Adhyaya 87
दुर्ग-निवेश-राजधर्मः | Fortified Capital and the King’s Residential Polity (Rājadharma)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on the Duties of Kings)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma what kind of city a king should personally inhabit, whether built by himself or commissioned. Bhīṣma frames the inquiry as appropriate to a ruler residing with sons, brothers, and allies, then outlines “durga-karma” (the operational science of fortification and secure settlement). He lists six fort types—desert, earthen, mountain, human-garrisoned, water, and forest—and describes the ideal capital as well-stocked with grain and weapons, protected by strong ramparts and moats, and supported by elephants, horses, and chariots. The city should include learned persons and skilled artisans, accumulated stores, a disciplined and dharmic populace, orderly commerce, public squares and markets, and an atmosphere of calm security. The king is instructed to expand treasury, forces, alliances, and lawful transactions while removing faults in town and countryside. Detailed inventory guidance follows: armories and granaries; mechanical devices and medical supplies; materials such as wood, metal, charcoal, resins, fibers, leather, sinew, ropes, and specialized grasses; water reservoirs and wells; and preservation of productive trees. Bhīṣma emphasizes honoring priests and experts (ritualists, teachers, master archers, architects, physicians), appointing people to their proper duties, rewarding the righteous, restraining the unrighteous, and maintaining internal/external intelligence through spies. The chapter closes with welfare and legitimacy norms: regular sacrifices and non-coercive giving, protection of subjects, avoidance of blameworthy acts, and sustained support for the poor, orphaned, elderly, and widowed, as well as respectful engagement with ascetics—trusted in limited ways and managed with prudent balance.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्नों के उत्तर में भीष्म राजधर्म के व्यावहारिक पक्ष को छूते हैं—राजा कहाँ और कैसे सुरक्षित रहे, और राज्य-रक्षा के लिए दुर्ग-व्यवस्था कैसी हो। → भीष्म बताते हैं कि केवल शौर्य नहीं, सतत सेवा-तत्परता, कही बात को ध्यान से सुनकर ठीक-ठीक समझना, स्मरण रखना, और कार्य-परिणाम का तर्कपूर्वक विचार—ये सब राज्य-रक्षा की नींव हैं। फिर वे दुर्ग-निर्माण/दुर्ग-प्रबन्ध का ‘विशेष’ वर्णन आरम्भ करते हैं और युधिष्ठिर को वैसा ही करने का आग्रह करते हैं। → दुर्ग की आत्मा ‘संग्रह और तैयारी’ में है—अन्न-भाण्डागार, आयुधागार, यन्त्र-आयुधालय, तथा काष्ठ-लोहा-धानभूसी-कोयला-बाँस-सींग-हड्डी-मज्जा-तेल-घी-क्षौद्र-औषधि आदि सामग्री का प्रयत्नपूर्वक संचय/वृद्धि; साथ ही गुप्तचर-नेत्रों द्वारा उदासीन, शत्रु और मित्र—सबके अभिप्राय को नगर और जनपद में निरन्तर जानना। → भीष्म संक्षेप में उन लक्षणों का निर्देश देते हैं जिनसे राजा स्वयं जिस नगर/दुर्ग में निवास करे वह उपयुक्त और सुरक्षित हो—प्रश्नानुसार नीति का सार प्रस्तुत कर देते हैं। → अगले अध्याय में दुर्ग-परिक्षा/दुर्ग-नीति के शेष सूक्ष्म मानदण्डों और अनुप्रयोग की ओर संकेत बना रहता है।
Shlokas
Verse 1
