Adhyaya 97
Adharmic Victory as Unstable; Rules of Restraint, Mediation, and Conciliation (अधर्मविजय-अध्रुवत्व तथा क्षमा-नयः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-parva (Instruction on Royal Duty)
Bhīṣma instructs that a ruler should not seek to conquer the earth through adharma, because such victory is unstable and spiritually unmeritorious, ultimately harming both king and realm. He outlines restraint norms: do not harm one who is disarmed, supplicatory, or openly seeks refuge; do not re-engage a foe overcome by superior force; and observe time-bound restrictions regarding forcibly taken persons and property. He states that a king should contend with a king (not irregular challengers), and that if a brahmin steps between armies seeking peace, combat should cease; violating this boundary damages enduring social limits and discredits the violator in assembly. The chapter further recommends rapid pacification through conciliation and granting of enjoyments/benefits, warning that harsh or misaligned governance drives distressed subjects toward enemy alignment. Finally, it advocates measured treatment of adversaries—do not annihilate them completely—since even minimal security can satisfy an offender, and stable rule rests on a prosperous territory, satisfied officials, and honored ritual authorities.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि जगतीपति को अधर्म के सहारे पृथ्वी जीतने की इच्छा नहीं करनी चाहिए—क्योंकि ऐसी विजय भीतर से ही राज्य और राजा दोनों को खोखला कर देती है। → वे अधर्म-विजय की प्रकृति बताते हैं: वह अस्थायी, अपवित्र और स्वर्ग से गिराने वाली है। फिर वे राजधर्म की सूक्ष्म मर्यादाएँ रखते हैं—पराजित, शस्त्र-त्यागी, कृताञ्जलि और ‘मैं आपका हूँ’ कहने वाले शत्रु पर हिंसा नहीं; कठोर, अन्यायपूर्ण शासन से प्रजा-हृदय में दाह और शत्रुओं को अवसर। → नीति का शिखर-उपदेश: जो धर्म का लोप और मर्यादा-भंग करके विजय पाता है, उसका अनुकरण विजिगीषु राजा को नहीं करना चाहिए; धर्म से प्राप्त विजय ही स्थायी, प्रतिष्ठादायक और राज्य-स्थापन करने वाली है—अधर्म-विजय राजा को और भूमि को नष्ट करती है। → भीष्म व्यवहार-नीति को ठोस उदाहरणों से बाँधते हैं—विजेता को संयम, संतोष, शुद्ध आजीविका, और पराजित के प्रति मर्यादा रखनी चाहिए; अन्यथा अमित्र ‘व्यसन-समूह’ की प्रतीक्षा में पास आ बैठते हैं और राज्य भीतर से टूटने लगता है। → युधिष्ठिर के लिए संकेत छोड़ा जाता है कि राजधर्म केवल रण-नीति नहीं, बल्कि ब्राह्मण-मान, मर्यादा और प्रजा-विश्वास की रक्षा है—अगले उपदेश में यही मर्यादा और अधिक कठोर कसौटी पर रखी जाएगी।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। है २ >> षण्णवतितमो< ध्याय: राजाके छलरहित धर्मयुक्त बर्तावकी प्रशंसा भीष्म उवाच नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपति: । अधर्मविजयं लब्ध्वा को नु मन्येत भूमिप:,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि![ किसी भी भूपालको अधर्मके द्वारा पृथ्वीपर विजय प्राप्त करनेकी इच्छा कभी नहीं करनी चाहिये। अधर्मसे विजय पाकर कौन राजा सम्मानित हो सकता है?
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਗਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਆਦਰਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ?
Verse 2
अधर्मयुक्तो विजयो हाप्रुवो5स्वर्ग्य एव च । सादयत्येष राजानं महीं च भरतर्षभ,अधर्मसे पायी हुई विजय स्वर्गसे गिरानेवाली और अस्थायी होती है। भरतश्रेष्ठ! ऐसी विजय राजा और राज्य दोनोंका पतन कर देती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਐਸੀ ਜਿੱਤ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਰਾਜ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 3
विशीर्णकवचं चैव तवास्मीति च वादिनम् | कृताञ्जलिं न्यस्तशस्त्रं गृहीत्वा न हि हिंसयेत्,जिसका कवच छिजत्न-भिन्न हो गया हो, जो “मैं आपका ही हूँ ऐसा कह रहा हो और हाथ जोड़े खड़ा हो अथवा जिसने हथियार रख दिये हों, ऐसे विपक्षी योद्धाको कैद करके मारे नहीं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦਾ ਕਵਚ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕਹੇ ‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਹਾਂ’, ਜੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ—ਐਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 4
बलेन विजितो यश्व न त॑ युध्येत भूमिप: । संवत्सरं विप्रणयेत् तस्माज्जात: पुनर्भवेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜੋ ਰਾਜਾ ਬਲ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਜੇਤੂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੋਂ ਉਹ ਮਾਨੋ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
जो बलके द्वारा पराजित कर दिया गया हो, उसके साथ राजा कदापि युद्ध न करे। उसे कैद करके एक सालतक अनुकूल रहनेकी शिक्षा दे; फिर उसका नया जन्म होता है। वह विजयी राजाके लिये पुत्रके समान हो जाता है (इसलिये एक साल बाद उसे छोड़ देना चाहिये) ।। नार्वाक्संवत्सरात् कन्या प्रष्टव्या विक्रमाहता । एवमेव धन सर्व यच्चान्यत्सहसा55हृतम्,यदि राजा किसी कनन््याको अपने पराक्रमसे हरकर ले आवे तो एक सालतक उससे कोई प्रश्न न करे (एक सालके बाद पूछनेपर यदि वह कन्या किसी दूसरेको वरण करना चाहे तो उसे लौटा देना चाहिये)। इसी प्रकार सहसा छलसे अपहरण करके लाये हुए सम्पूर्ण धनके विषयमें भी समझना चाहिये (उसे भी एक सालके बाद उसके स्वामीको लौटा देना चाहिये)
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵਿਨਯ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਆਚਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਾਨੋ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਰਾਜੇ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹਰਨ ਕਰਕੇ ਲਿਆਂਦੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਧਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਅਚਾਨਕ ਜਾਂ ਛਲ ਨਾਲ ਲੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ—ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਸਲ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 6
नतु वध्यधन तिषछेत् पिबेयुर्राह्मिणा: पय: । युज्जीरन्नप्यनडुह: क्षन्तव्यं वा तदा भवेत्,चोर आदि अपराधियोंका धन लाया गया हो तो उसे अपने पास न रखे (सार्वजनिक कार्योमें लगा दे) और यदि गौ छीनकर लायी गयी हो तो उसका दूध स्वयं न पीकर ब्राह्मणोंको पिलावे। बैल हों तो उन्हें ब्राह्मगलोग ही गाड़ी आदिमें जोतें अथवा उन सब अपहृत वस्तुओं या धनका स्वामी आकर क्षमा-प्रार्थना करे तो उसे क्षमा करके उसका धन उसे लौटा देना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੰਡਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਧਨ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਬਲ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੀ ਗਾਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਆਪ ਨਾ ਪੀ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜੇ ਬੈਲ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕੰਮ (ਗੱਡੀ ਆਦਿ) ਲਈ ਹੀ ਜੋਤੇ ਜਾਣ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਧਨ ਦਾ ਅਸਲ ਮਾਲਕ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 7
राज्ञा राजैव योद्धव्यस्तथा धर्मो विधीयते । नान्यो राजानमभ्यस्थेदराजन्य: कथउ्चन,राजाको राजाके साथ ही युद्ध करना चाहिये। उसके लिये यही धर्म विहित है। जो राजा या राजकुमार नहीं है, उसे किसी प्रकार भी राजापर अस्त्र-शस्त्रोंका प्रहार नहीं करना चाहिये
ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੇਵਲ ਰਾਜਾ ਹੀ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 8
अनीकयो: संहतयोर्यदीयाद् ब्राह्मणो<न्तरा । शान्तिमिच्छन्नुभयतो न योद्धव्यं तदा भवेत्,दोनों ओरकी सेनाओंके भिड़ जानेपर यदि उनके बीचमें संधि करानेकी इच्छासे ब्राह्मण आ जाय तो दोनों पक्षवालोंको तत्काल युद्ध बंद कर देना चाहिये
ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਫੌਜਾਂ ਟਕਰਾ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਖੜ੍ਹੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਰੋਕ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
मर्यादां शाश्वतीं भिन्द्याद् ब्राह्णं योडभिलड्घयेत् । अथ चेल्लड्घयेदेव मर्यादां क्षत्रियत्रुव:
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਮਰਯਾਦਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲੰਘ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖ਼ਤਰੀਏ ਨੂੰ ਉਸ ਹੱਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 10
