Adhyaya 90
Adhyāya 90 — Protection of Livelihoods, Brahmanical Subsistence Norms, and Royal Oversight (राष्ट्रवृत्ति-राष्ट्रगुप्ति-उपदेशः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Royal Duty) — Governance, Protection, and Social Order
Bhīṣma outlines procedural rājadharma aimed at sustaining social order and preventing exploitation. He first restricts arbitrary appropriation of forest produce, presenting root-and-fruit subsistence as a protected Brahmanical norm and warning against deprivation caused by interference. If a Brahmin adopts severe renunciation that threatens household maintenance, the king should arrange a lawful livelihood; if the person persists in disruptive conduct, correction is to occur through Brahmanical assembly and graded admonition, beginning indirectly and escalating only if necessary. Bhīṣma then grounds the polity in productive life—agriculture, cattle-keeping, and trade—while positioning the Vedic triad as a higher sustaining order. Coercive power is justified as a protective institution against predatory disruptors, and the king is instructed to defend subjects, conduct rites, and maintain readiness for strategic engagement. The chapter stresses continuous self-audit by the ruler: identifying vulnerabilities, monitoring reputation, and deploying authorized intelligence to gauge public approval and administrative integrity. Finally, Bhīṣma highlights welfare criteria—merchants not overburdened by taxes, farmers not excessively pressured—and frames protection as the condition by which all beings ‘live by what is given,’ concluding that these measures constitute both the kingdom’s functioning and its security.
Chapter Arc: शरशय्या पर स्थित भीष्म युधिष्ठिर को राज्य-रक्षा का सूक्ष्म धर्म बताते हैं—राजा का पहला कर्तव्य प्रजा की जीविका और मर्यादा की रक्षा है, विशेषतः ब्राह्मणों और कृषकों के प्रति। → भीष्म कर-व्यवस्था, भोग-वितरण और सामाजिक अनुशासन की सीमाएँ खींचते हैं: वनस्पतियों-फलमूल का अनावश्यक विनाश न हो; ब्राह्मणों के लिए पहले व्यवस्था हो; शेष से अन्य जन उपभोग करें; ब्राह्मण-अपराध से किसी का हरण न हो। यदि कोई विप्र त्याग-वृत्ति लेकर भीषण कष्ट में हो, तो राजा को उसकी वृत्ति की परिकल्पना करनी चाहिए—और न माने तो ब्राह्मण-सभा में मर्यादा-स्थापन हेतु उसे समझाना चाहिए। → राजधर्म का तीखा आदेश उभरता है: 'शत्रून् जय, प्रजा रक्ष, यजस्व, युध्यस्व'—राजा को एक साथ दण्ड, रक्षा, यज्ञ-व्यवस्था और युद्ध-कर्तव्य निभाने हैं; साथ ही राज्य के भीतर 'क्रुद्ध आशीविष' जैसे दुष्टों/उपद्रवियों को पहचानकर नियंत्रित करना है, ताकि राष्ट्र भीतर से विषाक्त न हो। → भीष्म शासन की कसौटी कृषकों पर रखते हैं: क्या कर-पीड़ा से किसान राष्ट्र छोड़ तो नहीं रहे? क्योंकि वही राज-धुर वहन करते हैं और समस्त समाज का पोषण करते हैं। अंत में वे युधिष्ठिर को योग्य, धर्मज्ञ, धैर्यवान, युद्ध में पीठ न दिखाने वाले सेवकों/वीरों से प्रशासन चलाने की प्रेरणा देते हैं। → युधिष्ठिर के सामने अगला प्रश्न खुला रह जाता है—इन आदर्शों को वास्तविक शासन-यंत्र (गुप्तचर, दण्डनीति, कर-संतुलन) में कैसे उतारा जाए?
