Adhyaya 28
कृपवाक्यं तथा नीत्युपदेशः (Kṛpa’s Counsel and a Discourse on Statecraft)
Upa-parva: Kuru-Sabhā Nīti-Vimarśa (Counsel on Pandava Emergence and State Preparedness)
Vaiśaṃpāyana reports Kṛpa’s endorsement of Śāradvata counsel as appropriate and timely, then advances a structured advisory program directed to Kuru leadership regarding the Pandavas. The chapter frames the Pandavas as concealed yet imminent in resurgence, urging the court to anticipate their movements, possible refuges, and strategic intentions. It emphasizes a doctrine of non-contempt for opponents: even an ordinary rival should not be dismissed, much less the Pandavas, described as universally trained in weapons and formidable in conflict. The advisory core is administrative and diplomatic: ascertain one’s strength in both one’s own territory and in relation to other polities; evaluate the strength of friends, neutrals, and adversaries; and coordinate responses based on differential morale and capacity. A fourfold policy set is enumerated—conciliation (sāman), division (bheda), incentives/assistance (dāna), and punitive force (daṇḍa)—to be applied with justice and realism, including the management of allies through reassurance and resource support. The chapter concludes that disciplined deliberation and timely execution, aligned with svadharma (role-appropriate duty), yields durable security and well-being for the ruler.
Chapter Arc: वैशम्पायन सुनाते हैं—भरतवंश के पितामह भीष्म, देश-काल और नीति को तौलते हुए, पाण्डवों के अन्वेषण के विषय में सभा को सम्मति देने लगते हैं; और युधिष्ठिर की महिमा का ऐसा चित्र खींचते हैं कि खोज का मार्ग स्वयं उजागर होने लगे। → भीष्म आचार्य-वाक्य के अनुरूप हितकारी वाणी में संकेत करते हैं कि जहाँ धर्मराज युधिष्ठिर होंगे वहाँ प्रकृति, जन-जीवन और राज्य-लक्षण असाधारण होंगे—सम्यक् वर्षा, सम्पन्न सस्य, भय-रहित वातावरण, मधुर वायु, और इन्द्रियों को तृप्त करने वाले रस-गन्ध-शब्द; ऐसे लक्षणों से पाण्डवों का निवास छिप नहीं सकता। → भीष्म युधिष्ठिर के गुणों का शिखर-चित्र प्रस्तुत करते हैं—ह्री, श्री, कीर्ति, तेज, आनृशंस्य और आर्जव जैसे धर्म-लक्षण जिनमें स्थिर हैं; और निर्णायक रूप से कहते हैं कि जहाँ वह राजा होगा वहाँ दृश्य भी प्रसन्न होंगे और लोक-व्यवस्था स्वयं धर्म की साक्षी बन जाएगी। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं—यदि उनकी बात पर विश्वास है तो कुरुनन्दन शीघ्र वही करे जो हितकर हो; और तेरहवें वर्ष में धर्मराज के निवास के विषय में जो सामान्य धारणाएँ हैं, उनसे भिन्न, वे अपना विवेकपूर्ण मत रखते हैं—अन्वेषण को ‘लक्षण-आधारित’ दिशा मिलती है। → अब प्रश्न यह रह जाता है कि कौरव-पक्ष भीष्म के बताए इन शुभ-लक्षणों को किस प्रदेश/राज्य में पहचान कर पाण्डवों तक पहुँचेगा—और क्या यह खोज स्वयं पाण्डवों के अज्ञातवास को भंग कर देगी?
