Adhyaya 76

Verse 1

अत पञ्चसप्ततितमोब ध्याय: राजाके कर्तव्यका वर्णन, युधिष्ठिरका राज्यसे विरक्त होना एवं भीष्मजीका पुन: राज्यकी महिमा सुनाना युधिषछ्िर उवाच यया वृत्त्या महीपालो विवर्धयति मानवान्‌ | पुण्यांश्व लोकान्‌ जयति तनमे ब्रूहि पितामह

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਮਹ! ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ-ਪੋਸਦਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਮਾਰਗ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 2

युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! राजा जिस वृत्तिसे रहनेपर अपने प्रजाजनोंकी उन्नति करता है और स्वयं भी विशुद्ध लोकोंपर विजय प्राप्त कर लेता है, वह मुझे बताइये ।। भीष्म उवाच दानशीलो भवेद्‌ राजा यज्ञशीलश्न भारत । उपवासतप:शील: प्रजानां पालने रत:,भीष्मजीने कहा--भरतनन्दन! राजाको सदा ही दानशील, यज्ञशील, उपवास और तपस्यामें तत्पर एवं प्रजा-पालनमें संलग्न रहना चाहिये

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ— “ਪਿਤਾਮਹ! ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਜੀਵਨ-ਰੀਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਉੱਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ ਬੋਲੇ— “ਹੇ ਭਾਰਤ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ! ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਦਾਨਸ਼ੀਲ, ਯਜ्ञ-ਪਰਾਇਣ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਰਤ ਰਹੇ।”

Verse 3

सर्वाश्चैव प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालयन्‌ । उत्थानेन प्रदानेन पूजयेच्चापि धार्मिकान्‌,समस्त प्रजाओंका सदा धर्मपूर्वक पालन करनेवाले राजाको घरपर आये हुए धर्मात्मा पुरुषोंका खड़ा होकर स्वागत करना चाहिये और उत्तम वस्तुएँ देकर उनका आदर-सत्कार करना चाहिये

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸਦਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣ, ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 4

राज्ञा हि पूजितो धर्मस्तत: सर्वत्र पूज्यते । यद्‌ यदाचरते राजा तत्‌ प्रजानां सम रोचते,राजाद्वारा जब जिस धर्मका आदर किया जाता है उसका फिर सर्वत्र आदर होने लगता है; क्योंकि राजा जो-जो कार्य करता है, प्रजावर्गको वही करना अच्छा लगता है

ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਫਿਰ ਹਰ ਥਾਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਜੋ-ਜੋ ਆਚਰਨ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਚਰਨ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਅਨੁਕਰਨਯੋਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 5

नित्यमुद्यतदण्डश्न भवेन्मृत्युरिवारिषु । निहन्यात्‌ सर्वतो दस्यून्‌ू न कामात्‌ कस्यचित्‌ क्षमेत्‌,राजाको चाहिये कि वह शत्रुओंको यमराजकी भाँति सदा दण्ड देनेके लिये उद्यत रहे। वह डाकुओं और लुटेरोंको सब ओरसे पकड़कर मार डाले। स्वार्थवश किसी दुष्टके अपराधको क्षमा न करे

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਯਮਰਾਜ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੇ। ਉਹ ਡਾਕੂਆਂ ਤੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਲਸਾ ਜਾਂ ਸਵਾਰਥ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 6

य॑ हि धर्म चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिता: । चतुर्थ तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति,भारत! राजाद्वारा सुरक्षित हुई प्रजा यहाँ जिस धर्मका आचरण करती है, उसका चौथा भाग राजाको भी मिल जाता है

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਇੱਥੇ ਜੋ ਧਰਮ ਆਚਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 7

यदधीते यद्‌ ददाति यज्जुहोति यदर्चति । राजा चतुर्थभाक्‌ तस्य प्रजा धर्मेण पालयन्‌,प्रजा जो स्वाध्याय, जो दान, जो होम और जो पूजन करती है, उन पुण्य कर्मोंका एक चौथाई भाग उस प्रजाका धर्मपूर्वक पालन करनेवाला नरेश प्राप्त कर लेता है

