Adhyaya 7
Yudhiṣṭhira’s Lament for Karṇa and Renunciation-Oriented Self-Assessment (शोक-प्रलापः / त्याग-प्रवृत्तिः)
Upa-parva: Rāja-dharma Prastāva (Yudhiṣṭhira’s Grief and Renunciation Impulse)
Vaiśaṃpāyana narrates Yudhiṣṭhira’s grief-stricken address after remembering Karṇa. Overwhelmed by sorrow, Yudhiṣṭhira speaks to Arjuna, condemning the kṣātra code and the pride, anger, and acquisitive desire that, in his view, precipitated collective ruin. He contrasts their state with the stable virtues of forest-dwellers—forbearance, self-restraint, purity, non-hostility, non-envy, non-injury, and truthfulness—arguing that even universal sovereignty cannot compensate for slain kin and wasted human potential. He attributes the catastrophe to shared fault and to the adversarial stratagems associated with Dhṛtarāṣṭra’s son, describing how misguided counsel and partiality corroded the polity. The chapter culminates in an explicit renunciatory proposal: Yudhiṣṭhira expresses intent to relinquish possessions and the entire kingdom, urging Arjuna to govern a secured realm, and the narration closes as Arjuna prepares to respond.
Chapter Arc: वैशम्पायन युधिष्ठिर को दिखाते हैं—विजय के बाद भी वे दुःख-शोक से आविष्ट, बार-बार दीर्घ निःश्वास लेते हुए अर्जुन के सामने अपने अंतःकरण का खेद उँडेलते हैं। → युधिष्ठिर युद्ध-विनाश का भार अपने ऊपर लेते हैं: यदि द्वारका जाकर भिक्षा से जीवन चलाते तो यह दुर्गति न आती; काम-क्रोध-हर्ष-रोष में डूबे योद्धा मृत्यु-यान पर चढ़कर वैवस्वत-धाम को गए; और वे कहते हैं कि लोक-विनाश के कारण हम ही स्मृत हैं—दोष का फल धृतराष्ट्र-पुत्रों पर भी जाएगा, पर कलंक हमारे माथे पर है। → युधिष्ठिर राज्य और भोगों का परित्याग घोषित करते हैं—अर्जुन से कहते हैं कि तुम निष्कण्टक पृथ्वी का शासन करो; मुझे राज्य से कोई प्रयोजन नहीं। वे वन-गमन, तीर्थ-गमन, श्रुति-स्मृति-जप, दान और तप द्वारा प्रायश्चित्त की ओर झुकते हैं, क्योंकि ‘हत्वा’ के बाद क्रोध तो गया पर शोक उन्हें रोक रहा है। → अध्याय का निष्कर्ष प्रायश्चित्त-मार्ग की स्थापना है: पाप का क्षय कथन/स्वीकार, अनुताप, शुभ कर्म, दान और तप से होता है—युधिष्ठिर का मन राज्य-धर्म से हटकर शुद्धि-धर्म की ओर मुड़ता है, और अर्जुन को राज-भार सँभालने का संकेत मिलता है। → क्या युधिष्ठिर वास्तव में राज्य त्यागकर वन को जाएंगे, या क्षत्रिय-धर्म के अनुसार प्रजा-पालन हेतु उन्हें रोका जाएगा?