Shlokas
Verse 1
अऑड0 # (0) अऑमआ आए अष्टाविशोश् ध्याय: युधिष्ठिरकी महिमा कहते हुए भीष्मकी पाण्डवोंके अन्वेषणके विषयमें सम्मति वैशम्पायन उवाच तत: शान्तनवो भीष्मो भरतानां पितामह: । श्रुतवान् देशकालज्ञस्तत्त्वज्ञ: सर्वधर्मवित्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ, ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵੇਤਾ, ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ— “ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਯਥੋਚਿਤ ਉਪਾਅ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਖੋਜ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ।”
Verse 2
आचार्यवाक्योपरमे तद्घाक्यमभिसंदधत् । हितार्थ समुवाचैनां भारतीं भारतान् प्रति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਬਚਨ ਮੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ, ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਨੁਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਕਥਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਬਚਨ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ ਕਹੇ।
Verse 3
युधिष्ठिरे समासक्तां धर्मज्ञे धर्मसंवृताम् । असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सदा
ਉਹ ਬਚਨ ਧਰਮਜਾਣ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਾਲ ਘਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸਦਾ ਦੁਰਲੱਭ ਸੀ, ਪਰ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ।
Verse 4
भीष्म: समवदत् तत्र गिरं साधुभिरचिंताम् । यश्नैष ब्राह्मण: प्राह द्रोण: सर्वार्थतत्त्ववित्
ਤਦ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਾਹੇ ਗਏ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹੇ—“ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਜੋ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਹੈ।”
Verse 5
सर्वलक्षणसम्पन्ना: साधुव्रतसमन्विता: । श्रुतव्रतोपपन्नाश्न नानाश्रुतिसमन्विता:
ਪਾਂਡਵ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸੰਮਤ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹਨ।
Verse 6
वृद्धानुशासने युक्ता: सत्यव्रतपरायणा: । समयं समयज्ञास्ते पालयन्त: शुचिव्रता:
ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਨਿਯਤ ਮਿਆਦ ਦਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਦੀ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਅਵਧੀ ਜਾਣ ਕੇ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 7
क्षत्रधर्मरता नित्यं केशवानुगता: सदा । प्रवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबला: । नावसीदितुमर्न्ति उद्बहन्त: सतां धरम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਾਂਡਵ ਸਦਾ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਕੇਸ਼ਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਹਨ। ਉਹ ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਹਨ। ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ।
Verse 8
धर्मतश्वैव गुप्तास्ते सुवीर्येण च पाण्डवा: । न नाशमधिगच्छेयुरिति मे धीयते मति:,'पाण्डव अपने धर्म तथा उत्तम पराक्रमसे सुरक्षित हैं। अतः वे नष्ट नहीं हो सकते, यह मेरा निश्चित विचार है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਾਂਡਵ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮ—ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣਗੇ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਮਤ ਹੈ।
Verse 9
तत्र बुद्धि प्रवक्ष्यामि पाण्डवान् प्रति भारत । न तु नीति: सुनीतस्य शक््यते<न्वेषितुं परै:
ਹੇ ਭਾਰਤਨੰਦਨ! ਪਾਂਡਵਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਸੁਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਰ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 10
यत् तु शक््यमिहास्माभिस्तान् वै संचिन्त्य पाण्डवान् । बुद्धया प्रयुक्त न द्रोहात् प्रवक्ष्यामि निबोध तत्
ਪਾਂਡਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਲਗਾ ਕੇ ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੋ ਉਪਾਅ ਸੰਭਵ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 11
न वत्वियं मादृशैर्नीतिस्तस्यथ वाच्या कथंचन । सा वत्वियं साधु वक्तव्या न त्वनीति: कथंचन
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸੁਨੀਤੀ’ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਨੀਤੀ’ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
Verse 12
वृद्धानुशासने तात तिष्ठता सत्यशीलिना । अवश्यं त्विह धीरेण सतां मध्ये विवक्षता
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇਂ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਆਚਰਨ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸਯੰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
तत्र नाहं तथा मन्ये यथायमितरो जन:
ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਨਹੀਂ।