यस्तु धर्मविलोपेन मर्यादाभेदनेन च
ਪਰ ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ…
Verse 11
तां वृत्ति नानुवर्तेत विजिगीषुर्महीपति: । धर्मलब्धाद्धि विजयाल्लाभ: को<5भ्यधिको भवेत्
ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 12
जो कोई धर्मका लोप और मर्यादाको भंग करके विजय पाता है, उसके इस बर्तावका विजयाभिलाषी नरेशको अनुसरण नहीं करना चाहिये। धर्मके द्वारा प्राप्त हुई विजयसे बढ़कर दूसरा कौन-सा लाभ हो सकता है? ।। सहसानार्यभूतानि क्षिप्रमेव प्रसादयेत् । सान्त्वेन भोगदानेन स राज्ञां परमो नयः,विजयी राजाको चाहिये कि वह मधुर वचन बोलकर और उपभोगकी वस्तुएँ देकर अनार्य (म्लेच्छ आदि) प्रजाको शीघ्रतापूर्वक प्रसन्न कर ले। यही राजाओंकी सर्वोत्तम नीति है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਕੋਈ ਧਰਮ ਦਾ ਲੋਪ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਸਾਮਗਰੀ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਅਨਾਰਯ (ਮਲੇਛ ਆਦਿ) ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਛੇਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ; ਇਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਨੀਤੀ ਹੈ।
Verse 13
भुज्यमाना हाायोगेन स्वराष्ट्रादभितापिता: । अमित्रास्तमुपासीरन् व्यसनौधप्रतीक्षिण:,यदि ऐसा न करके अनुचित कठोरताके द्वारा उनपर शासन किया जाता है तो वे दुखी होकर अपने देशसे चले जाते हैं और शत्रु बनकर विजयी राजाकी विपत्तिके समयकी बाट देखते हुए कहीं पड़े रहते हैं
ਜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰਕੇ ਅਣਉਚਿਤ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ ਬਣ ਕੇ, ਜਿੱਤੂ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਬਿਪਤਾ ਆਉਣ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਤੇ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
अमित्रोपग्रहं चास्य ते कुर्यु: क्षिप्रमापदि । संतुष्टा: सर्वतो राजन् राजव्यसनकाड्क्षिण:,राजन्! जब विजयी राजापर कोई विपत्ति आ जाती है, तब वे राजापर संकट पड़नेकी इच्छा रखनेवाले लोग विपक्षियोंद्वारा सब प्रकारसे संतुष्ट हो राजाके शत्रुओंका पक्ष ग्रहण कर लेते हैं
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਜਿੱਤੂ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਬਿਪਤਾ ਆ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬਦਹਾਲੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 15
नामित्रो विनिकर्तव्यो नातिच्छेद्य:ः कथठ्चन । जीवित हाृप्यतिच्छिन्न: संत्यजेच्च कदाचन,शत्रुके साथ छल नहीं करना चाहिये। उसे किसी प्रकार भी अत्यन्त उच्छिन्न करना उचित नहीं है। अत्यन्त क्षत-विक्षत कर देनेपर वह कभी अपने जीवनका त्याग भी कर सकता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਤਰੂ ਨਾਲ ਛਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੱਟ ਕੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਛੀਨ ਲਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 16
अल्पेनापि च संयुक्तस्तुष्यत्येव नराधिप: । शुद्ध जीवितमेवापि तादृशो बहु मन्यते,राजा थोड़े-से लाभसे भी संयुक्त होनेपर संतुष्ट हो जाता है। वैसा नरेश निर्दोष जीवनको ही बहुत अधिक महत्त्व देता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਰਾਧਿਪ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਲਾਭ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਮੰਨਦਾ ਹੈ—ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
यस्य स्फीतो जनपद: सम्पन्न: प्रियराजक: । संतुष्टभृत्यसचिवो दृढमूल: स पार्थिव:,जिस राजाका देश समृद्धिशाली, धन-धान्यसे सम्पन्न तथा राजभक्त होता है और जिसके सेवक एवं मन्त्री संतुष्ट रहते हैं, उसीकी जड़ मजबूत मानी जाती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਜਨਪਦ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਭ੍ਰਿਤ੍ਯ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ—ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਮੂਲ, ਅਰਥਾਤ ਸਥਿਰ ਰਾਜ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
ऋत्विक्पुरोहिताचार्या ये चान्ये श्रुतसत्तमा: । पूजाह[: पूजिता यस्य स वै लोकविदुच्यते,जो राजा ऋत्विज, पुरोहित, आचार्य तथा अन्यान्य पूजाके पात्र शास्त्रज्ञोंका सत्कार करता है, वही लोक-गतिको जाननेवाला कहा जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਰਾਜਾ ਰਿਤ੍ਵਿਕਾਂ, ਪੁਰੋਹਿਤ, ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੁਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਜਾਣੂਆਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਨ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਲੋਕ-ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
एतेनैव च वृत्तेन महीं प्राप सुरोत्तम: । अनेन चेन्द्रविषयं विजिगीषन्ति पार्थिवा:,इसी बर्तावसे देवराज इन्द्रने राज्य पाया था और इसी बर्तावके द्वारा भूपालगण स्वर्गलोकपर विजय पाना चाहते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸੇ ਹੀ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇੰਦਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਇੰਦਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