अत-४-णर+ ३. सेवा करनेको सदा तैयार रहना, कही हुई बातको ध्यानसे सुनना, उसे ठीक-ठीक समझना, याद रखना, किस कार्यका कैसा परिणाम होगा-इसपर तर्क करना, यदि अमुक प्रकारसे कार्य सिद्ध न हुआ तो क्या करना चाहिये?--इस तरह वितर्क करना, शिल्प और व्यवहारकी जानकारी रखना और तत्त्वका बोध होना--ये आठ गुण पौराणिक सूतमें होने चाहिये। २, शिकार, जूआ, परस्त्रीप्रसंग और मदिरापान--ये चार कामजनित दोष और मारना, गाली बकना तथा दूसरेकी चीज खराब कर देना--ये तीन क्रोधजनित दोष मिलकर सात दुर्व्यसन माने गये हैं। षडशीतितमो< ध्याय: राजाके निवासयोग्य नगर एवं दुर्गका वर्णन, उसके लिये प्रजापालनसम्बन्धी व्यवहार तथा तपस्वीजनोंके समादरका निर्देश युधिष्ठिर उदाच कथंविध॑ पुरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति । कृतं वा कारयित्वा वा तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! राजाको स्वयं कैसे नगरमें निवास करना चाहिये? वह पहलेसे बनी हुई राजधानीमें रहे या नये नगरका निर्माण कराकर उसमें निवास करे, यह मुझे बताइये?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਰਾਜਾ ਆਪ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਵਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰੇ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
भीष्म उवाच वस्तव्यं यत्र कौन्तेय सपुत्रज्ञातिबन्धुना । न्याय्यं तत्र परिप्रष्टं वृत्ति गुप्तिंच भारत,भीष्मजीने कहा--भारत! कुन्तीनन्दन! पुत्र, कुटुम्बीजन तथा बन्धुवर्गके साथ राजा जिस नगरमें निवास करे, उसमें जीवन-निर्वाह तथा रक्षाकी व्यवस्थाके सम्बन्धमें तुम्हारा प्रश्न करना न्यायसड्भत है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਹੇ ਭਾਰਤ! ਰਾਜਾ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਗਿਆਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਨਿਆਂਯੋਗ ਹੈ।
Verse 3
तस्मात् ते वर्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषत: । श्रुत्वा तथा विधातव्यमनुष्ठेयं च यत्नत:
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੁਰਗ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ—ਅਪਣਾਉਣ ਯੋਗ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੀਂ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੀਂ।
Verse 4
इसलिये मैं तुम्हारे समक्ष दुर्गनिर्माणकी क्रियाका विशेषरूपसे वर्णन करूँगा। तुम इस विषयको सुनकर वैसा ही करना और प्रयत्नपूर्वक दुर्गका निर्माण कराना ।। षड्विध॑ दुर्गमास्थाय पुराण्यथ निवेशयेत् । सर्वसम्पत्प्रधानं यद् बाहुल्यं चापि सम्भवेत्
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਉਣਾ। ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਗਰ ਵਸਾਏ—ਐਸੀ ਯੋਜਨਾ ਚੁਣ ਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸੰਸਾਧਨ ਅਤੇ ਰਸਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਵੀ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਸਕੇ।
Verse 5
जहाँ सब प्रकारकी सम्पत्ति प्रचुरमात्रामें भरी हुई हो तथा जो स्थान बहुत विस्तृत हो, वहाँ छ: प्रकारके दुर्गोंका आश्रय लेकर राजाको नये नगर बसाने चाहिये ।। धन्वदुर्ग महीदुर्ग गिरिदुर्ग तथैव च । मनुष्यदुर्ग अब्दुर्ग वनदुर्ग च तानि घट,उन छहों दुर्गोके नाम इस प्रकार हैं--धन्वदुर्ग5, महीदुर्ग5, गिरिदुर्ग5, मनुष्यतुर्गरें, जलदुर्ग5, तथा वनदुर्ग+
ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੌਲਤ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਥਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਛੇ ਹਨ—ਧਨ੍ਵਦੁਰਗ (ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ), ਮਹੀਦੁਰਗ (ਮੈਦਾਨੀ/ਮਿੱਟੀ), ਗਿਰਿਦੁਰਗ (ਪਹਾੜੀ), ਮਨੁੱਖਦੁਰਗ (ਜਨਬਲ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ), ਅਬ੍ਦੁਰਗ (ਜਲ), ਅਤੇ ਵਨਦੁਰਗ (ਜੰਗਲ)।
Verse 6
यत्पुरं दुर्गसम्पन्नं धान्न्यायुधसमन्वितम् । दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम्
ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੁਸਜਜਿਤ ਹੋਵੇ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫ਼ਸੀਲਾਂ ਅਤੇ ਖਾਈਆਂ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਜੋ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਨਗਰ (ਰਾਜਧਾਨੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
विद्वांस: शिल्पिनो यत्र निचयाश्न सुसंचिता: । धार्मिकश्न जनो यत्र दाक्ष्यमुत्तममास्थित:
ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੇ ਰਸਦ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਣ; ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਧਰਮੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕਾਰਜ-ਦੱਖਤਾ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 8
ऊर्जस्विनरनागाश्वृं चत्वरापणशोभितम् | प्रसिद्धव्यवहारं च प्रशान््तमकुतोभयम्
ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਚੌਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਵੇ; ਜਿਸ ਦੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸੁਚਾਰੂ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਡਰ ਰਹਿਤ।
Verse 9
सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्तनिवेशनम् । शुराब्यजनसम्पन्नं ब्रह्मघोषानुनादितम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਨਗਰ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਨਿਨਾਦਮਈ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਘੋਸ਼ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 10
समाजोत्सवसम्पन्नं सदा पूजितदैवतम् । वश्यामात्यबलो राजा तत्पुरं स््वयमाविशेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਤਸਵ ਖਿੜੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇ—ਉਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੋਣ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਸਨ ਸੰਭਾਲੇ।
Verse 11
जिस नगरमें इनमेंसे कोई-न-कोई दुर्ग हो, जहाँ अन्न और अस्त्र-शस्त्रोंकी अधिकता हो, जिसके चारों ओर मजबूत चहारदीवारी और गहरी एवं चौड़ी खाई बनी हो, जहाँ हाथी, घोड़े और रथोंकी बहुतायत हो, जहाँ विद्वान् और कारीगर बसे हों, जिस नगरमें आवश्यक वस्तुओंके संग्रहसे भरे हुए कई भंडार हों, जहाँ धार्मिक तथा कार्यकुशल मनुष्योंका निवास हो, जो बलवान मनुष्य, हाथी और घोड़ोंसे सम्पन्न हो, चौराहे तथा बाजार जिसकी शोभा बढ़ा रहे हों, जहाँका न््याय-विचार एवं न्यायालय सुप्रसिद्ध हो, जो सब प्रकारसे शान्तिपूर्ण हो, जहाँ कहींसे कोई भय या उपद्रव न हो, जिसमें रोशनीका अच्छा प्रबन्ध हो, संगीत और वाद्योंकी ध्वनि होती रहती हो, जहाँका प्रत्येक घर सुन्दर और सुप्रशस्त हो, जिसमें बड़े-बड़े शूरवीर और धनाढ्य लोग निवास करते हों, वेदमन्त्रोंकी ध्वनि गूँजती रहती हो तथा जहाँ सदा ही सामाजिक उत्सव और देवपूजनका क्रम चलता रहता हो, ऐसे नगरके भीतर अपने वशमें रहनेवाले मन्त्रियों तथा सेनाके साथ राजाको स्वयं निवास करना चाहिये || ६-- १० || तत्र कोशं बल मित्र व्यवहारं च वर्धयेत् । पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान् निवर्तयेत्,राजाको चाहिये कि वह उस नगरमें कोष, सेना, मित्रोंकी संख्या तथा व्यवहारको बढ़ावे। नगर तथा बाहरके ग्रामोंमें सभी प्रकारके दोषोंको दूर करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਉਹ ਆਪ ਐਸੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ: ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ; ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਹੋਵੇ; ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਰਕੋਟਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ-ਚੌੜੀ ਖਾਈ ਹੋਵੇ; ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥ ਬਹੁਤ ਹੋਣ; ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਵੱਸਦੇ ਹੋਣ; ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕਈ ਭੰਡਾਰ ਹੋਣ; ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋਵੇ; ਮਨੁੱਖਬਲ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਵੇ; ਚੌਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਵੇ; ਜਿੱਥੇ ਨਿਆਂ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ; ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ; ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਭੈ ਜਾਂ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਵੇ; ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੇ; ਹਰ ਘਰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਹੋਵੇ; ਮਹਾਨ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਤੇ ਧਨਾਢ ਨਾਗਰਿਕ ਵੱਸਦੇ ਹੋਣ; ਵੇਦਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਘੋਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਦਾ ਸਮਾਜਕ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਸੈਨਾ-ਬਲ, ਮਿੱਤਰ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਵੇ; ਅਤੇ ਨਗਰ ਤੇ ਜਨਪਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇ।
Verse 12
भाण्डागारायुधागारं प्रयत्नेनाभिवर्धयेत् । निचयान् वर्धयेत् सर्वास्तथा यन्त्रायुधालयान्,अन्नभण्डार तथा अस्त्र-शस्त्रोंके संग्रहालयको प्रयत्नपूर्वक बढ़ावे, सब प्रकारकी वस्तुओंके संग्रहालयोंकी भी वृद्धि करे, यन्त्रों तथा अस्त्र-शस्त्रोंके कारखानोंकी उन्नति करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਭੰਡਾਰਘਰ ਅਤੇ ਅਸਲਹਾ-ਘਰ (ਆਯੁਧਾਗਾਰ) ਵਧਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਟਾਕ (ਨਿਚਯ) ਨੂੰ ਵਧਾਵੇ ਅਤੇ ਯੰਤਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਡਿਪੋਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰੇ।
Verse 13
काष्ठलोहतुषाड्रारदारुशृड्रास्थिवैणवान् । मज्जा स्नेहवसा क्षौद्रमौषधग्राममेव च,काठ, लोहा, धानकी भूसी, कोयला, बाँस, लकड़ी, सींग, हड्डी, मज्जा, तेल, घी, चरबी, शहद, औषधसमूह, सन, राल, धान्य, अस्त्र-शस्त्र, बाण, चमड़ा, ताँत, बेंत तथा मूँज और बल्वजकी रस्सी आदि सामग्रियोंका संग्रह रखे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਲੋਹਾ, ਧਾਨ ਦੀ ਭੂਸੀ ਅਤੇ ਕੋਇਲਾ, ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜ, ਸਿੰਗ, ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਬਾਂਸ; ਅਤੇ ਮੱਜਾ, ਤੇਲ-ਘੀ ਵਰਗੇ ਚਿਕਣ ਪਦਾਰਥ, ਚਰਬੀ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮੂਹ—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਭੰਡਾਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 14
शणं सर्जरसं धान्यमायुधानि शरांस्तथा । चर्म स्नायुं तथा वेत्रं मुजजबल्वजबन्धनान्,काठ, लोहा, धानकी भूसी, कोयला, बाँस, लकड़ी, सींग, हड्डी, मज्जा, तेल, घी, चरबी, शहद, औषधसमूह, सन, राल, धान्य, अस्त्र-शस्त्र, बाण, चमड़ा, ताँत, बेंत तथा मूँज और बल्वजकी रस्सी आदि सामग्रियोंका संग्रह रखे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭੰਡਾਰ ਸਦਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸਣ ਅਤੇ ਰਾਲ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਉਪਯੋਗ ਵਸਤਾਂ; ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤੀਰ; ਚਮੜਾ, ਸਿਨਿਊ ਅਤੇ ਬੇਤ; ਅਤੇ ਮੁੰਜਾ ਤੇ ਬਲਵਜ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ। ਐਸੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀ ਹੀ ਕਾਇਦਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਖ਼ਤਰੇ ਜਾਂ ਲੋੜ ਵੇਲੇ ਘਬਰਾਹਟ ਜਾਂ ਅਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਤੱਬ-ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 15