ਪ੍ਰਜਾ ਜੋ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੱਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

यद्‌ राष्ट्रेडकुशलं किज्चिद्‌ राज्ञो5रक्षयत: प्रजा: । चतुर्थ तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति,भरतनन्दन! यदि राजा प्रजाकी रक्षा नहीं करता तो उसके राज्यमें प्रजा जो कुछ भी अशुभ कार्य करती है, उस पापकर्मका एक चौथाई भाग राजाको भोगना पड़ता है

ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਜੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਜੋ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਪਾਪ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

अप्याहुः सर्वमेवेति भूयो5र्धमिति निश्चय: । कर्मण: पृथिवीपाल नृशंसो5नृतवागपि,पृथ्वीपते! कुछ लोगोंका मत है कि उपर्युक्त अवस्थामें राजाको पूरे पापका भागी होना पड़ता है, और कुछ लोगोंका यह निश्चय है कि उसको आधा पाप लगता है। ऐसा राजा क्रूर और मिथ्यावादी समझा जाता है

ਹੇ ਪૃਥਵੀਪਾਲ! ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਪੂਰੇ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਾ ਨਿਸਚਯ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

तादृशात्‌ किल्बिषाद्‌ राजा शृणु येन प्रमुच्यते । प्रत्याहर्तुमशक्यं स्याद्‌ धन॑ चोरै्ह्वत॑ यदि । तत्‌ स्वकोशातृ्‌ प्रदेयं स्पादशक्तेनोपजीवत:,ऐसे पापसे राजाको किस उपायसे छुटकारा मिलता है, वह बताता हूँ, सुनो। चोरों या लुटेरोंने यदि किसीके धनका अपहरण कर लिया हो और राजा पता लगाकर उस धनको लौटा न सके तो उस असमर्थ नरेशको चाहिये कि वह अपने आश्रयमें रहनेवाले उस मनुष्यको उतना ही धन राजकीय खजानेसे दे दे

ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣੋ। ਜੇ ਚੋਰ ਜਾਂ ਲੁਟੇਰੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਲੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਧਨ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਅਸਮਰਥ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਰਾਜਕੋਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਨਾ ਹੀ ਧਨ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਰੇ।

Verse 11

सर्ववर्णै: सदा रक्ष्यं ब्रह्म॒स्वं ब्राह्मणा यथा । न स्थेयं विषये तेन यो5पकुर्याद्‌ द्विजातिषु,सभी वर्णके लोगोंको ब्राह्मणोंके धनकी भी रक्षा उसी प्रकार करनी चाहिये जिस प्रकार स्वयं ब्राह्मणोंकी। जो ब्राह्मणोंको कष्ट पहुँचाता हो, उसे राजाको अपने राज्यमें नहीं रहने देना चाहिये

ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਸਵ’—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਧਨ—ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਵੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 12

ब्रह्मस्वे रक्ष्यमाणे तु सर्व भवति रक्षितम्‌ । तस्मात्‌ तेषां प्रसादेन कृतकृत्यो भवेन्नूप:,ब्राह्मणके धनकी रक्षा की जानेपर ही सब कुछ रक्षित हो जाता है; क्‍योंकि उन ब्राह्मणोंकी कृपासे राजा कृतार्थ हो जाता है

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਧਨ ਅਤੇ ਹਿਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजा: | नरास्तमुपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम्‌,जैसे सब प्राणी मेघोंके और पक्षी वृक्षोंके सहारे जीवन-निर्वाह करते हैं, उसी प्रकार सब मनुष्य सम्पूर्ण मनोरथोंकी सिद्धि करनेवाले राजाके आश्रित होकर जीवनयापन करते हैं

ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਮਹਾਂ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਲੋਕ ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