Shlokas
Verse 1
अपने-आप बछ। अर: 2 सप्तमो<्ध्याय: युधिष्ठिरका आन्तरिक खेद प्रकट करते हुए अपने लिये राज्य छोड़कर वनमें चले जानेका प्रस्ताव करना वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतन: । शुशोच दुःखसंतप्त: स्मृत्वा कर्ण महारथम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरका चित्त शोकसे व्याकुल हो उठा था। वे महारथी कर्णको याद करके दुःखसे संतप्त हो शोकमें डूब गये ते वयं पृथिवीहेतोरवध्यान् पृथिवी श्वरान् । सम्परित्यज्य जीवामो हीनार्था हतबान्धवा:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਥੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। “ਧਰਤੀ—ਰਾਜ ਲਈ—ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਆਓ, ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੀਵੀਂਏ—ਉਦੇਸ਼ਹੀਣ, ਅਤੇ ਬੰਧੁ-ਬਾਂਧਵਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ।”
Verse 2
आविष्टो दुःखशोकाशभ्यां नि:श्वसंश्ष पुन: पुनः । दृष्टवार्जुनमुवाचेदं वचनं शोककर्शित:,दुःख और शोकसे आविष्ट हो वे बारंबार लंबी साँस खींचने लगे और अर्जुनको देखकर शोकसे पीड़ित हो इस प्रकार बोले
ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 3
युधिछिर उवाच यद्,ैक्ष्यमाचरिष्याम वृष्ण्यन्धकपुरे वयम् । ज्ञातीन् निष्पुरुषान् कृत्वा नेमां प्राप्स्याम दुर्गतिम्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਂ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਕਰੀਏ? ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਰਖ-ਹੀਣ—ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਤ—ਕਰ ਦੇਈਏ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਦੁਰਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਵਾਂਗੇ?
Verse 4
युधिष्ठिरने कहा--अर्जुन! यदि हमलोग वृष्णिवंशी तथा अन्धकवंशी क्षत्रियोंकी नगरी द्वारकामें जाकर भीख माँगते हुए अपना जीवन-निर्वाह कर लेते तो आज अपने कुटुम्बको निर्वेश करके हम इस दुर्दशाको प्राप्त नहीं होते ।। अमित्रा न: समृद्धार्था वृत्तार्था: कुरव: किल । आत्मानमात्मना हत्वा कि धर्मफलमाप्नुम:,हमारे शत्रुओंका मनोरथ पूर्ण हुआ (क्योंकि वे हमारे कुलका विनाश देखकर प्रसन्न होंगे)। कौरवोंका प्रयोजन तो उनके जीवनके साथ ही समाप्त हो गया। आत्मीय जनोंको मारकर स्वयं ही अपनी हत्या करके हम कौन-सा धर्मका फल प्राप्त करेंगे?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਰਜੁਨ! ਜੇ ਅਸੀਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਜਾ ਕੇ ਭਿੱਖ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾ ਲੈਂਦੇ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੁਲ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਕੇ ਇਸ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਾ ਪਾਉਂਦੇ। ਸਾਡੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼-ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ। ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ?
Verse 5
धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलपौरुषम् | धिगस्त्वमर्ष येनेमामापदं गमिता वयम्,क्षत्रियोंक आचार, बल, पुरुषार्थ और अमर्षको धिक््कार है! जिनके कारण हम ऐसी विपत्तिमें पड़ गये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਿਕ ਹੈ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ-ਆਚਾਰ ਨੂੰ, ਧਿਕ ਹੈ ਬਲ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਧਿਕ ਹੈ ਉਸ ਅਸਹਿਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
साधु क्षमा दम: शौचं वैराग्यं चाप्यमत्सर: । अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम्,क्षमा, मन और इन्द्रियोंका संयम, बाहर-भीतरकी शुद्धि, वैराग्य, ईर्ष्याका अभाव, अहिंसा और सत्यभाषण--ये वनवासियोंके नित्य धर्म ही श्रेष्ठ हैं
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਖ਼ਿਮਾ, ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਵੈਰਾਗ, ਈਰਖਾ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ—ਇਹੀ ਹਨ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਿੱਤ ਧਰਮ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
Verse 7