आशयाश्रोदपानाश्च प्रभूतसलिलाकरा: | निरोद्धव्या: सदा राज्ञा क्षीरिणशक्षु महीरुहा:,जलाशय (तालाब, पोखरे आदि), उदपान (कुँए, बावड़ी आदि), प्रचुर जलराशिसे भरे हुए बड़े-बड़े तालाब तथा दूधवाले वृक्ष--इन सबकी राजाको सदा रक्षा करनी चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਲਾਬ-ਜਲਾਸ਼ੇ, ਕੂਏਂ ਤੇ ਬਾਵੜੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗਾ ਰਸ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਭਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਧਰਮ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
सत्कृताश्च प्रयत्नेन आचार्यर्त्विकुपुरोहिता: । महेष्वासा: स्थपतय: सांवत्सरचिकित्सका:,आचार्य, ऋत्विजू, पुरोहित और महान् धनुर्धरोंका तथा घर बनानेवालोंका, वर्षफल बतानेवाले ज्यौतिषियोंका और वैद्योंका यत्नपूर्वक सत्कार करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਆਚਾਰਿਆਂ, ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰਾਂ, ਸਥਪਤੀਆਂ (ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਪੁਣ), ਸਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ, ਅਤੇ ਵੈਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਣ ਦੇਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ, ਰੱਖਿਆ-ਕੌਸ਼ਲ, ਸ਼ਿਲਪ, ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਹੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦੇ ਹਨ।
Verse 17
प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता दक्षा: शूरा बहुश्रुता: । कुलीना: सत्त्वसम्पन्ना युक्ता: सर्वेषु कर्मसु,विद्वान, बुद्धिमान, जितेन्द्रिय, कार्यकुशल, शूर, बहुज्ञ, कुलीन तथा साहस और धैर्यसे सम्पन्न पुरुषोंको यथायोग्य समस्त कर्मोमें लगावे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਬਹਾਦੁਰ, ਬਹੁਤ ਸੁਣੇ-ਪੜ੍ਹੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋਣ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ।
Verse 18
पूजयेद् धार्मिकान् राजा निगृह्लीयादधार्मिकान् । नियुज्ज्याच्च प्रयत्नेन सर्ववर्णान् स्वकर्मसु,राजाको चाहिये कि धार्मिक पुरुषोंका सत्कार करे और पापियोंको दण्ड दे। वह सभी वर्णोको प्रयत्नपूर्वक अपने-अपने कर्मोमें लगावे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸਹਾਰਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਧਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੇ ਤੇ ਦੰਡ ਦੇਵੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਸੁਚੱਜਾ, ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਰਹੇ।
Verse 19
बाह्ुमा भ्यन्तरं चैव पौरजानपदं तथा । चारै: सुविदितं कृत्वा ततः कर्म प्रयोजयेत्,गुप्तचरोंद्वारा नगर तथा छोटे ग्रामोंक बाहटी और भीतरी समाचारोंको अच्छी तरह जानकर फिर उसके अनुसार कार्य करे
ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਗਰ ਅਤੇ ਜਨਪਦ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲਤ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਚਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 20
चरान्मन्त्रं च कोशं च दण्डं चैव विशेषत: । अनुतिषछेत् स्वयं राजा सर्व ह्वात्र प्रतेष्ठितम्,गुप्तचरोंसे मिलने, गुप्त सलाह करने, खजानेकी जाँच-पड़ताल करने तथा विशेषत: अपराधियोंको दण्ड देनेका कार्य राजा स्वयं करे; क्योंकि इन्हींपर सारा राज्य प्रतिष्ठित है
ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ, ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ, ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੰਡ-ਵਿਵਸਥਾ ਚਲਾਉਣੀ—ਇਹ ਸਭ ਕੰਮ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 21
उदासीनारिमित्राणां सर्वमेव चिकीर्षितम् । पुरे जनपदे चैव ज्ञातव्यं चारचक्षुषधा,राजाको गुप्तचररूपी नेत्रोंके द्वारा देखकर सदा इस बातकी जानकारी रखनी चाहिये कि मेरे शत्रु, मित्र तथा तटस्थ व्यक्ति नगर और छोटे ग्रामोंमें कब क्या करना चाहते हैं?