Shlokas
Verse 1
ऑपन- माल छा अपि्>-ऋा-ज एकोननवतितमो<ध्याय: राजाके कर्तव्यका वर्णन भीष्म उवाच वनस्पतीन् भक्ष्यफलात् न च्छिन्द़्ुर्विषये तव | ब्राह्मणानां मूलफल धर्म्यमाहुर्मनीषिण:,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! जिन वृक्षोंके फल खानेके काम आते हैं, उनको तुम्हारे राज्यमें कोई काटने न पावे, इसका ध्यान रखना चाहिये। मनीषी पुरुष मूल और फलको धर्मतः ब्राह्मणोंका धन बताते हैं। इसलिये भी उनको काटना ठीक नहीं है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖੀਂ ਕਿ ਖਾਣਯੋਗ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੋਈ ਨਾ ਕੱਟੇ। ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਲ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਧਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅਜੇਹੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੱਟਣੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
Verse 2
ब्राह्मणेभ्योडतिरिक्तं च भुज्जीरन्नितरे जना: । न ब्राह्मणापराधेन हरेदन्य: कथंचन,ब्राह्मणोंसे जो बच जाये, उसीको दूसरे लोग अपने उपभोगमें लावें। ब्राह्यणका अपराध करके अर्थात् उसे भोग वस्तु न देकर दूसरा कोई किसी प्रकार भी उसका अपहरण न करे
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਬਚੇ, ਉਹੀ ਹੋਰ ਲੋਕ ਭੋਗਣ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ—ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਦਾ ਦੇਯ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਦੇ ਕੇ—ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਹੜਪੇ।
Verse 3
विप्रश्नेत् त्यागमातिष्ठेदात्मार्थ वृत्तिकर्शित: । परिकल्प्यास्य वृत्ति: स्थात् सदारस्य नराधिप,राजन! यदि ब्राह्मण अपने लिये जीविकाका प्रबन्ध न होनेसे दुर्बल हो जाय और उस राज्यको छोड़कर अन्यत्र जाने लगे तो राजाका कर्तव्य है कि परिवारसहित उस ब्राह्मणके लिये जीविकाकी व्यवस्था करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਅਭਾਵ ਕਾਰਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਗੁਜ਼ਾਰਾ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦਾ ਹੈ।
Verse 4
स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदि । कस्मिन्निदानीं मर्यादामयं लोक: करिष्यति,इतनेपर भी यदि वह ब्राह्मण न लौटे तो ब्राह्मणोंके समाजमें जाकर राजा उससे यों कहे --“ब्रह्मन! यदि आप यहाँसे चले जायँगे तो ये प्रजावर्गके लोग किसके आश्रयमें रहकर धर्ममर्यादाका पालन करेंगे?”
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾ ਮੁੜੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਆਖੇ—“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਕਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਭਾਏਗੀ?”
Verse 5
असंशयं निवर्तेत न चेद् वक्ष्यत्यतः परम् । पूर्व परोक्ष॑ं कर्तव्यमेतत् कौन्तेय शाश्वतम्,इतना सुनकर वह निश्चय ही लौट आयेगा। यदि इतनेपर भी वह कुछ न बोले तो राजाको इस प्रकार कहना चाहिये--“भगवन्! मेरे द्वारा जो पहले अपराध बन गये हों, उन्हें आप भूल जाये, कुन्तीनन्दन! इस प्रकार विनयपूर्वक ब्राह्मणको प्रसन्न करना राजाका सनातन कर्तव्य है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ। ਜੇ ਇਤਨਾ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ—‘ਭਗਵਨ! ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਅਪਰਾਧ ਹੋਏ ਹੋਣ, ਉਹ ਆਪ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।’ ਹੇ ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਕਰਤੱਵ ਹੈ।”
Verse 6
आहुरेतज्जना नित्यं न चैतच्छुद्धधाम्यहम् । निमन्त्रयश्न भवेद् भोगैरवृत्त्या च तदाचरेत्,लोग कहते हैं कि ब्राह्मणको भोग-सामग्रीका अभाव हो तो उसे भोग अर्पित करनेके लिये निमन्त्रित करे और यदि उसके पास जीविकाका अभाव हो तो उसके लिये जीविकाकी व्यवस्था करे, परंतु मैं इस बातपर विश्वास नहीं करता; (क्योंकि ब्राह्मणमें भोगेच्छाका होना सम्भव नहीं है)
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਲੋਕ ਸਦਾ ਇਹ ਆਖਦੇ ਹਨ—‘ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਲ ਭੋਗ-ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਭੇਟ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਜੇ ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੋ।’ ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਭੋਗ-ਲਾਲਸਾ ਮੰਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਵੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਨਹੀਂ।”
Verse 7
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानामिह जीवनम् | ऊर्ध्व॑ चैव त्रयी विद्या सा भूतान् भावयत्युत,खेती, पशुपालन और वाणिज्य--ये तो इसी लोकमें लोगोंकी जीविकाके साधन हैं; परंतु तीनों वेद ऊपरके लोकोंमें भी रक्षा करते हैं। वे ही यज्ञोंद्वारा समस्त प्राणियोंकी उत्पत्ति और वृद्धिमें हेतु हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਖੇਤੀ, ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਪਾਰ—ਇਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਪਰ ਤ੍ਰਯੀ ਵਿਦਿਆ—ਤਿੰਨ ਵੇਦ—ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਤੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।”