वयं तु लोभान्मोहाच्च दम्भं मानं च संश्रिता: । इमामवस्थां सम्प्राप्ता राज्यलाभबुभुत्सया,हमलोग तो लोभ और मोहके कारण राज्यलाभके सुखका अनुभव करनेकी इच्छासे दम्भ और अभिमानका आश्रय लेकर इस दुर्दशामें फँस गये हैं इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि युधिष्ठिरपरिदेवनं नाम सप्तमो<थध्याय:
ਪਰ ਅਸੀਂ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜ-ਲਾਭ ਦੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਚੱਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 8
त्रैलोक्यस्यापि राज्येन नास्मान् वक्ित् प्रहर्षयेत् । बान्धवान् निहतान् दृष्टवा पृथिव्यां विजयैषिण:,जब हमने पृथ्वीपर विजयकी इच्छा रखनेवाले अपने बन्धु-बान्धवोंको मारा गया देख लिया, तब हमें इस समय तीनों लोकोंका राज्य देकर भी कोई प्रसन्न नहीं कर सकता
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 9
हाय! हमलोगोंने इस तुच्छ पृथ्वीके लिये अवध्य राजाओंकी भी हत्या की और अब उन्हें छोड़कर बन्धु-बान्धवोंसे हीन हो अर्थ-भ्रष्टकी भाँति जीवन व्यतीत कर रहे हैं
ਹਾਏ! ਇਸ ਤੱਛ ਧਰਤੀ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਕੇ, ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਸਹਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਸਮਤ-ਲੁੱਟੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।
Verse 10
आमिषे गृध्यमानानामशुभं वै शुनामिव | आमिषं चैव नो हीष्टमामिषस्य विवर्जनम्,जैसे मांसके लोभी कुत्तोंको अशुभकी प्राप्ति होती है, उसी प्रकार राज्यमें आसक्त हुए हमलोगोंको भी अनिष्ट प्राप्त हुआ है। अतः हमारे लिये मांस-तुल्य राज्यको पाना अभीष्ट नहीं है, उसका परित्याग ही अभीष्ट होना चाहिये
ਜਿਵੇਂ ਮਾਸ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜ-ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਅਨਰਥ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਸ ਵਰਗਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸਾਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਨਹੀਂ; ਉਸ ‘ਮਾਸ’ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਇੱਛਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 11
ये जो हमारे सगे-सम्बन्धी मारे गये हैं, इनका परित्याग तो हमें समस्त पृथ्वी, राशि- राशि सुवर्ण और समूचे गाय-घोड़े पाकर भी नहीं करना चाहिये था
ਸਾਡੇ ਜੋ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ—ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ, ਢੇਰਾਂ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗਾਂ-ਘੋੜੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ।
Verse 12
काममन्युपरीतास्ते क्रोधहर्षसमन्विता: । मृत्युयानं समारुह्मु गता वैवस्वतक्षयम्,वे काम और क्रोधके वशीभूत थे, हर्ष और रोषसे भरे हुए थे, अतः मृत्युरूपी रथपर सवार हो यमलोकमें चले गये
ਉਹ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਹर्ष ਅਤੇ ਰੋਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੌਤ ਦੇ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੇ ਧਾਮ—ਯਮਲੋਕ—ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 13
न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभि: । न गवाश्वेन सर्वेण ते त्याज्या य इमे हता:,बहुकल्याणसंयुक्तानिच्छन्ति पितर: सुतान् तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च तितिक्षया सभी पिता तपस्या, ब्रह्मचर्य-पालन, सत्यभाषण तथा तितिक्षा आदि साधनोंद्वारा अनेक कल्याणमय गुणोंसे युक्त बहुत-से पुत्र पाना चाहते हैं
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਲਈ, ਨਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਲਈ, ਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਗਾਂ-ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ—ਇੱਥੇ ਜੋ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਪਿਤਾ ਅਨੇਕ ਮੰਗਲ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਤਿਤિક્ષਾ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
