीवितम् //
ਮੈਂ ਹਰ ਯੁਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਕਿੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 3
युगमात्रं तु जीवन्ति न्यूनं तत्स्याद्द्वयेन च चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह //
ਉਹ ਯੁਗ-ਮਾਤਰ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਅਗਲੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ (ਇਕਾਈਆਂ) ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 4
मनुष्याणां पशूनां च पक्षिणां स्थावरैः सह तेषामायुरुपक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः //
ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ—ਸਥਾਵਰ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਮਾਪ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
तथैवायुः परिक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः अस्थितिं च कलौ दृष्ट्वा भूतानामायुषश्च वै //
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਮਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਘਟਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
परमायुः शतं त्वेतन् मानुषाणां कलौ स्मृतम् देवासुरमनुष्याश्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः //
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਉਮਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਨਾਲ ਹੀ ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Verse 7
परिणाहोच्छ्रये तुल्या जायन्ते ह कृते युगे षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधो ह्य् अष्टानां देवयोनिनाम् //
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘੇਰੇ (ਗਿਰਥ) ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਠ ਦੇਵ-ਯੋਨੀਆਂ ਲਈ ਛਿਆਨਵੇਂ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਉਚਾਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 8
नवाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन तथाष्टकम् एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमधिकुर्वताम् //
ਜਦੋਂ ਨੌਂ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਮਾਪ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸ਼ਟਕ (ਅੱਠ ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ) ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਮੂਲ ਮਾਪ ਤੋਂ ਅਨੁਪਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।
Verse 9
मनुष्या वर्तमानास्तु युगसंध्यांशकेष्विह देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्ताङ्गुलं क्रमात् //
ਇੱਥੇ ਯੁਗ-ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਪੜਾਅਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 10
चतुरशीतिकैश्चैव कलिजैरङ्गुलैः स्मृतम् आ पादतलमस्तको नवतालो भवेत्तु यः //
ਕਲੀ-ਮਾਪ ਦੇ ਅੰਗੁਲਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪਣ ਤੇ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਉਚਾਈ ਨੌਂ ਤਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਚੌਰਾਸੀ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 11
संहृत्याजानुबाहुश्च दैवतैरभिपूज्यते गवां च हस्तिनां चैव महिषस्थावरात्मनाम् //
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਯਤ (ਸੰਹ੍ਰਿਤ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯਥਾਵਤ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਮਹਿਸਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ-ਰੂਪ ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
क्रमेणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशुर् आककुदो भवेत् //
ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਘਟਾਅ ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਛਿਹੱਤਰ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਆਕਕੁਦ’—ਅਰਥਾਤ ਉਭਰਾ ਹੋਇਆ ਕਕੁਦ/ਕੁੱਬ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अङ्गुलानामष्टशतम् उत्सेधो हस्तिनां स्मृतः अङ्गुलानां सहस्रं तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम् //
ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ (ਉਤਸੇਧ) ਅੱਠ ਸੌ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੰਗੁਲ—ਅਰਥਾਤ ਮੂਲ ਮਾਪ ਤੋਂ ਬਿਆਲੀ ਅੰਗੁਲ ਵੱਧ—ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 14
शतार्धमङ्गुलानां तु ह्य् उत्सेधः शाखिनां परः मानुषस्य शरीरस्य संनिवेशस्तु यादृशः //
ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪਰਮ (ਮਿਆਰੀ) ਉਚਾਈ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਅੰਗੁਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ (ਅਨੁਪਾਤ) ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 15
तल्लक्षणं तु देवानां दृश्यते ऽन्वयदर्शनात् बुद्ध्यातिशयसंयुक्तो देवानां काय उच्यते //
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗੁਣ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰੂਪ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਇਆ (ਦੈਵੀ ਸਰੂਪ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
तथा नातिशयश्चैव मानुषः काय उच्यते इत्येव हि परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः //
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਾਧਾਰਣ (ਅਤਿਮਾਨਵੀ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਮਾਨੁਸ਼’ ਕਾਇਆ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿਵ੍ਯ-ਮਾਨੁਸ਼ (ਅਰਧ-ਦੈਵੀ) ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 17
पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः गावो ऽजाश्वाश्च विज्ञेया हस्तिनः पक्षिणो मृगाः //
ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਸਥਾਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਰਗ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ—ਗਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ (ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ)।