भूमिवर्ज धनं राजा जित्वा राजन् महाहवे । अपि चान्नौषधी: शश्वदाजहार प्रतर्दन:,राजन! पूर्वकालमें राजा प्रतर्दन महासमरमें विजय प्राप्त करके पराजित राजाकी भूमिको छोड़कर शेष सारा धन, अन्न एवं औषध अपनी राजधानीमें ले आये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤર્દਨ ਨੇ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਧਨ ਲੈ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਅੰਨ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 21
अन्निहोत्राग्निशेषं च हविभोजनमेव च । आजहार दिवोदासस्ततो विप्रकृतो&भवत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਿਵੋਦਾਸ ਨੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਹਵਿ ਲਈ ਨਿਯਤ ਭੋਜਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਲੈ ਲਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅਪਰਾਧੀ (ਵਿਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
Verse 22
राजा दिवोदास अन्निहोत्र, यज्ञका अंगभूत हविष्य तथा भोजन भी हर लाये थे। इसीसे वे तिरस्कृत हुए ।। सराजकानि राष्ट्राणि नाभागो दक्षिणां ददौ | अन््यत्र श्रोत्रियस्वाच्च तापसार्थाच्च भारत
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਨਾਭਾਗ ਨੇ ਰਾਜਾ-ਰਹਿਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਕੇਵਲ ਦੋ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਛੂਟ ਰੱਖੀ—ਜੇ ਹੱਕ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ (ਵੇਦ-ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ) ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਹੋਵੇ।
Verse 23
भरतनन्दन! राजा नाभागने श्रोत्रिय और तापसके धनको छोड़कर शेष सारा राष्ट्र दक्षिणारूपमें ब्राह्मणोंको दे दिया ।। उच्चावचानि वित्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर । आसन राज्ञां पुराणानां सर्व तनन््मम रोचते,युधिष्ठिर! प्राचीन धर्मज्ञ राजाओंके पास जो नाना प्रकारके धन थे, वे सब मुझे भी अच्छे लगते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਰਾਜਾ ਨਾਭਾਗ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਾਂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮਜਾਣੂ ਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਸੀ—ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸਰਾਹਣਯੋਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
Verse 24
सर्वविद्यातिरेकेण जयमिच्छेन्महीपति: । न मायया न दम्भेन य इच्छेद् भूतिमात्मन:,जिस राजाको अपना वैभव बढ़ानेकी इच्छा हो, वह सम्पूर्ण विद्याओंके उत्कर्षद्वारा विजय पानेकी इच्छा करे; दम्भ या पाखण्डद्वारा नहीं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਵੈਭਵ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਕਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ; ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਦੰਭ-ਪਖੰਡ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ।
Verse 93
असंख्येयस्तदूर्ध्व स्थादनादेयश्व संसदि । इन दोनोंमेंसे जो कोई भी पक्ष ब्राह्मणका तिरस्कार करता है, वह सनातनकालसे चली आयी हुई मर्यादाको तोड़ता है। यदि अपनेको क्षत्रिय कहनेवाला अधम योद्धा उस मर्यादाका उल्लंघन कर ही डाले तो उसके बादसे उसे क्षत्रियजातिके अंदर नहीं गिनना चाहिये और क्षत्रियोंकी सभामें उसे स्थान भी नहीं देना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਚਿਰ-ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੱਤਰੀ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨੀਚ ਯੋਧਾ ਉਸ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 95
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें विजयाभथिलाषी राजाका बर्तावविषयक पंचानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਚਰਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਪਚਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
Verse 96
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि विजिगीषमाणपृत्ते षण्णवतितमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਛਿਆਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler may pursue swift territorial gain through adharma; Bhīṣma argues that such gain is politically fragile and ethically defective, and that lawful restraint—even when costly in the short term—is the condition for durable sovereignty.
Power must be subordinated to dharma: victory acquired by boundary-breaking undermines legitimacy, while restraint toward the vulnerable, acceptance of peace mediation, and calibrated conciliation prevent cycles of retaliation and stabilize the polity.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the chapter’s meta-claim is pragmatic-normative: dharma-based victory yields superior, lasting benefit compared to adharmic success, which erodes both moral standing and political security.