Verse 8
तस्यां प्रवर्तमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिन: । दस्यवस्तद्व धायेह ब्रह्मा क्षत्रमथासृजत्,जो लोग उस वेदविद्याके अध्ययनाध्यापनमें अथवा वेदोक्त यज्ञ-यागादि कर्मोमें बाधा पहुँचाते हैं, वे डकैत हैं। उन डाकुओंका वध करनेके लिये ही ब्रह्माजीने क्षत्रिय जातिकी सृष्टि की है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜਦੋਂ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ-ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਯਜ्ञਕਰਮ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਦੱਸੂਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਵਰਗ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।”
Verse 9
शत्रून् जय प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्न्प । युध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन,नरेश्वर! कौरवनन्दन! तुम शत्रुओंको जीतो, प्रजाकी रक्षा करो, नाना प्रकारके यज्ञ करते रहो और समरभूमिमें वीरतापूर्वक लड़ो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਹੇ ਕੌਰਵਨੰਦਨ! ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕ੍ਰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਯਜ्ञ ਕਰਦਾ ਰਹਿ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਮੰਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਬਣ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ।”
Verse 10
संरक्ष्यान् पालयेद् राजा स राजा राजसत्तम: | ये केचित् तान् न रक्षन्ति तैर्थों नास्ति कश्चन,जो रक्षा करनेके योग्य पुरुषोंकी रक्षा करता है, वही राजा समस्त राजाओंमें शिरोमणि है। जो रक्षाके पात्र मनुष्योंकी रक्षा नहीं करते, उन राजाओंकी जगत्को कोई आवश्यकता नहीं है
ਜੋ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਯੋਗ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਜੋ ਰੱਖਣਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਐਸੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 11
सदैव राज्ञा योद्धव्यं सर्वलोकाद् युधिष्िर । तस्माद्धेतोहि युज्जीत मनुष्यानेव मानव:,युधिष्ठिर! राजाको सब लोगोंकी भलाईके लिये सदा ही युद्ध करना अथवा उसके लिये उद्यत रहना चाहिये। अतः वह मानवशिरोमणि नरेश शत्रुओंकी गतिविधिको जाननेके लिये मनुष्योंको ही गुप्तचर नियत कर दे
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਜਾਣਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਪਤਚਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ।
Verse 12
आन्तरेभ्य: परान् रक्षन् परेभ्य: पुनरान्तरान् | परान् परेभ्य: स्वान् स्वेभ्य: सर्वान् पालय नित्यदा,युधिष्ठिर! जो लोग अपने अन्तरंग हों, उनसे बाहरी लोगोंकी रक्षा करो और बाहरी लोगोंसे सदा अन्तरंग व्यक्तियोंको बचाओ। इसी प्रकार बाहरी व्यक्तियोंकी बाहरके लोगोंसे और समस्त आत्मीयजनोंकी आत्मीयोंसे सदा रक्षा करते रहो
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਅਤੇ ਬਾਹਰਲਿਆਂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਅੰਦਰਲਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲਿਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ—ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਸਦਾ—ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ।
Verse 13
आत्मानं सर्वतो रक्षन् राजन् रक्षस्व मेदिनीम् । आत्ममूलमिदं सर्वमाहुर्व विदुषो जना:,राजन! तुम सब ओरसे अपनी रक्षा करते हुए ही इस सारी पृथ्वीकी रक्षा करो; क्योंकि विद्वान् पुरुषोंका कहना है कि इन सबका मूल अपना सुरक्षित शरीर ही है
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਮੂਲ ਆਪਣਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦੇਹ ਹੀ ਹੈ।
Verse 14
कि छिद्रंं को नु सड़ो मे कि वास्त्यविनिपातितम् । कुतो मामाश्रयेद् दोष इति नित्यं विचिन्तयेत्,मुझमें कौन-सी दुर्बलता है, किस तरहकी आसक्ति है और कौन-सी ऐसी बुराई है, जो अबतक दूर नहीं हुई है और किस कारणसे मुझपर दोष आता है? इन सब बातोंका राजाको सदा विचार करते रहना चाहिये
ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਆਸਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਅਜੇ ਤੱਕ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?—ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਵਿਚਾਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 15
अतीतदिदतसे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः । गुप्तैशज्ारैरनुमतै: पृथिवीमनुसारयेत्,कलतक मेरा जैसा बर्ताव रहा है, उसकी लोग प्रशंसा करते हैं या नहीं? इस बातका पता लगानेके लिये अपने विश्वासपात्र गुप्तचरोंको पृथ्वीपर सब ओर घुमाते रहना चाहिये
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੇਜ ਕੇ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਵਾਓ।
Verse 16
जानीयुर्यदि ते वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुन: । कच्चिद् रोचेज्जनपदे कच्चिद् राष्ट्र च मे यश:,उनके द्वारा यह भी पता लगाना चाहिये कि यदि अबसे लोग मेरे बर्तावको जान लें तो उसकी प्रशंसा करेंगे या नहीं। क्या बाहरके गाँवोंमें और समूचे राष्ट्रमें मेरा यश लोगोंको अच्छा लगता है?
ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਆਚਰਨ ਜਾਣ ਲੈਣ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨਗੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 17
धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपपलायिनाम् | राष्ट्र तु येडनुजीवन्ति ये तु राज्ञोडनुजीविन:,सर्वान् सुपरिणीतांस्तान् कारयेथा युधिष्ठिर । युधिष्ठिर! जो धर्मज्ञ, धैर्यवान् और संग्राममें कभी पीठ न दिखानेवाले शूरवीर हैं, जो राज्यमें रहकर जीविका चलाते हैं अथवा राजाके आश्रित रहकर जीते हैं तथा जो मन्त्रिगण और तटस्थवर्गके लोग हैं, वे सब तुम्हारी प्रशंसा करें या निन्दा, तुम्हें सबका सत्कार ही करना चाहिये
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਲਾਇਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਜੋ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਯਥੋਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वश: । ये च त्वाभिप्रशंसेयुर्निन्दियुरथवा पुन:
ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਮਾਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜੋ ਮੱਧਸਥ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਕੀ ਉਹ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨਗੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਿੰਦਾ।
Verse 19
एकान्तेन हि सर्वेषां न शक््यं तात रोचितुम् । मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत,तात! किसीका कोई भी काम सबको सर्वथा अच्छा ही लगे, ऐसा सम्भव नहीं है, भरतनन्दन! सभी प्राणियोंके शत्रु, मित्र और मध्यस्थ होते हैं
ਤਾਤ! ਸਭ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ, ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਸਥ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
युधिछिर उवाच तुल्यबाहुबलानां च तुल्यानां च गुणैरपि । कथं स्यादधिक: कश्चित् स च भुज्जीत मानवान्,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! जो बाहुबलमें एक समान हैं और गुणोंमें भी एक समान हैं, उनमेंसे कोई एक मनुष्य सबसे अधिक कैसे हो जाता है, जो अन्य सब मनुष्योंपर शासन करने लगता है?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾਮਹ! ਜੋ ਬਾਹੂਬਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?
Verse 21
भीष्म उवाच यच्चरा हाचरानद्युरदंष्टान् दंष्टिणस्तथा । आशीविषा इव क्ुद्धा भुजजड़ान् भुजगा इव,भीष्मजीने कहा--राजन! जैसे क्रोधमें भरे हुए बड़े-बड़े विषधर सर्प दूसरे छोटे सर्पोंको खा जाते हैं, जिस प्रकार पैरोंसे चलनेवाले प्राणी न चलनेवाले प्राणियोंको अपने उपभोगमें लाते हैं और दाढ़वाले जन्तु बिना दाढ़वाले जीवोंको अपना आहार बना लेते हैं (उसी प्राकृतिक नियमके अनुसार बहुसंख्यक दुर्बल मनुष्योंपर एक सबल मनुष्य शासन करने लगता है)
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਹਾਰ ਬਣਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪ ਹੋਰ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਠੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਅਨੇਕਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
एतेभ्यश्चाप्रमत्त: स्यात् सदा शत्रोर्युधिष्ठिर । भारुण्डसदृशा होते निपतन्ति प्रमादतः,युधिष्ठिर! इन सभी हिंसक जन्तुओं तथा शत्रुकी ओरसे राजाको सदा सावधान रहना चाहिये; क्योंकि असावधान होनेपर ये गिद्ध पक्षियोंके समान सहसा टूट पड़ते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਖਤਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਰੁੰਡ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਝਪਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
कच्चित् ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ति करार्दिता: | क्रीणन्तो बहुनालल्पेन कान्तारकृतविश्रमा:,ऊँचे या नीचे भावसे माल खरीदनेवाले और व्यापारके लिये दुर्गम प्रदेशोंमें विचरनेवाले वैश्य तुम्हारे राज्यमें करके भारी भारसे पीड़ित हो उद्विग्न तो नहीं होते हैं?