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੁਪਤਚਰ-ਰੂਪੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਟਸਥ, ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ—ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਜਨਪਦ ਵਿੱਚ—ਕਦੋਂ ਕੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 22
ततस्तेषां विधातव्यं सर्वमेवाप्रमादत: । भक्तान् पूजयता नित्यं द्विषतश्न निगृह्लता,उनकी चेष्टाएँ जान लेनेके पश्चात् उनके प्रतीकारके लिये सारा कार्य बड़ी सावधानीके साथ करना चाहिये। राजाको उचित है कि वह अपने भक्तोंका सदा आदर करे और द्वेष रखनेवालोंको कैद कर ले
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਜਾਣ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਲਈ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਆਦਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।
Verse 23
यष्टव्यं क्रतुभिर्नित्यं दातव्यं चाप्पपीडया । प्रजानां रक्षणं कार्य न कार्य धर्मबाधकम्,उसे प्रतिदिन नाना प्रकारके यज्ञ करना तथा दूसरोंको कष्ट न पहुँचाते हुए दान देना चाहिये। वह प्रजाजनोंकी रक्षा करे और कोई भी कार्य ऐसा न करे जिससे धर्ममें बाधा आती हो
ਉਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਯੱਗ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਦੇਂਦਿਆਂ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 24
कृपणानाथवृद्धानां विधवानां च योषिताम् | योगक्षेमं च वृत्ति च नित्यमेव प्रकल्पयेत्,दीन, अनाथ, वृद्ध तथा विधवा स्त्रियोंके योगक्षेम एवं जीविकाका सदा ही प्रबन्ध करे
ਦੀਨ, ਅਨਾਥ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
आश्रमेषु यथाकालं चैलभाजनभोजनम् । सदैवोपहरेद् राजा सत्कृत्याभ्यर्च्य मान्य च
ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾ ਸਮੇਂ ਕੱਪੜੇ, ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਭੇਜੇ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ, ਪੂਜਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 26
राजा आश्रमोंमें यथासमय वस्त्र, बर्तन और भोजन आदि सामग्री सदा ही भेजा करे, तथा सबको सत्कार, पूजन एवं सम्मानपूर्वक वे वस्तुएँ अर्पित करे ।। आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राष्ट्रमेव च । निवेदयेत् प्रयत्नेन तिछेत् प्रह्दश्न सर्वदा,अपने राज्यमें जो तपस्वी हों, उन्हें अपने शरीर-सम्बन्धी, सम्पूर्ण कार्यसम्बन्धी तथा राष्ट्रसम्बन्धी समाचार प्रयत्नपूर्वक बताया करे और उनके सामने सदा विनीतभावसे रहे
ਰਾਜਾ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾ ਸਮੇਂ ਕੱਪੜੇ, ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਸਦਾ ਭੇਜੇ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ, ਪੂਜਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ-ਸਬੰਧੀ, ਸਭ ਕਾਰਜ-ਸਬੰਧੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸਬੰਧੀ ਸਮਾਚਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਦਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਰਹੇ।
Verse 27
सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जात॑ बहुश्रुतम् । पूजयेत् तादृशं दृष्टया शयनासनभोजनै:
ਜੋ ਸੁਕੁਲ ਜਨਮਿਆ, ਬਹੁ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਅਤੇ ਸਭ ਲੌਕਿਕ ਲਾਭਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਵੇ, ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਯਿਆ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 28
जिसने सम्पूर्ण स्वार्थोका परित्याग कर दिया है, ऐसे कुलीन एवं बहुश्रुत विद्वान् तपस्वीको देखकर राजा शय्या, आसन और भोजन देकर उसका सम्मान करे ।। तस्मिन् कुर्वीत विश्वासं राजा कस्याज्चिदापदि । तापसेषु हि विश्वासमपि कुर्वन्ति दस्यव:
ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਸਵਾਰਥ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਐਸੇ ਸੁਕੁਲ ਜਨਮੇ ਬਹੁ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਯਿਆ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਆਫ਼ਤ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਤਪਸਵੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਡਾਕੂ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