उपवासैस्तथेज्याभिव्रतकौतुकमड़लै: । लभन्ते मातरो गर्भान् मासान् दश च बिशभ्रति,इह चामुत्र चैवेति कृपणा: फलहेतव: । इसी प्रकार सभी माताएँ उपवास, यज्ञ, व्रत, कौतुक और मंगलमय कृत्योंद्वारा उत्तम पुत्रकी इच्छा रखकर दस महीनोंतक अपने गर्भोका भरण-पोषण करती हैं। उन सबका यही उद्देश्य होता है कि यदि कुशलपूर्वक बच्चे पैदा होंगे, पैदा होनेपर यदि जीवित रहेंगे तथा बलवान होकर यदि अच्छे गुणोंसे सम्पन्न होंगे तो हमें इहलोक और परलोकमें सुख देंगे। इस प्रकार वे दीन माताएँ फलकी आकांक्षा रखती हैं
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਪਵਾਸਾਂ, ਯੱਗਾਂ, ਵਰਤਾਂ, ਕੌਤਕ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਾਵਾਂ ਗਰਭ-ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪਾਲਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ’—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਦਿਨ ਔਰਤਾਂ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 15
यदि स्वस्ति प्रजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि | सम्भाविता जातबलास्ते दद्युर्यदि न: सुखम्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਉਹ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਣ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ; ਜੇ ਉਹ ਮਾਣ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਬਣਨ—ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ।
Verse 16
तासामयं समुद्योगो निर्वत्त: केवलोडफल:,परंतु उनका यह उद्योग सर्वथा निष्फल हो गया; क्योंकि हमलोगोंने उन सब माताओंके नवयुवक पुत्रोंको, जो विशुद्ध सुवर्णमय कुण्डलोंसे अलंकृत थे, मार डाला है। वे इस भूलोकके भोगोंके उपभोगका अवसर न पाकर देवताओं और पितरोंका ऋण उतारे बिना ही यमलोकमें चले गये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਉੱਦਮ ਨਿਰਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਨਵਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ—ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੋਗ ਚੱਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਉਤਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 17
यदासां निहता: पुत्रा युवानो मृष्टकुण्डला: । अभुकक््त्वा पार्थिवान् भोगानृणान्यनपहाय च,परंतु उनका यह उद्योग सर्वथा निष्फल हो गया; क्योंकि हमलोगोंने उन सब माताओंके नवयुवक पुत्रोंको, जो विशुद्ध सुवर्णमय कुण्डलोंसे अलंकृत थे, मार डाला है। वे इस भूलोकके भोगोंके उपभोगका अवसर न पाकर देवताओं और पितरोंका ऋण उतारे बिना ही यमलोकमें चले गये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਨਵਜਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ—ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੋਗ ਚੱਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਉਤਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਆਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਈ।
Verse 18
पितृभ्यो देवताभ्यश्व गता वैवस्वतक्षयम्,परंतु उनका यह उद्योग सर्वथा निष्फल हो गया; क्योंकि हमलोगोंने उन सब माताओंके नवयुवक पुत्रोंको, जो विशुद्ध सुवर्णमय कुण्डलोंसे अलंकृत थे, मार डाला है। वे इस भूलोकके भोगोंके उपभोगका अवसर न पाकर देवताओं और पितरोंका ऋण उतारे बिना ही यमलोकमें चले गये
ਉਹ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਰਾ ਉੱਦਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ—ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਅਵਸਰ ਪਾਏ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਣ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਉਤਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ।
Verse 19
यदैषामम्ब पितरौ जातकामावुभावपि । संजातधनरत्नेषु तदैव निहता नृपा:,माँ! इन राजाओंके माता-पिता जब इनके द्वारा उपार्जित धन और रत्न आदिके उपभोगकी आशा करने लगे, तभी ये मारे गये
ਮਾਂ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ—ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਮਾਏ ਧਨ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ।
Verse 20
संयुक्ता: काममन्युभ्यां क्रोधहर्षासमञ्जसा: । न ते जयफलं किंचिद् भोक्तारो जातु कहिचित्,जो लोग कामना और खीझसे युक्त हो क्रोध और हर्षके कारण अपना संतुलन खो बैठते हैं, वे कभी कहीं किंचिनमात्र भी विजयका फल नहीं भोग सकते
ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਖਿਝ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹਰਖ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਸੰਤੁਲਨ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 21
पज्चालानां कुरूणां च हता एव हि ये हता: । न चेत् सर्वानयं लोक: पश्येत् स्वेनैव कर्मणा,पांचालों और कौरवोंके जो वीर मारे गये, वे तो मर ही गये; नहीं तो आज यह संसार देखता कि वे सब अपने ही पुरुषार्थसे कैसी ऊँची स्थितिमें पहुँच गये हैं
ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੋ ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹ ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਹੀ ਗਏ—ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਸਨ।
Verse 22
वयमेवास्यथ लोकस्य विनाशे कारण स्मृता: । धृतराष्ट्रस्य पुत्रेषु तत् सर्व प्रतिपत्स्यति,हमलोग ही इस जगत्के विनाशमें कारण माने गये हैं; परंतु इसका सारा उत्तरदायित्व धृतराष्ट्रके पुत्रोंपर ही पड़ेगा
ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆ ਪਵੇਗਾ।
Verse 23
सदैव निकृतिप्रज्ञो द्वेश मायोपजीवन: । मिथ्याविनीत: सततमस्मास्वनपकारिषु,हमलोगोंने कभी कोई बुराई नहीं की थी तो भी राजा धृतराष्ट्र सदा हमसे द्वेष रखते थे। उनकी बुद्धि निरन्तर हमें ठगनेकी ही बात सोचा करती थी। वे मायाका आश्रय लेनेवाले थे और झूठे ही विनय अथवा नम्रता दिखाया करते थे
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਸਦਾ ਛਲ-ਕਪਟ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਦ੍ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਝੂਠੀ ਨਿਮਰਤਾ ਹੀ ਵਿਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਸਾਨੂੰ ਠੱਗਣ ਵੱਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਦਾ ਮੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 24
न सकामा वयं ते च न चास्माभिरनन तैर्जितम् न तैर्भुक्तेयमवनिर्न नायों गीतवादितम्,इस युद्धसे न तो हमारी कामना सफल हुई और न वे कौरव ही सफलमनोरथ हुए। न हमारी जीत हुई, न उनकी। उन्होंने न तो इस पृथ्वीका उपभोग किया, न स्त्रियोंका सुख देखा और न गीतवाद्यका ही आनन्द लिया
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਨਾ ਸਾਡੀ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਨਾ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ। ਨਾ ਸਾਡੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਮਿਲਿਆ, ਨਾ ਇਸਤਰੀ-ਸੁਖ ਦਿੱਸਿਆ, ਨਾ ਗੀਤ-ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 25
नामात्यसुहदां वाक््यं न च श्रुतवतां श्रुतम् । न रत्नानि पराध्यानि न भूर्न द्रविणागम:,मन्त्रियों, सुहृदों तथा वेद-शास्त्रोंके ज्ञाता विद्वानोंकी भी बातें वे नहीं सुन सके। बहुमूल्य रत्न, पृथ्वीके राज्य तथा धनकी आयका भी सुख भोगनेका उन्हें अवसर नहीं मिला
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸੁਣ ਸਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ। ਅਮੋਲ ਰਤਨ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਮਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।
Verse 26
अस्मदद्वेषेण संतप्त: सुखं न स्मेह विन्दति । ऋद्धिमस्मासु तां दृष्टवा विवर्णो हरिण: कृश:
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਆਈ ਉਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹਿਰਨ।
Verse 27
दुर्योधन हमसे द्वेष रखनेके कारण सदा संतप्त रहकर कभी यहाँ सुख नहीं पाता था। हमलोगोंके पास वैसी समृद्धि देखकर उसकी कान्ति फीकी पड़ गयी थी। वह चिन्तासे सूखकर पीला और दुर्बल हो गया था ।। धृतराष्ट्रश्न नृपति: सौबलेन निवेदित: । त॑ पिता पुत्रगृद्धित्वादनुमेने$नये स्थित:
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁਰਯੋਧਨ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਤਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਡੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ; ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਪੀਲਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਸ਼ਕੁਨੀ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ, ਪੁੱਤਰ-ਮੋਹ ਦੀ ਲੋਭੀ ਲਗਨ ਕਰਕੇ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਉਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਬੈਠਾ।