Verse 18
उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्त्विह सर्वशः यथाक्रमोपभोगाश्च देवानां पशुमूर्तयः //
ਇਹ (ਰੂਪ) ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਯੋਗੀ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਯਜ੍ਞੀਯ (ਯਜ੍ਞ-ਉਪਯੋਗੀ) ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਸ਼ੁ-ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਥੋਚਿਤ ਉਪਭੋਗ੍ਯ/ਆਹੁਤੀ-ਰੂਪ ਅਰਪਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
तेषां रूपानुरूपैश्च प्रमाणैः स्थिरजङ्गमाः मनोज्ञैस्तत्र तैर्भोगैः सुखिनो ह्युपपेदिरे //
ਉੱਥੇ ਥਿਰ ਅਤੇ ਚਲਾਇਮਾਨ ਸਭ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਭੋਗ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 20
अथ शिष्टान्प्रवक्ष्यामि साधूनथ ततश्च वै ब्राह्मणाः श्रुतिशब्दाश्च देवानां पशुमूर्तयः संयुज्य ब्रह्मणा ह्यन्तस् तेन सन्तः प्रचक्षते //
ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ—ਸੰਸਕਾਰੀ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਲੋਕਾਂ—ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਅੰਦਰੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸੰਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
सामान्येषु च धर्मेषु तथा वैशिषिकेषु च ब्रह्मक्षत्रविशो युक्ताः श्रौतस्मार्तेन कर्मणा //
ਸਧਾਰਣ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਹਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਯੋਗ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
वर्णाश्रमेषु युक्तस्य सुखोदर्कस्य स्वर्गतौ श्रौतस्मार्तो हि यो धर्मो ज्ञानधर्मः स उच्यते //
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਯੋਗ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਫਲ ਸੁਖ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਵਰਗ-ਗਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਉਹੀ ਧਰਮ ‘ਗਿਆਨ-ਧਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
दिव्यानां साधनात्साधुर् ब्रह्मचारी गुरोर्हितः कारणात्साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते //
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਧੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ਯੋਗ ਕਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਕਰਕੇ ਸਾਧੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
तपसश्च तथारण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् //
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਵੈਖਾਨਸ (ਵਨ-ਤਪਸਵੀ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯਤੀ ਯੋਗ ਦੇ ਸਾਧਨ ਅਪਣਾਉਣ ਕਰਕੇ ‘ਸਾਧੂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
धर्मो धर्मगतिः प्रोक्तः शब्दो ह्येष क्रियात्मकः कुशलाकुशलौ चैव धर्माधर्मौ ब्रवीत्प्रभुः //
ਧਰਮ ਨੂੰ ‘ਧਰਮ-ਗਤੀ’ ਅਰਥਾਤ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਮ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਲਾ ‘ਧਰਮ’ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਦਾ ‘ਅਧਰਮ’।
Verse 26
अथ देवाश्च पितर ऋषयश्चैव मानुषाः अयं धर्मो ह्ययं नेति ब्रुवते मौनमूर्तिना //
ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਮੌਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਹ ਨਹੀਂ।”
Verse 27
धर्मेति धारणे धातुर् महत्त्वे चैव उच्यते आधारणे महत्त्वे वा धर्मः स तु निरुच्यते //
‘ਧਰਮ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਧਾਤੁ ‘ਧ੍ਰਿ’ ਧਾਰਣ/ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਧਾਰਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਮੂਲ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 28
तत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते अधर्मश्चानिष्टफल आचार्यैर्नोपदिश्यते //
ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇੱਛਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾਏ ਉਹ ਧਰਮ ਆਚਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅਨਿਛਿਤ ਫਲ ਦੇਵੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਆਚਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 29
वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः सम्यग्विनीता मृदवस् तानाचार्यान्प्रचक्षते //
ਜੋ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ, ਲੋਭ-ਰਹਿਤ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਦੰਭ-ਰਹਿਤ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਨੀਤ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋਣ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚੇ ਆਚਾਰਯ ਕਿਹਾ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतस्मार्तो द्विजातिभिः दाराग्निहोत्रसम्बन्धम् इज्या श्रौतस्य लक्षणम् //
ਧਰਮ-ਜਾਣੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੌਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ। ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ (ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ) ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੋ ਇਜਿਆ (ਯਜ੍ਞ-ਉਪਾਸਨਾ) ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੌਤ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।
Verse 31
स्मार्तो वर्णाश्रमाचारो यमैश्च नियमैर्युतः पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्षयो ऽब्रुवन् //
ਯਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਆਚਾਰ ਸਮਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾ ਕੇ, ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੌਤ (ਵੈਦਿਕ ਯਜ੍ਞ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 32
ऋचो यजूंषि सामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि वै श्रुतिः मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वा तन्मनुरब्रवीत् //