न हि कामात्मना राज्ञा सततं कामबुद्धिना । नृशंसेनातिलुब्धेन शक्‍्यं पालयितुं प्रजा:,जो राजा कामासक्त हो सदा कामका ही चिन्तन करनेवाला, क्रूर और अत्यन्त लोभी होता है, वह प्रजाका पालन नहीं कर सकता

ਜੋ ਰਾਜਾ ਕਾਮ-ਵਸ਼ ਹੋਵੇ, ਸਦਾ ਭੋਗ ਦੀ ਹੀ ਸੋਚ ਰੱਖੇ, ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਲੋਭੀ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 15

युधिछिर उवाच नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यमिच्छाम्यपि क्षणम्‌ | धर्मार्थ रोचये राज्यं धर्मश्चात्र न विद्यते,युधिष्ठिरने कहा--पितामह! मैं राज्यसे सुख मिलनेकी आशा रखकर कभी एक क्षणके लिये भी राज्य करनेकी इच्छा नहीं करता। मैं तो धर्मके लिये ही राज्यको पसंद करता था; परंतु मालूम होता है कि इसमें धर्म नहीं है

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਮਹ! ਮੈਂ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਦਾ ਖੋਜੀ ਨਹੀਂ; ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਧਰਮ ਲਈ ਹੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਧਰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 16

तदलं मम राज्येन यत्र धर्मो न विद्यते । वनमेव गमिष्यामि तस्माद्‌ धर्मचिकीर्षया,जिसमें धर्म ही नहीं है, उस राज्यसे मुझे क्या लेना है? अतः अब मैं धर्म करनेकी इच्छासे वनमें ही चला जाऊँगा

ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਰਾਜ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੀ ਲੈਣਾ? ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 17

तत्र मेध्येष्वरण्येषु न्यस्तदण्डो जितेन्द्रिय: । धर्ममाराधयिष्यामि मुनिर्मूलफलाशन:,वहाँ वनके पावन प्रदेशोंमें हिंसाका सर्वथा त्याग कर दूँगा और जितेन्द्रिय हो मुनिवृत्तिसे रहकर फल-मूलका आहार करते हुए धर्मकी आराधना करूँगा

ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦੰਡ ਰੱਖ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਮੁਨੀ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਿਆਂ, ਮੂਲ-ਫਲ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਧਰਮ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 18

भीष्म उवाच वेदाहं तव या बुद्धिरानृशंस्यगुणैव सा । न च शुद्धानृशंस्येन शक्‍्यं राज्यमुपासितुम्‌,भीष्मजीने कहा--राजन! मैं जानता हूँ कि तुम्हारी बुद्धिमें दया और कोमलतारूपी गुण ही भरा है; परंतु केवल दया एवं कोमलतासे ही राज्यका शासन नहीं किया जा सकता

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਦਇਆ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰੂਰਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਕੇਵਲ ਨਿਰਮਲ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

Verse 19

अपि तु वां मृदुप्रज्ञमत्यार्यमतिधार्मिकम्‌ । क्लीबं धर्मघृणायुक्तं न लोको बहु मन्यते,तुम्हारी बुद्धि अत्यन्त कोमल है। तुम बड़े सज्जन और बड़े धर्मात्मा हो। धर्मके प्रति तुम्हारा महान्‌ अनुग्रह है। यह सब होनेपर भी संसारके लोग तुम्हें कायर समझकर अधिक आदर नहीं देंगे

ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੋਮਲ ਹੈ; ਤੂੰ ਅਤਿ ਆਰਯ, ਅਤਿ ਧਾਰਮਿਕ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘੀ ਮਮਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਕਾਇਰ ਸਮਝ ਕੇ ਵੱਡਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ।

Verse 20

वृत्तं तु स्वमपेक्षस्व पितृपैतामहोचितम्‌ । नैव राज्ञां तथा वृत्तं यथा त्वं स्थातुमिच्छसि,तुम्हारे बाप-दादोंने जिस आचार-व्यवहारको अपनाया था, उसे ही प्राप्त करनेकी तुम भी इच्छा रखो। तुम जिस तरह रहना चाहते हो, वह राजाओंका आचरण नहीं है

ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜੋਗ ਜੋ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਉਚਿਤ ਆਚਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ।

Verse 21

न हि वैक्लव्यसंसृष्टमानृशंस्यमिहास्थित: । प्रजापालनसम्भूतमाप्ता धर्मफलं हासि,इस प्रकार व्याकुलताजनित कोमलताका आश्रय लेकर तुम यहाँ प्रजापालनसे सुलभ होनेवाले धर्मके फलको नहीं पा सकोगे

ਜੇ ਤੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਅਤੇ ਅਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਇਸ ਕੋਮਲਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ-ਫਲ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 22

न होतामाशिषं पाण्डुर्न च कुन्ती त्वयाचत । तथैतत्‌ प्रज्ञया तात यथा55चरसि मेधया

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਾਂਡੂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਯਾਚਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਪਿਆਰੇ ਤਾਤ, ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਜ্ঞਾ ਅਤੇ ਮੇਧਾ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।

Verse 23

तात! तुम अपनी बुद्धि और विचारसे जैसा आचरण करते हो, तुम्हारे विषयमें ऐसी आशा न तो पाण्डुने की थी और न कुन्तीने ही ऐसी आशा की थी ।। शौर्य बल॑ च सत्यं च पिता तव सदाब्रवीत्‌ । माहात्म्यं च महौदार्य भवत: कुन्त्ययाचत,तुम्हारे पिता पाण्डु तुम्हारे लिये सदा कहा करते थे कि मेरे पुत्रमें शूरता, बल और सत्यकी वृद्धि हो। तुम्हारी माता कुन्ती भी यही इच्छा किया करती थी कि तुम्हारी महत्ता और उदारता बढ़े

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਾਤ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ, ਐਸਾ ਨ ਪਾਂਡੂ ਨੇ ਕਦੇ ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੁੰਤੀ ਨੇ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਪਾਂਡੂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ—“ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਰਿਆ, ਬਲ ਅਤੇ ਸਤਿ ਵਧੇ।” ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੁੰਤੀ ਵੀ ਇਹੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਤੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਮਹੌਦਾਰਤਾ ਵਧੇ।

Verse 24

नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं चोभे मानुषदैवते । पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च,प्रतिदिन यज्ञ और श्राद्धू--ये दोनों कर्म क्रमश: देवताओं तथा मानव-पितरोंको आनन्दित करनेवाले हैं। देवता और पितर अपनी संतानोंसे सदा इन्हीं कर्मोंकी आशा रखते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—‘ਸਵਾਹਾ’ ਅਤੇ ‘ਸਵਧਾ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿੱਤ ਹਨ; ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੇਵ-ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਲੋਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਸਦਾ ਇਹੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਤਰਪਣ ਨਿਯਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 25

दानमध्ययन यज्ञ प्रजानां परिपालनम्‌ । धर्ममेतदधर्म वा जन्मनैवाभ्यजायथा:,दान, वेदाध्ययन, यज्ञ तथा प्रजाका पालन--ये धर्मरूप हों या अधर्मरूप। तुम्हारा जन्म इन्हीं कर्मोको करनेके लिये हुआ है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਾਨ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ—ਇਹ ਕਰਮ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਯਤ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਮ-ਰੂਪ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਫਿਸਲ ਜਾਣ, ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਦ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਕਰਤੱਵ ਹੈ।

Verse 26

काले धुरि च युक्तानां वहतां भारमाहितम्‌ । सीदतामपि कौन्तेय न कीर्तिरवसीदति,कुन्तीनन्दन! यथासमय भार वहन करनेमें लगाये गये पुरुषोंपर जो राज्य आदिका भार रख दिया जाता है, उसे वहन करते समय यद्यपि कष्ट उठाना पड़ता है तथापि उससे उन पुरुषोंकी कीर्ति चिरस्थायी होती है, उसका कभी क्षय नहीं होता