Verse 28
असंशयं क्षयं राजा यथैवाहं तथा गत:,उनकी इसी दुर्नीतिके कारण निःसंदेह राजा धृतराष्ट्रको भी वैसा ही विनाश प्राप्त हुआ है, जैसा कि मुझे
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਵੀ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ। ਉਸੇ ਕੁਨੀਂਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਵੀ ਯਕੀਨਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 29
अनियम्याशुचिं लुब्ध॑ पुत्र कामवशानुगम् । यशस: पतितो दीप्ताद् घातयित्वा सहोदरान्,वे अपने अपवित्र आचार-विचारवाले, लोभी एवं कामासक्त पुत्रको काबूमें न रखनेके कारण उसका तथा उसके सहोदर भाइयोंका वध करवाकर स्वयं भी उज्ज्वल यशसे भ्रष्ट हो गये
ਅਪਵਿੱਤਰ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਕਾਮਵਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਹੋਦਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਧ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਯਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 30
इमौ हि वृद्धौ शोकाग्नौ प्रक्षिप्प स सुयोधन: । अस्मत्प्रद्वेषसंयुक्त: पापबुद्धि: सदैव ह,हमलोगोंके प्रति सदा द्वेष रखनेवाला पापबुद्धि दुर्योधन इन दोनों वृद्धोंको शोककी आगमें झोंककर चला गया
ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਦਾ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਸੁਯੋਧਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਝੋਂਕ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 31
को हि बन्धु: कुलीन: संस्तथा ब्रूयात् सुहृज्जने । यथासाववददू वाक्यं युयुत्सु: कृष्णसंनिधौ,संधिके लिये गये हुए श्रीकृष्णके समीप युद्धकी इच्छावाले दुर्योधनने जैसी बात कही थी, वैसी कौन भाई-बन्धु कुलीन होकर भी अपने सुहृदोंके लिये कह सकता है?
ਸੰਧੀ ਲਈ ਗਏ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯੁਯੁਤਸੂ ਨੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਕੋਈ ਕੁਲੀਨ ਭਰਾ-ਬੰਧੂ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 32
आत्मनो हि वयं दोषाद् विनष्टा: शाश्वती: समा: । प्रदहन्तो दिश: सर्वा भास्वरा इव तेजसा,हमलोगोंने तेजसे प्रकाशित होनेवाली सम्पूर्ण दिशाओंमें मानो आग लगा दी और अपने ही दोषसे सदाके लिये नष्ट हो गये
ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਅਨੰਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਬੈਠੇ—ਪਰ ਉਹੀ ਚਮਕ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਥਾਈ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ।
Verse 33
सो>स्माकं वैरपुरुषो दुर्मति:ः प्रग्रह॑ गत: । दुर्योधनकृते होतत् कुलं नो विनिपातितम्,हमारे प्रति शत्रुताका मूर्तिमान् स्वरूप वह दुर्बुद्धि दुर्योधन पूर्णतः बन्धनमें बँध गया। दुर्योधनके कारण ही हमारे इस कुलका पतन हो गया
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ ਦਾ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਪੁਰਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਗ ਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਾਡਾ ਇਹ ਕੁਲ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 34
अवध्यानां वध कृत्वा लोके प्राप्ता: सम वाच्यताम् कुलस्यास्यान्तकरणं दुर्मतिं पापपूरुषम्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਹੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਕੁਲ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ, ਪਾਪੀ ਪੁਰਖ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ।
Verse 35
हता: शूरा: कृतं पापं विषय: स्वो विनाशित:
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੂਰਮੇ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਪਾਪ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 36
धनंजय कृतं पापं कल्याणेनोपहन्यते
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
निवृत्त्या तीर्थगमनाच्छुतिस्मृतिजपेन वा
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਕੀ ਅੰਦਰਲੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਜਪ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਪਾਪ-ਭਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਪਾਅ ਹੈ?