Verse 14
तत्र तात न तेषां हि राज्ञां भाव्यमसाम्प्रतम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਅਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇ ਨਰੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਜਨਪਦ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਦਾਨਸ਼ੀਲ, ਉਦਾਰ, ਵਿਨਮ੍ਰ ਅਤੇ ਲੱਜਾਸ਼ੀਲ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 15
पुरे जनपदे चापि यत्र राजा युधिष्ठिर: । दानशीलो वदान्यश्न निभूतो हीनिषेवक: । जनो जनपदे भाव्यो यत्र राजा युधिष्ठिर:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨਗਰ ਅਤੇ ਜਨਪਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਦਾਨਸ਼ੀਲ, ਉਦਾਰ, ਵਿਨਮ੍ਰ ਅਤੇ ਲੱਜਾਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮਮਈ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਘੜਦਾ ਹੈ।
Verse 16
प्रियवादी सदा दान्तो भव्य: सत्यपरो जन: । हृष्ट: पुष्ट: शुचिर्दक्षो यत्र राजा युधिष्ठिर:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸਯੰਮੀ, ਕਲਿਆਣਭਾਗੀ, ਸੱਚ-ਪਰਾਇਣ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
नासूयको न चापीर्षुर्नाभिमानी न मत्सरी । भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुव्रत:
ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਈਰਖਾਲੂ; ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੈਰ-ਦ੍ਵੈਸ਼। ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਰਹਿਣਗੇ।
Verse 18
ब्रह्मघोषाश्व॒ भूयांस: पूर्णाहुत्यस्तथैव च । क्रतवश्व भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणा:
ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਦ-ਧੁਨੀ (ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼) ਪ੍ਰਚੁਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਦੱਖਣਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਮਹਾਕ੍ਰਤੂ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣਗੇ।
Verse 19
सदा च तत्र पर्जन्य: सम्यग्वर्षी न संशय: । सम्पन्नसस्यथा च मही निरातड्का भविष्यति
ਉੱਥੇ ਬੱਦਲ ਸਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਵਰਖਾ ਕਰਨਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਡਰ ਰਹੇਗੀ।
Verse 20
गुणवन्ति च धान्यानि रसवन्ति फलानि च । गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती,“वहाँ गुणयुक्त धान्य, सरस फल, सुगन्धयुक्त माला और मांगलिक शब्दोंसे युक्त वाणी सुलभ होगी
ਉੱਥੇ ਗੁਣਵਾਨ ਅਨਾਜ, ਰਸਭਰੇ ਫਲ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਸੌਖੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 21
वायुश्न सुखसंस्पर्शो निष्प्रतीपं च दर्शनम् । न भयं त्वाविशेत् तत्र यत्र राजा युधिछिर:
ਉੱਥੇ ਹਵਾ ਠੰਢੀ, ਮੰਦ ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗੀ; ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ/ਵਿਚਾਰ ਵਕਰਤਾ ਤੇ ਕਪਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਡਰ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 22
गावश्च बहुलास्तत्र न कृशा न च दुर्बला: । पयांसि दथघिसर्पीषि रसवन्ति हितानि च
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਬਹੁਤ ਹੋਣਗੀਆਂ; ਉਹ ਨਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਸਗੋਂ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਘੀ ਰਸਦਾਰ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਦੇਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
Verse 23
गुणवन्ति च पेयानि भोज्यानि रसवन्ति च । तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिर:,“जिस देशमें राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँ गुणकारी पेय और सरस भोज्य पदार्थ सुलभ होंगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਣਕਾਰੀ ਪੇਅ ਅਤੇ ਰਸਦਾਰ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਚੁਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ-ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
Verse 24
रसा: स्पर्शाश्न गन्धाश्न शब्दाश्षापि गुणान्विता: । दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिर:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਸ, ਸਪਰਸ਼, ਗੰਧ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਗੁਣਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਨ੍ਰਿਪ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਦੇਸ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਵੀ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
धर्माश्चि तत्र सर्वैस्तु सेविताश्न द्विजातिभि: । स्वै: स्वैर्गुणैश्व॒ संयुक्ता अस्मिन् वर्षे त्रयोदशे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼) ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 26