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੌਂਤੇਯ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਠੀਕ ਵੇਲੇ ਜੂਏ ਦੀ ਧੁਰ ‘ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਭਾਰ ਢੋਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਘਟਦੀ। ਨਿਆਂਯੋਗ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਨਾਲ ਯਸ਼ ਸਦੀਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 27

समन्ततो विनियतो वहत्यस्खलितो हि यः । निर्दोष: कर्मवचनात्‌ सिद्धि: कर्मण एव सा,जो मनुष्य सब ओरसे मन और इन्द्रियोंको संयममें रखकर अपने ऊपर रखे हुए कार्यभारको पूर्णरूपसे वहन करता है और कभी लड़खड़ाता नहीं है, उसे कोई दोष नहीं प्राप्त होता; क्‍योंकि शास्त्रमें कर्म करनेका कथन है; अतः राजाको कर्म करनेसे ही वह सिद्धि प्राप्त हो जाती है (जिसे तुम वनवास और तपस्यासे पाना चाहते हो)

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਕਰਤੱਬ-ਭਾਰ ਨੂੰ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਢੋਵੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਡਗਮਗਾਏ ਨਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 28

नैकान्तविनिपातेन विचचारेह कश्षन । धर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचारी यथा पुन:,कोई धर्मनिष्ठ हो, गृहस्थ हो, ब्रह्मचारी हो या राजा हो, पूर्णतया धर्मका आचरण नहीं कर सकता (कुछ-न-कुछ अधर्मका मिश्रण हो ही जाता है)

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਂਗੀ ਰਾਹ ਤੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ। ਉਹ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਹੋਵੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ—ਧਰਮ ਦਾ ਸਰਬਥਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਰਮਿਸ਼੍ਰ ਆਚਰਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਖਲਨ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 29

अल्पं हि सारभूयिष्ठं यत्‌ कर्मोदारमेव तत्‌ । कृतमेवाकृताच्छेयो न पापीयो<स्त्यकर्मण:,कोई काम देखनेमें छोटा होनेपर भी यदि उसमें सार अधिक हो तो वह महान्‌ ही है। न करनेकी अपेक्षा कुछ करना ही अच्छा है; क्योंकि कर्तव्य-कर्म न करनेवालेसे बढ़कर दूसरा कोई पापी नहीं है

ਕਰਮ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤੱਬ-ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 30

यदा कुलीनो धर्मज्ञ: प्राप्तोत्यैश्वर्यमुत्तमम्‌ । योगक्षेमस्तदा राज्ञ: कुशलायैव कल्प्यते,जब धर्मज्ञ एवं कुलीन मुनष्य राजाके यहाँ उत्तम ईश्वरभावको अर्थात्‌ मन्त्री आदिके उच्च अधिकारको पाता है, तभी राजाका योग और क्षेम सिद्ध होता है, जो उसके कुशल- मड़लका साधक है

ਜਦੋਂ ਧਰਮਜਾਣ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਪੁਰਖ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਐਸ਼ਵਰਯ—ਅਰਥਾਤ ਮੰਤਰੀ ਆਦਿ ਦਾ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਯੋਗ-ਖੇਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਸ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 31

दानेनान्यं बलेनान्यमन्यं सूनूृतया गिरा । सर्वतः प्रतिगृह्नीयादू राज्यं प्राप्पेह धार्मिक:,धर्मात्मा राजा राज्य पानेके अनन्तर किसीको दानसे, किसीको बलसे और किसीको मधुर वाणीद्वारा सब ओरसे अपने वशमें कर ले

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੇ।

Verse 32

यं हि वैद्या: कुले जाता ह्वृत्तिभयपीडिता: । प्राप्य तृप्ता: प्रतिष्ठन्ति धर्म:को5भ्यधिकस्तत:,जीवन-निर्वाहका कोई उपाय न होनेके कारण जो भयसे पीड़ित रहते हैं, ऐसे कुलीन एवं विद्वान्‌ पुरुष जिस राजाका आश्रय लेकर संतुष्ट हो प्रतिष्ठापूर्वक रहने लगते हैं, उस राजाके लिये इससे बढ़कर धर्मकी बात और क्या होगी?

ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੋ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਕੁਲੀਨ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ—ਵੈਦ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ—ਪੁਰਖ ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 33

युधिछिर उवाच कि तात परमं स्वर्ग्यं का ततः प्रीतिरुत्तमा । कि ततः परमैश्चर्य ब्रूहि मे यदि पश्यसि,युधिष्ठटिरने पूछा--तात! स्वर्ग-प्राप्तिका उत्तम साधन क्या है? उससे कौन-सी उत्तम प्रसन्नता प्राप्त होती है? तथा उसकी अपेक्षा महान्‌ ऐश्वर्य क्या है? यदि आप इन बातोंको जानते हैं तो मुझे बताइये

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਾਤ! ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਕੀ ਹੈ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 34

भीष्य उवाच यस्मिन्‌ भयार्दित: सम्यक्‌ क्षेमं विन्दत्यपि क्षणम्‌ । स स्वर्गजित्तमो<स्माकं सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते,भीष्मजीने कहा--राजन्‌! भयसे डरा हुआ मनुष्य जिसके पास जाकर एक क्षणके लिये भी भलीभाँति शान्ति पा लेता है, वही हमलोगोंमें स्वर्गलोककी प्राप्तिका सबसे बड़ा अधिकारी है, यह मैं तुमसे सच्ची बात कहता हूँ

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਸੱਚੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 35

त्वमेव प्रीतिमांस्तस्मात्‌ कुरूणां कुरुसत्तम । भव राजा जय स्वर्ग सतो रक्षासतो जहि,इसलिये कुरुश्रेष्ठ! तुम्हीं प्रसन्नतापूर्वक कुरुदेशकी प्रजाके राजा बनो। सत्पुरुषोंकी रक्षा तथा दुष्टोंका संहार करो और इस प्रकार अपने कर्तव्यका पालन करके स्वर्गलोकपर विजय प्राप्त कर लो

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ। ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ।

Verse 36

अनु त्वां तात जीवन्तु सुहदद: साधुभि: सह । पर्जन्यमिव भूतानि स्वादुद्रुममिव द्विजा:,तात! जैसे सब प्राणी मेघके और पक्षी स्वादिष्ठ फलवाले वृक्षके सहारे जीवन-निर्वाह करते हैं, उसी प्रकार साधु पुरुषोंसहित समस्त सुहृदगण तुम्हारे आश्रयमें रहकर अपनी जीविका चलावें

ਤਾਤ! ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਮਿੱਠੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਧੂਜਨਾਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰੇ ਸਭ ਸੁਹਿਰਦ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਣ।

Verse 37

धृष्ट शूरं प्रहर्तारिमनृशंसं जितेन्द्रियम्‌ । वत्सलं संविभक्तारमुपजीवन्ति तं नरा:,जो राजा निर्भय, शूरवीर, प्रहार करनेमें कुशल, दयालु, जितेन्द्रिय, प्रजावत्सल और दानी होता है, उसीका आश्रय लेकर मनुष्य जीवन-निर्वाह करते हैं

ਜੋ ਰਾਜਾ ਨਿਰਭੈ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੋਵੇ, ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਦਇਆਲੂ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਜਾ-ਵਤਸਲ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਦਾਨੀ ਹੋਵੇ—ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 74

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें मुचुकुन्दका उपाख्यानविषयक चौहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਦੇ ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਚੁਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 75

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि पञ्चसप्ततितमो<ध्याय: ।। ७५ || इस प्रकार श्रीमद्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें पचद्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ। ॥ ੭੫ ॥