Verse 38
त्यागवांश्व पुनः पापं नालंकर्तुमिति श्रुति: । त्यागवाञ्जन्ममरणे नाप्रोतीति श्रुतिर्यदा
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਿਆਗੀ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਪਾਪ ਨੂੰ ‘ਗਹਿਣੇ’ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਧਾਰ ਸਕਦਾ—ਅਰਥਾਤ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਿਆਗੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੀਏ?
Verse 39
निवृत्तिपरायण होने, तीर्थयात्रा करने तथा वेद-शास्त्रोंका स्वाध्याय एवं जप करनेसे भी पाप दूर होता है। श्रुतिका कथन है कि त्यागी पुरुष पाप नहीं कर सकता तथा वह जन्म और मरणके बन्धनमें भी नहीं पड़ता ।। प्राप्तवर्त्मा कृतमतिर्त्रह्म सम्पद्यते तदा । स धनंजय निर्दधन्द्वो मुनिर्शानसमन्वित:,धनंजय! उसे मोक्षका मार्ग मिल जाता है और वह ज्ञानी एवं स्थिर-बुद्धि मुनि द्न्द्रहित होकर तत्काल ब्रह्म-साक्षात्कार कर लेता है
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਤੇ ਜਪ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਤਿਆਗੀ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਮਾਰਗ ਲੱਭ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਤਦ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਮুনি शीਘ੍ਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
वनमामन्त्र्य व: सर्वान् गमिष्यामि परंतप । न हि कृत्स्नतमो धर्म: शक््य: प्राप्तुमिति श्रुति:
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 41
मया निसृष्टं पापं हि परिग्रहम भीप्सता
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਮੈਂ ਹੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਸੰਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ—ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
Verse 42
स परिग्रहमुत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं सुखानि च
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।
Verse 43
प्रशाधि त्वमिमामुर्वी क्षेमां निहतकण्टकाम्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੁਣ ਇਹ ਧਰਤੀ ਖੇਮਯੁਕਤ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਕੰਟਕ (ਉਪਦ੍ਰਵ ਤੇ ਅਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਕਾਰਨ) ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ।”
Verse 44
एतावदुक्त्वा वचन कुरुराजो युधिष्ठिर: । उपारमत् ततः पार्थ: कनीयानभ्यभाषत,इतना कहकर कुरुराज युधिष्छिर चुप हो गये। तब कुन्तीके सबसे छोटे पुत्र अर्जुनने भाषण देना आरम्भ किया
ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਕੁਰੂ-ਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਕੁੰਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ।
Verse 156
इह चामुत्र चैवेति कृपणा: फलहेतव: । इसी प्रकार सभी माताएँ उपवास, यज्ञ, व्रत, कौतुक और मंगलमय कृत्योंद्वारा उत्तम पुत्रकी इच्छा रखकर दस महीनोंतक अपने गर्भोका भरण-पोषण करती हैं। उन सबका यही उद्देश्य होता है कि यदि कुशलपूर्वक बच्चे पैदा होंगे, पैदा होनेपर यदि जीवित रहेंगे तथा बलवान होकर यदि अच्छे गुणोंसे सम्पन्न होंगे तो हमें इहलोक और परलोकमें सुख देंगे। इस प्रकार वे दीन माताएँ फलकी आकांक्षा रखती हैं
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“‘ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦीन ਲੋਕ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਪਵਾਸ, ਯਜ्ञ, ਵਰਤ, ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਗਰਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸੰਤਾਨ ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤ ਜਨਮੇ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵਿਤ ਰਹੇ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ; ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਿਹਲ ਮਾਵਾਂ ਫਲ ਦੀ ਆਕਾਂਖਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।”
Verse 276