ਰਿਗ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ—ਅਰਥਾਤ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਰੂਪ ਵੇਦ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਬੀਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਨੂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 33
तस्मात्स्मार्तः सूतो धर्मो वर्णाश्रमविभागशः एवं वै द्विविधो धर्मः शिष्टाचारः स उच्यते //
ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਰਤ ਧਰਮ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ‘ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ’ ਅਰਥਾਤ ਸੰਸਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
शिषेर् धातोश्च निष्ठान्ताच् छिष्टशब्दं प्रचक्षते मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः //
‘ਸ਼ਿਸ਼’ ਧਾਤੂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ-ਪ੍ਰਤਿਆਯ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ‘ਸ਼ਿਸ਼ਟ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ਟ—ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਤੇ ਵਿਨੀਤ ਆਦਰਸ਼ ਜਨ—ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारिणः तिष्ठन्तीह च धर्मार्थं ताञ्छिष्टान्सम्प्रचक्षते //
ਮਨੂ ਅਤੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ—ਜੋ ਲੋਕ ਦੀ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸ਼ਿਸ਼ਟ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
तैः शिष्टैश्चलितो धर्मः स्थाप्यते वै युगे युगे त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिः प्रजावर्णाश्रमेप्सया //
ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਧਰਮ ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯੀ, ਵਾਰਤਾ (ਉਤਪਾਦਕ ਜੀਵਿਕਾ) ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ—ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਠੀਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ।
Verse 37
शिष्टैराचर्यते यस्मात् पुनश्चैव मनुक्षये पूर्वैःपूर्वैर्मतत्वाच्च शिष्टाचारः स शाश्वतः //
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਵੀ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ—ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ।
Verse 38
दानं सत्यं तपो लोको विद्येज्या पूजनं दमः अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् //
ਦਾਨ, ਸੱਚ, ਤਪ, ਲੋਕ-ਮਰਯਾਦਾ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਵ, ਵਿਦਿਆ, ਇਜਿਆ (ਦੇਵ-ਪੂਜਾ), ਪੂਜਨ/ਆਦਰ, ਅਤੇ ਦਮ (ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ)—ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 39
शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयश्च ह मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः //
ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਲੋਕ ਇਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁ ਤੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸੇ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ’—ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਦਾਚਾਰ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त उच्यते इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्तो वर्णाश्रमात्मकः प्रत्यङ्गानि प्रवक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम् //
ਜੋ ਸੁਣਨ ਰਾਹੀਂ (ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਰਾਹੀਂ) ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰੌਤ’ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯਾਦ ਰਾਹੀਂ (ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਰਾਹੀਂ) ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ ਉਹ ‘ਸਮਾਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੌਤ ਵੇਦਿਕ ਯਜ्ञ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧਾਨ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ; ਸਮਾਰਤ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ, ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 41
दृष्टानुभूतमर्थं च यः पृष्टो न विगूहते यथाभूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम् //
ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਵੇਖੀ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਾ ਲੁਕਾਏ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਹੇ—ਇਹੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 42
ब्रह्मचर्यं तपो मौनं निराहारत्वमेव च इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं तु दुरासदम् //
ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪ, ਮੌਨ ਅਤੇ ਨਿਰਾਹਾਰ—ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੋਰ ਅਤੇ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।
Verse 43
पशूनां द्रव्यहविषाम् ऋक्सामयजुषां तथा ऋत्विजां दक्षिणायाश्च संयोगो यज्ञ उच्यते //
ਯਜ्ञ ਦੇ ਪਸ਼ੂ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਹਵਿਸ, ਕ-ਸਾਮ-ਯਜੁਸ ਦੇ ਪਾਠ, ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼ (ਯਾਜਕ) ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਸੰਯੋਗ ਹੀ ‘ਯਜ्ञ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय शुभाय च वर्तते सततं हृष्टः क्रिया श्रेष्ठा दया स्मृता //
ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਜਾਣ ਕੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਮ ‘ਦਇਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
आक्रुष्टो ऽभिहतो यस्तु नाक्रोशेत्प्रहरेदपि अदुष्टो वाङ्मनःकायैस् तितिक्षुः सा क्षमा स्मृता //
ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਣ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਨਾ ਵਾਪਸ ਗਾਲ ਕਰੇ ਨਾ ਵਾਪਸ ਮਾਰੇ, ਅਤੇ ਬਾਣੀ-ਮਨ-ਕਾਇਆ ਨਾਲ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਸਹਾਰ ਲਵੇ—ਉਹੀ ‘ਖ਼ਮਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 46
स्वामिना रक्ष्यमाणानाम् उत्सृष्टानां च सम्भ्रमे परस्वानाम् अनादानम् अलोभ इति संज्ञितम् //
ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਧਨ—ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਨਾ ਲੈਣਾ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਲੋਭ’ (ਲੋਭ-ਰਹਿਤਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
मैथुनस्यासमाचारो जल्पनाच्चिन्तनात्तथा निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं च तदेतच्छमलक्षणम् //
ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਬਚਣਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਰਥ ਬੋਲਚਾਲ ਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ—ਇਹੀ ‘ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ’ ਹੈ; ਇਹੀ ‘ਸ਼ਮ’ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
Verse 48
आत्मार्थे वा परार्थे वा इन्द्रियाणीह यस्य वै विषये न प्रवर्तन्ते दमस्यैतत्तु लक्षणम् //
ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੌੜਦੀਆਂ, ਇਹੀ ‘ਦਮ’ (ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ) ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
Verse 49
पञ्चात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे न क्रुध्येत प्रतिहतः स जितात्मा भविष्यति //
ਜੋ ਪੰਜਵਿਧ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਰਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹੀ ਜਿਤਾਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् तत्तद्गुणवते देयम् इत्येतद्दानलक्षणम् //
ਜੋ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦੇਣਾ—ਇਹੀ ਦਾਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
Verse 51
श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः शिष्टाचारप्रवृद्धश्च धर्मो ऽयं साधुसंमतः //
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਹਿਤ ਧਰਮ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਇਹ ਧਰਮ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।
Verse 52
अप्रद्वेषो ह्यनिष्टेषु इष्टं वै नाभिनन्दति प्रीतितापविषादानां विनिवृत्तिर् विरक्तता //
ਜੋ ਅਨਿਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ, ਤਾਪ ਅਤੇ ਵਿਸਾਦ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹੋਣ—ਉਹੀ ਵਿਰਕਤੀ ਹੈ।
Verse 53
संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह कुशलाकुशलाभ्यां तु प्रहाणं न्यास उच्यते //
ਸੰਨਿਆਸ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਹੈ—ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦੋਵਾਂ ਦਾ; ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਤੇ ਅਕੁਸ਼ਲ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ‘ਨਿਆਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 54
अव्यक्तादिविशेषान्तव् इकारे ऽस्मिन्निवर्तते चेतनाचेतनं ज्ञात्वा ज्ञाने ज्ञानी स उच्यते //
ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਜ੍ਞਾਨੀ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ॥
Verse 55
प्रत्यङ्गानि तु धर्मस्य चेत्येतल्लक्षणं स्मृतम् ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वैः स्वायम्भुवे ऽन्तरे //
ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਗ—ਇਹੀ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ॥
Verse 56
अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य तु तथैव चातुर्होत्रस्य चातुर्वर्ण्यस्य चैव हि //
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਚਾਤੁਰ੍ਹੋਤ੍ਰ (ਚਾਰ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੀ ਯਜ್ಞ-ਵਿਵਸਥਾ) ਤੇ ਚਾਤੁਰਵਰਣ੍ਯ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵੀ॥
Verse 57
प्रतिमन्वन्तरं चैव श्रुतिरन्या विधीयते ऋचो यजूंषि सामानि यथावत्प्रतिदैवतम् //
ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨਿਯਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਚਾਵਾਂ, ਯਜੁਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਮ—ਦੇਵਤਾ-ਦੇਵਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਤ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥
Verse 58
विधिस्तोत्रं तथा हौत्रं पूर्ववत्सम्प्रवर्तते द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्मस्तोत्रं तथैव च //
ਵਿਧਿ-ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਹੌਤਰ—ਪੂਰਵਵਤ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸਤੋਤਰ, ਗੁਣ-ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸਤੋਤਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ॥
Verse 59
तथैवाभिजनस्तोत्रं स्तोत्रमेवं चतुर्विधम् मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा भेदा भवन्ति हि //
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਕੁਲ (ਅਭਿਜਨ) ਸੰਬੰਧੀ ਸਤੋਤਰ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਤੋਤਰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 60
प्रवर्तयन्ति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं पुनः पुनः एवं मन्त्रगुणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा //
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਤੋਤਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ (ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਪਿਆ ਤੇ ਵਰਤਿਆ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰ-ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ।
Verse 61
अथर्वऋग्यजुःसाम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् ऋषीणां तप्यतां तेषां तपः परमदुश्चरम् //
ਇੱਥੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ—ਅਥਰਵ, ਰਿਗ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ—ਹਰ ਧਾਰਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਪ ਪਰਮ ਦੁਸ਼ਕਰ ਸੀ।
Verse 62
मन्त्राः प्रादुर्भवन्त्यादौ पूर्वमन्वन्तरस्य ह असंतोषाद्भयाद्दुःखान् मोहाच्छोकाच्च पञ्चधा //
ਪੂਰਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਪੰਜ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਅਸੰਤੋਖ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ।
Verse 63
ऋषीणां तारका येन लक्षणेन यदृच्छया ऋषीणां यादृशत्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणम् //
ਜਿਸ ਲੱਛਣ ਨਾਲ, ਇਤਫ਼ਾਕਨ ਵੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਲੱਛਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 64
अतीतानागतानां च पञ्चधा ह्यार्षकं स्मृतम् तथा ऋषीणां वक्ष्यामि आर्षस्येह समुद्भवम् //
ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਅਨਾਗਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਰਸ਼ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਉਦਭਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 65
गुणसाम्येन वर्तन्ते सर्वसंप्रलये तदा अविभागेन देवानाम् अनिर्देश्ये तमोमये //
ਸਰਵ-ਸੰਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਬਿਨਾ ਭੇਦ ਦੇ ਉਸ ਅਨਿਰਦੇਸ਼ਯ, ਤਮੋਮਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 66
अबुद्धिपूर्वकं तद्वै चेतनार्थं प्रवर्तते तेनार्षं बुद्धिपूर्वं तु चेतनेनाप्यधिष्ठितम् //
ਉਹ (ਸਧਾਰਣ ਬੋਲ ਜਾਂ ਕਰਮ) ਬਿਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ-ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਰਸ਼ ਵਚਨ ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 67
प्रवर्तते तथा ते तु यथा मत्स्योदकावुभौ चेतनाधिकृतं सर्वं प्रावर्तत गुणात्मकम् कार्यकारणभावेन तथा तस्य प्रवर्तते //
ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੋਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਸਭ ਕੁਝ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 68
विषयो विषयित्वं च तदा ह्यर्थपदात्मकौ कालेन प्रापणीयेन भेदाश्च कारणात्मकाः //
ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯਿਤ੍ਵ ਦੋਵੇਂ ‘ਅਰਥ’ ਅਤੇ ‘ਪਦ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਵਜੋਂ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਭੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਾਰਣ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ।
Verse 69
सांसिद्धिकास्तदा वृत्ताः क्रमेण महदादयः महतो ऽसावहंकारस् तस्माद्भूतेन्द्रियाणि च //
ਤਦੋਂ ਸੰਸਿੱਧ (ਆਦਿ) ਤੱਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਏ—ਮਹਤ ਆਦਿ। ਮਹਤ ਤੋਂ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਭੂਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।
Verse 70
भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे तु परस्परम् संसिद्धिकारणं कार्यं सद्य एव विवर्तते //
ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰਸਪਰ ਭੂਤ-ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦ ਕਾਰਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਾਰਜ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 71
यथोल्मुकात्तु विटपा एककालाद्भवन्ति हि तथा प्रवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् //
ਜਿਵੇਂ ਸੜਦੇ ਉਲਮੁਕ (ਅੰਗਾਰੇ) ਤੋਂ ਇਕੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਵੀ ਇਕੋ ਕਾਲ-ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 72
यथान्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते तथा निवृत्तो ह्यव्यक्तः खद्योत इव संज्वलन् //
ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂ ਅਚਾਨਕ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਜੁਗਨੂ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 73
स महात्मा शरीरस्थस् तत्रैवेह प्रवर्तते महतस्तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते //
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ (ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ) ਕਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 74
तत्रैव संस्थितो विद्वांस् तपसो ऽन्त इति श्रुतम् बुद्धिर्विवर्धतस्तस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा //
ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਉਸ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ—ਇਉਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਵਧਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 75
ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् सांसिद्धिकान्यथैतानि अप्रतीतानि तस्य वै //
ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਚੌਕੜੀ ਆਤਮਿਕ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 76
महात्मनः शरीरस्य चैतन्यात्सिद्धिरुच्यते पुरि शेते यतः पूर्वं क्षेत्रज्ञानं तथापि च //
ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਚੇਤਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ‘ਪੁਰੀ’—ਸਰੀਰ—ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 77
पुरे शयनात्पुरुषो ज्ञानात्क्षेत्रज्ञ उच्यते यस्माद्धर्मात्प्रसूते हि तस्माद्वै धार्मिकस्तु सः //
‘ਪੁਰੀ’—ਸਰੀਰ—ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ (ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਕੇ) ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਸਵਭਾਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸੂਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਧਾਰਮਿਕ’—ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ—ਹੈ।
Verse 78
सांसिद्धिके शरीरे च बुद्ध्याव्यक्तस्तु चेतनः एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रं ह्यनभिसंधितः //
ਸਾਂਸਿੱਧਿਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੇਤਨ ਤੱਤ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 79
निवृत्तिसमकाले तु पुराणं तदचेतनम् क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातं भोग्यो ऽयं विषयो मम //
ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੜ੍ਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਖੇਤਰ ਦਾ ਚੇਤਨ ਜਾਣਨਹਾਰ) ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—“ਇਹ ਮੇਰਾ ਭੋਗਯ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।”
Verse 80
ऋषिर्हिंसागतौ धातुर् विद्या सत्यं तपः श्रुतम् एष सन्निलयो यस्माद् ब्राह्मणस्तुततस् त्व् ऋषिः //
‘ਸ਼’ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ‘ਗਮਨ’ ਅਤੇ ‘ਹਿੰਸਾ’ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆ, ਸਤ੍ਯ, ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਪੱਕੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਂਗ ਟਿਕੇ ਹੋਣ—ਉਸ ਸਥਿਰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ‘ਸ਼ੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 81
निवृत्तिसमकालाच्च बुद्ध्याव्यक्त ऋषिस्त्वयम् ऋषते परमं यस्मात् परमर्षिस्ततः स्मृतः //
ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਕਤ ਐਸਾ ਸ਼ੀ ਹੈਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸ਼ਿਤ੍ਵ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ‘ਪਰਮਰਸ਼ੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 82
गत्यर्थाद् ऋषतेर् धातोर् नामनिर्वृत्तिकारणम् यस्मादेष स्वयंभूतस् तस्माच्च ऋषिता मता //
ਗਮਨ/ਗਤੀ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ‘ਸ਼’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਨਾਮ ਦੀ ਨਿਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਨਾਮ-ਨਿਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਿਤਾ’ (ਸੱਚਾ ਸ਼ੀ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 83
सेश्वराः स्वयमुद्भूता ब्रह्मणो मानसाः सुताः निवर्तमानैस्तैर्बुद्ध्या महान्परिगतः परः //
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ—ਸ੍ਵਯੰ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਯੁਕਤ—ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਪਰਮ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ।
Verse 84
यस्माद् दृशपरत्वेन सह तस्मान्महर्षयः ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसाश्चौरसाश्च वै //
ਇਸ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ—ਕੁਝ ਮਾਨਸ (ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ) ਅਤੇ ਕੁਝ ਚੌਰਸ (ਦੇਹ ਤੋਂ ਸਵਭਾਵਿਕ ਜਨਮੇ)॥
Verse 85
ऋषिस्तस्मात्परत्वेन भूतादिरृषयस्ततः ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसम्भवाः //
ਇਸ ਲਈ ਉੱਚ (ਆਧਿਆਤਮਿਕ) ਦਰਜੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਰਿਸ਼ੀ’ ਕਹੇ ਗਏ; ਫਿਰ ਭੂਤ ਆਦਿ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਪਰ ‘ਰਿਸ਼ੀਕਾ’ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ—ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀਆਂ॥
Verse 86
परत्वेन ऋषन्ते वै भूतादीनृषिकास्ततः ऋषिकाणां सुता ये तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः //
ਜੋ ਉੱਚਤਾ ਕਰਕੇ ‘ਰਿਸ਼ੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਭੂਤ ਆਦਿ ਆਦਿ ਜਨ—ਉਹ ਇਸ ਲਈ ‘ਰਿਸ਼ੀਕਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਕਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਰਿਸ਼ਿਪੁਤ੍ਰਕ’ ਜਾਣੇ ਜਾਣ॥
Verse 87
श्रुत्वा ऋषं परत्वेन श्रुतास्तस्माच्छ्रुतर्षयः अव्यक्तात्मा महात्मा वा-हंकारात्मा तथैव च //
ਪਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰੁਤ ਰਿਸ਼ੀ’ ਕਹੇ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੱਸਿਆ—ਅਵ੍ਯਕਤਾਤਮਾ, ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰਾਤਮਾ॥
Verse 88
भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते इत्येवमृषिजातिस्तु पञ्चधा नामविश्रुता //
‘ਭੂਤਾਤਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯਾਤਮਾ’—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਜਾਤਿ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ॥
Verse 89
भृगुर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चापि ते दश //
ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਨੁ, ਦਕਸ਼, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਦਸ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।
Verse 90
ब्रह्मणो मानसा ह्येते उत्पन्नाः स्वयमीश्वराः परत्वेनर्षयो यस्मान् मतास्तस्मान्महर्षयः //
ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਸਵੈੰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੁਤਾਵਾਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਮੰਨੇ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ‘ਮਹਰਿਸ਼ੀ’ ਕਹਲਾਏ।
Verse 91
ईश्वराणां सुतास्त्वेषाम् ऋषयस्तान्निबोधत काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्च्यवनस्तथा //
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ—ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ), ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਚ੍ਯਵਨ—ਇਹ ਜਾਣੋ।
Verse 92
उतथ्यो वामदेवश्च अगस्त्यः कौशिकस्तथा कर्दमो वालखिल्याश्च विश्रवाः शक्तिवर्धनः //
ਉਤਥ੍ਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਗਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ; ਕਰਦਮ; ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ; ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤਿਵਰਧਨ—ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪੂਜ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 93
इत्येते ऋषयः प्रोक्तास् तपसा ऋषितां गताः तेषां पुत्रानृषीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत //
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਗਏ; ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ਿਤ੍ਵ ਦੀ ਸਿੱਧ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ—‘ਰਿਸ਼ਿਕ’—ਬਾਰੇ ਜਾਣੋ।
Verse 94
वत्सरो नग्नहूश् चैव भरद्वाजश्च वीर्यवान् ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव बृहद्वक्षाः शरद्वतः //
ਵਤਸਰ ਅਤੇ ਨਗਨਹੂ, ਅਤੇ ਵੀਰਯਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਰਘਤਮਸ, ਬ੍ਰਿਹਦਵਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦਵਤ—ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 95
वाजिश्रवाः सुचिन्तश्च शावश्च सपराशरः शृङ्गी च शङ्खपाच् चैव राजा वैश्रवणस्तथा //
ਵਾਜਿਸ਼੍ਰਵਾ, ਸੁਚਿੰਤ, ਸ਼ਾਵ ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ; ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਪਾਚ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ—ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 96
इत्येते ऋषिकाः सर्वे सत्येन ऋषितां गताः ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषीका ये च विश्रुताः //
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਈਆਂ।
Verse 97
एवं मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशश्च निबोधत भृगुः काश्यपः प्रचेता दधीचो ह्यात्मवानपि //
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਨਹਾਰ ਸਨ—ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ: ਭ੍ਰਿਗੂ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਦਧੀਚੀ ਵੀ।
Verse 98
ऊर्षो ऽथ जमदग्निश्च वेदः सारस्वतस्तथा आर्ष्टिषेणश्च्यवनश्च वीतहव्यः सवेधसः //
ਫਿਰ ਊਰ੍ਸ਼, ਜਮਦਗ੍ਨਿ; ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਾਰਸ੍ਵਤ; ਅਤੇ ਆਰ੍ਸ਼੍ਟਿਸ਼ੇਣ ਤੇ ਚ੍ਯਵਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਵੀਤਹਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸਵੇਧਸ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਇਸ ਵੰਸ਼-ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਨਯੋਗ ਹਨ।
Verse 99
वैन्यः पृथुर्दिवोदासो ब्रह्मवान्गृत्सशौनकौ एकोनविंशतिर्ह्येते भृगवो मन्त्रकृत्तमाः //
ਵੈਨ੍ਯ, ਪૃਥੁ, ਦਿਵੋਦਾਸ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਨ, ਗ੍ਰਿਤ੍ਸ ਅਤੇ ਸ਼ੌਨਕ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਉੱਨੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਹਨ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 100
अङ्गिराश्चैव त्रितश्च भरद्वाजो ऽथ लक्ष्मणः कृतवाचस्तथा गर्गः स्मृतिसंकृतिरेव च //
ਅੰਗਿਰਸ, ਤ੍ਰਿਤ, ਭਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤਵਾਕ, ਗਰਗ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ—ਇਹ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 101
गुरुवीतश्च मान्धाता अम्बरीषस्तथैव च युवनाश्वः पुरुकुत्सः स्वश्रवस्तु सदस्यवान् //
ਗੁਰੁਵੀਤ, ਮਾਂਧਾਤਾ ਅਤੇ ਅੰਬਰੀਸ਼; ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ, ਪੁਰੁਕੁਤਸ ਅਤੇ ਸ੍ਵਸ਼੍ਰਵ—ਯੋਗ੍ਯ ਸਭਾਸਦਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 102
अजमीढो ऽस्वहार्यश्च ह्य् उत्कलः कविरेव च पृषदश्वो विरूपश्च काव्यश्चैवाथ मुद्गलः //
ਅਜਮੀਢ, ਅਸ੍ਵਹਾਰ੍ਯ ਅਤੇ ਉਤ੍ਕਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਕਵੀ; ਪૃਸ਼ਦਸ਼ਵ, ਵਿਰੂਪ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁਦਗਲ—ਇਹ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 103
उतथ्यश्च शरद्वांश्च तथा वाजिश्रवा अपि अपस्यौषः सुचित्तिश्च वामदेवस्तथैव च //
ਉਤਥ੍ਯ, ਸ਼ਰਦਵਾਨ ਅਤੇ ਵਾਜਿਸ਼੍ਰਵਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਸ੍ਯੌਸ਼, ਸੁਚਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਵੀ—ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।
Verse 104
ऋषिजो बृहच्छुक्लश्च ऋषिर्दीर्घतमा अपि कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत् स्मृता ह्यङ्गिरसां वराः //
ਰਿਸ਼ਿਜ, ਬ੍ਰਿਹੱਛੁਕਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਰਘਤਮਾ ਅਤੇ ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ—ਇਹ ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਤੇਤੀਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 105
एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत काश्यपः सहवत्सारो नैध्रुवो नित्य एव च //
ਜਾਣੋ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਕ੍ਰਿਤ (ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ) ਕਾਸ਼੍ਯਪ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ। ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਭੇਦ ਸਮਝੋ—ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਸਹਵਤਸਾਰ, ਨੈਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ।
Verse 106
असितो देवलश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः अत्रिर् अर्धस्वनश्चैव शावास्यो ऽथ गविष्ठिरः //
ਅਸਿਤ ਅਤੇ ਦੇਵਲ—ਇਹ ਛੇ ਜਣੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ: ਅਤ੍ਰਿ, ਅਰਧਸਵਨ, ਸ਼ਾਵਾਸ੍ਯ ਅਤੇ ਗਵਿਸ਼੍ਠਿਰ।
Verse 107
कर्णकश्च ऋषिः सिद्धस् तथा पूर्वातिथिश्च यः //
ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਕਰ੍ਣਕ, ‘ਸਿੱਧ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਧਪੁਰਖ, ਅਤੇ ‘ਪੂਰਵਾਤਿਥਿ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵੀ (ਉਲੇਖਿਤ ਹੈ)।
Verse 108
इत्येते त्वत्रयः प्रोक्ता मन्त्रकृत्षण्महर्षयः वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तृतीयश्च पराशरः //
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਕਰਤਾ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਵਸਿਸ਼ਠ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਪਰਾਸ਼ਰ।
Verse 109
ततस्तु इन्द्रप्रतिमः पञ्चमस्तु भरद्वसुः षष्ठस्तु मित्रावरुणः सत्तमः कुण्डिनस्तथा //
ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰਪ੍ਰਤਿਮ ਆਇਆ; ਪੰਜਵਾਂ ਭਰਦ੍ਵਸੁ ਸੀ; ਛੇਵਾਂ ਮਿਤ੍ਰਾਵਰੁਣ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵਾਂ ਕੁੰਡਿਨ ਸੀ।