देशे तस्मिन् भविष्यन्ति तात पाण्डवसंयुते । सम्प्रीतिमान् जनस्तत्र संतुष्ट: शुचिरव्यय:,“तात! पाण्डवोंसे संयुक्त देशमें ये सब विशेषताएँ होंगी। वहाँके लोग प्रसन्न, संतुष्ट, पवित्र और विकारशून्य होंगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਆਰੇ! ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣਗੇ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨੇਹੀ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਗਾੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਗੇ।
Verse 27
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत योहरणपर्वमें द्रोणवाक्य एवं गुप्तचर भेजनेसे सम्बन्ध रखनेवाला सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਸਦਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੋਕ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣਣਗੇ, ਵੱਡੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਗੇ।
Verse 28
अशुभाद्धि शुभप्रेप्सुरिष्टयज्ञ: शुभव्रत: । भविष्यति जनस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठटिर:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਦੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨਗੇ। ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਕਰਮ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਵਰਤਾਂ ਤੇ ਸਯਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਗੇ।
Verse 29
त्यक्तवाक्यानृतस्तात शुभकल्याणमड़ल: । शुभार्थेप्सु: शुभमतिर्यत्र राजा युधिष्ठिर:
ਤਾਤ! ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਝੂਠੇ ਬਚਨ ਤਿਆਗਣਗੇ; ਸ਼ੁਭ, ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿਣਗੇ; ਸ਼ੁਭ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣਗੇ।
Verse 30
भविष्यति जनस्तत्र नित्यं चेष्टप्रियव्रत: । धर्मात्मा शक््यते ज्ञातुं नापि तात द्विजातिभि:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਸਦਾ ਠੀਕ ਅਤੇ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਤਾਤ! ਦਵਿਜ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ।
Verse 31
कि पुनः प्राकृतैस्तात पार्थों विज्ञायते क्वचित् । यस्मिन् सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्धुवा क्षमा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਾਤ! ਫਿਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਰਥ ਕਿਵੇਂ ਕਦੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ, ਧੀਰਜ, ਦਾਨ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਖ਼ਿਮਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 32
ह्वी: श्री: कीर्ति: परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् | “सदा इष्टजनोंका प्रिय करना ही उनका व्रत होगा। कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर धर्मात्मा हैं। उनमें सत्य
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲੱਜਾ, ਸ਼੍ਰੀ, ਕੀਰਤੀ, ਪਰਮ ਤੇਜ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ—ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਣ, ਓਥੇ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਵਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 33
एवमेतत् तु संचिन्त्य यत्कृते मन्यसे हितम् । तत् क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येवं श्रद्धधासि मे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਜੋ ਰਾਹ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦਾ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਰ। ਹੇ ਕੌਰਵ-ਵੰਸ਼ਜ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਐਸਾ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ।
Verse 123
यथाह॑मिह वक्तव्यं सर्वथा धर्मलिप्सया । “तात! जो वृद्धपुरुषोंके अनुशासनमें रहनेवाला और सत्यपालक है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਗੱਲ ਹੀ ਕਹੇ।
Verse 136
निवासं धर्मराजस्य वर्षेडस्मिन् वै त्रयोदशे । “अतः इस तेरहवें वर्षमें धर्मराज युधिष्ठिरके निवासके सम्बन्धमें दूसरे लोग जैसी धारणा रखते हैं, वैसा मैं नहीं मानता
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰਹਿਣ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਨੁਮਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond ethically and effectively to an approaching, capable rival: whether to lapse into complacency or to prepare proportionately, balancing justice with pragmatic measures of diplomacy and security.
Discernment-based dharma: wise governance requires realistic assessment of capacities, respect for adversaries, and the calibrated use of policy instruments—applied at the right time and consistent with one’s role-duty (svadharma).
No explicit phalaśruti is stated here; the closing verses function as pragmatic meta-guidance, asserting that correct deliberation and timely execution lead to sustained stability and welfare for the ruler.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.