ਕੀ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਕਰਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਦਾਸ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਕਦੇ ਉੱਚੇ ਤੇ ਕਦੇ ਨੀਵੇਂ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਾਲ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ?
Verse 24
कच्चित् कृषिकरा राष्ट्र न जहत्यतिपीडिता: । ये वहन्ति धुरं राज्ञां ते भरन्तीतरानपि,किसानलोग अधिक लगान लिये जानेके कारण अत्यन्त कष्ट पाकर तुम्हारा राज्य छोड़कर तो नहीं जा रहे हैं। क्योंकि किसान ही राजाओंका भार ढोते हैं और वे ही दूसरे लोगोंका भी भरण-पोषण करते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕੀ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅਤਿ ਪੀੜਾ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਢੋਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹੀ ਹੋਰ ਸਭ ਦਾ ਭਰਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
इतो दत्तेन जीवन्ति देवा: पितृगणास्तथा । मानुषोरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा,इन्हींके दिये हुए अन्नसे देवता, पितर, मनुष्य, सर्प, राक्षस और पशु-पक्षी--सबकी जीविका चलती है
ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰ-ਗਣ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ, ਸੱਪ, ਰਾਖਸ਼, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਵੀ ਜੀਵਿਕਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਸਮੂਹ ਜੀਵਨ-ਜਾਲ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਤੰਭ ਹੈ।
Verse 26
एषा ते राष्ट्रवत्तिश्न राज्ञां गुप्तिश्न भारत । एतमेवार्थमाश्रित्य भूयो वक्ष्यामि पाण्डव,भरतनन्दन! यह मैंने राजाके राष्ट्रके साथ किये जानेवाले बर्तावका वर्णन किया। इसीसे राजाओंकी रक्षा होती है। पाण्डुकुमार! इसी विषयको लेकर मैं आगेकी भी बात कहूँगा
ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਯੋਗ ਵਰਤਾਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਂਡਵ! ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਂਗਾ।
Verse 88
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वरमें कोशसंग्रहके प्रकारका वर्णनविषयक अद्ठासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ (ਕੋਸ਼) ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 89
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि राष्ट्रगुप्तौ एकोननवतितमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਗੁਪਤੀ (ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ) ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਉਣਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 186
सर्वान् सुपरिणीतांस्तान् कारयेथा युधिष्ठिर । युधिष्ठिर! जो धर्मज्ञ, धैर्यवान् और संग्राममें कभी पीठ न दिखानेवाले शूरवीर हैं, जो राज्यमें रहकर जीविका चलाते हैं अथवा राजाके आश्रित रहकर जीते हैं तथा जो मन्त्रिगण और तटस्थवर्गके लोग हैं, वे सब तुम्हारी प्रशंसा करें या निन्दा, तुम्हें सबका सत्कार ही करना चाहिये
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜੋ ਲੋਕ ਸੁ-ਤਾਲੀਮਯਾਫ਼ਤਾ ਅਤੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਯਥਾਯੋਗ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰ। ਉਹ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ—ਜੋ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਹਨ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ; ਜੋ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਗਣ ਤੇ ਤਟਸਥ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ—ਸਭ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter restricts arbitrary cutting or seizure of edible forest produce within one’s jurisdiction, framing root-and-fruit subsistence—especially for Brahmanical life—as a protected, dharmically sanctioned entitlement that should not be obstructed.
Bhīṣma recommends graded procedure: first provide lawful support where hardship drives extreme conduct; if correction is needed, begin with indirect restraint, then formal admonition through a Brahmanical assembly, escalating only when earlier measures fail—preserving both order and legitimacy.
Yes. It defines excellence functionally: a king is foremost when he protects those who should be protected, monitors vulnerabilities and reputation, prevents predation, and ensures merchants and farmers are not driven to fear or flight by excessive fiscal pressure.