Verse 110
इत्येते सप्त विज्ञेया वासिष्ठा ब्रह्मवादिनः विश्वामित्रश्च गाधेयो देवरातस्तथा बलः //
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੱਤ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ (ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ) ਜਾਣੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਗਾਧੀ-ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਦੇਵਰਾਤ ਅਤੇ ਬਲ ਵੀ।
Verse 111
तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः अष्टको लोहितश्चैव भृतकीलश्च माम्बुधिः //
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਮਾਨ, ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਧੁੱਛੰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਅਘਮਰਸ਼ਣ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਟਕ, ਲੋਹਿਤ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਤਕੀਲ ਵੀ।
Verse 112
देवश्रवा देवरातः पुराणश्च धनंजयः शिशिरश्च महातेजाः शालङ्कायन एव च //
ਦੇਵਸ਼੍ਰਵਾ, ਦੇਵਰਾਤ, ਪੁਰਾਣ, ਧਨੰਜਯ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੰਕਾਯਨ ਵੀ (ਉਲੇਖ ਹਨ)।
Verse 113
त्रयोदशैते विज्ञेया ब्रह्मिष्ठाः कौशिका वराः अगस्त्यो ऽथ दृढद्युम्न इन्द्रबाहुस्तथैव च //
ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਜਣੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੌਸ਼ਿਕ ਬ੍ਰਹਮਿਸ਼ਠ (ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ) ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਣੇ ਜਾਣ—ਅਗਸਤ੍ਯ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਦ੍ਯੁਮ੍ਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰਬਾਹੁ।
Verse 114
ब्रह्मिष्ठागस्तयो ह्येते त्रयः परमकीर्तयः मनुर्वैवस्वतश्चैव ऐलो राजा पुरूरवाः //
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹ્મਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਅਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਤੇ ਐਲ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪਰਮ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 115
क्षत्रियाणां वरा ह्येते विज्ञेया मन्त्रवादिनः भलन्दकश्च वासाश्वः संकीलश्चैव ते त्रयः //
ਇਹ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਣ: ਭਲੰਦਕ, ਵਾਸਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਸੰਕੀਲ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ।
Verse 116
एते मन्त्रकृतो ज्ञेया वैश्यानां प्रवराः सदा इति द्विनवतिः प्रोक्ता मन्त्रायैश्च बहिष्कृताः //
ਇਹ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰ ਸਦਾ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਨਵੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹਨ।
Verse 117
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत ऋषीकाणां सुता ह्येते ऋषिपुत्राः श्रुतर्षयः //
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਕਸ਼ਤਰੀਓ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਓ—ਰਿਸ਼ਿਪੁੱਤਰ ਕੌਣ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣੋ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਿਕਾਵਾਂ (ਸਤ੍ਰੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ‘ਰਿਸ਼ਿਪੁੱਤਰ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੁਤਰਿਸ਼ੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It teaches that cosmic time (Manvantara and Yuga) governs the conditions of embodied life (lifespan and bodily measures), while dharma is preserved through two scriptural modes—Śrauta (Vedic sacrifice with agnihotra) and Smārta (varṇa–āśrama conduct). It then establishes śiṣṭācāra (the enduring conduct of cultured exemplars like Manu and the Saptaṛṣis) as a living authority that re-stabilizes society in every age, and it grounds this in ethical definitions (truth, tapas, compassion, forbearance, self-restraint, renunciation) and in seer-lineages that transmit mantra and tradition.
Dharma is central: Śrauta vs Smārta dharma, śiṣṭācāra, and detailed definitions of virtues and restraints. Genealogy is extensive: classifications and long lists of ṛṣis, ṛṣikās, and ṛṣiputras (mantra-composers and lineages). Vastu/architecture is not the main focus, but the chapter includes measurement science (aṅgula/tāla-based standards for bodies and animals) that overlaps with traditional Indian proportional canons used in iconometry and related śāstric measurement systems.
Yes. It states that in Kali Yuga the maximum human lifespan is remembered as one hundred years (paramāyuḥ śataṃ).
Śiṣṭācāra is the established conduct of the cultured, disciplined exemplars (śiṣṭas). It is called eternal because it is practiced by the learned, approved by successive generations of ancients, and re-established even when a Manu’s age ends—being upheld across all Manvantaras by Manu and the Seven Sages.
A yajña is defined as the coordinated union of sacrificial animals, material offerings/oblations, Ṛk–Sāman–Yajus recitations, officiating priests (ṛtvij), and the priestly fee (dakṣiṇā).
It describes a pralaya state of guṇa-equilibrium, followed by manifestation in order: mahat and other principles become active, from mahat arises ahaṃkāra, and from that arise the elements (bhūtas) and sense-faculties (indriyas). Time functions as an activator, while consciousness (cetanā/kṣetrajña) presides over guṇa-based activity.
Read Matsya Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.