कैसी भी आपत्तिका समय क्यों न हो? राजाको तो तपस्वीपर विश्वास करना ही चाहिये; क्योंकि चोर और डाकू भी तपस्वी महात्माओंपर विश्वास करते हैं ।। तस्मिन् निधीनादधीत प्रज्ञां पर्याददीत च | न चाप्यभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा प्रतिपूजयेत्,राजा उस तपस्वीके निकट अपने धनकी निधियोंको रखे और उससे सलाह भी लिया करे; परंतु बार-बार उसके पास जाना-आना और उसका सड़ न करे, तथा उसका अधिक सम्मान भी न करे (अर्थात् गुप्तरूपसे ही उसकी सेवा और सम्मान करे। लोगोंपर इस बातको प्रकट न होने दे)
ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਕੋਲ ਆਪਣੀਆਂ ਗੁਪਤ ਧਨ-ਨਿਧੀਆਂ ਸੌਂਪਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਵੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਤਿ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ; ਸੇਵਾ ਤੇ ਆਦਰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 30
अन्य: कार्य: स्वराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापर: । अटवीषु पर: कार्य: सामन्तनगरेष्वपि,राजा अपने राज्यमें, दूसरोंके राज्योंमें, जंगलोंमें तथा अपने अधीन राजाओंके नगरोंमें भी एक-एक भित्न-भन्न तपस्वीको अपना सुहृद् बनाये रखे
ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ, ਪਰਾਏ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਅਤੇ ਅਧੀਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੁਹਿਰਦ ਬਣਾਕੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਸਲਾਹ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਬਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 31
तेषु सत्कारमानाभ्यां संविभागांश्व कारयेत् । परराष्ट्राटवीस्थेषु यथा स्वविषये तथा,उन सबको सत्कार और सम्मानके साथ आवश्यक वस्तुएँ प्रदान करे। जैसे अपने राज्यके तपस्वीका आदर करे, वैसे ही दूसरे राज्यों तथा जंगलोंमें रहनेवाले तापसोंका भी सम्मान करना चाहिये
ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਯਥੋਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਰਾਏ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
ते कस्याज्चिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने । राज्ञे दद्युर्यथाकामं तापसा: संशितव्रता:,वे उत्तम व्रतका पालन करनेवाले तपस्वी शरणार्थी राजाको किसी भी अवस्थामें इच्छानुसार शरण दे सकते हैं
ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਆਸਰਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 33
एष ते लक्षणोद्देश: संक्षेपेण प्रकीर्तित: । यादृशे नगरे राजा स्वयमावस्तुमरहति,युधिष्ठिर! तुम्हारे प्रश्नके अनुसार राजाको स्वयं जैसे नगरमें निवास करना चाहिये, उसका लक्षण मैंने यहाँ संक्षेपसे बताया है
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 85
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमानुशासनपर्वमें मन््त्रीविभागविषयक पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਪਚਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 86
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि दुर्गपरी क्षायां षडशीतितमो<ध्याय:
ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੁਰਗ-ਪਰੀਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a king can pursue security and administrative strength without violating dharma—balancing fortification, surveillance, and coercive capacity with justice, restraint, and public welfare.
Political stability is treated as an ethical practice: preparedness, skilled institutions, and intelligence must be subordinated to prajā-rakṣaṇa (protection of subjects), support of the vulnerable, and removal of civic faults.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter ends with a summarizing meta-note that these are the defining characteristics, in brief, of the kind of city a king is fit to inhabit—positioning the teaching as a normative checklist within rājadharma.