अनपेक्ष्यैव पितरं गाड़ेयं विदुरं तथा । सुबलपुत्र शकुनिने राजा धृतराष्ट्रको दुर्योधनकी यह अवस्था सूचित की। पुत्रके प्रति अधिक आसक्त होनेके कारण पिता धुृतराष्ट्रने अन्यायमें स्थित हो उसकी इच्छाका अनुमोदन किया। इस विषयमें उन्होंने अपने पिता (ताऊ) गंगानन्दन भीष्म तथा भाई विदुरसे राय लेनेकी भी इच्छा नहीं की
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪਿਤਾ, ਗਾਂਗੇਯ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ—ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਲਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਸੁਬਲ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕੁਨੀ ਨੂੰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਪੁੱਤਰ-ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਨਿਆਇ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਗੰਗਾ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਤੋਂ, ਨਾ ਹੀ ਭਰਾ ਵਿਦੁਰ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ।”
Verse 346
राजा राष्ट्रेश्वरं कृत्वा धृतराष्ट्रोड्द्य शोचति । हमलोग अवध्य नरेशोंका वध करके संसारमें निन्दाके पात्र हो गये। राजा धृतराष्ट्र इस कुलका विनाश करनेवाले दुर्बुद्धि एवं पापात्मा दुर्योधनको इस राष्ट्रका स्वामी बनाकर आज शोककी आगमें जल रहे हैं
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅੱਜ ਸ਼ੋਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ—ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਕੁਲ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਾਪਾਤਮਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅੱਜ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 403
परिग्रहवता तनमे प्रत्यक्षमरिसूदन । शत्रुओंको तपानेवाले अर्जुन! मैं तुम सब लोगोंसे बिदा लेकर वनमें चला जाऊँगा। शत्रुसूदन! श्रुति कहती है कि “संग्रह-परिग्रहमें फँसा हुआ मनुष्य पूर्णतम धर्म (परमात्माका दर्शन) नहीं प्राप्त कर सकता।' इसका मुझे प्रत्यक्ष अनुभव हो रहा है
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਅਰਿਸੂਦਨ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੰਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਧਰਮ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ—ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਤਾਪਨ ਅਰਜੁਨ! ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—“ਸੰਗ੍ਰਹ-ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਪੁਰਖ ਪੂਰਨਤਮ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ”; ਉਹੀ ਸੱਚ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 413
जन्मक्षयनिमित्तं च प्राप्तुं शक्यमिति श्रुति: । मैंने परिग्रह (राज्य और धनके संग्रह) की इच्छा रखकर केवल पाप बटोरा है, जो जन्म और मृत्युका मुख्य कारण है। श्रुतिका कथन है कि “परिग्रहसे पाप ही प्राप्त हो सकता है!
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬੋਲੇ— ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮ ਅਤੇ ਖ਼ਯ (ਮੌਤ) ਦੇ ਕਾਰਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ—ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹ ਕਰ ਕੇ—ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਪਾਪ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਪ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—“ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਪਾਪ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।”
Verse 423
गमिष्यामि विनिर्मुक्तो विशोको निर्मम: क्वचित् | अतः मैं परिग्रह छोड़कर सारे राज्य और इसके सुखोंको लात मारकर बन्धनमुक्त हो शोक और ममतासे ऊपर उठकर, कहीं वनमें चला जाऊँगा
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬੋਲੇ— ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸ਼ੋਕ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ। ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਸ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 433
न ममार्थो5स्ति राज्येन भोगैर्वा कुरुनन्दन । कुरुनन्दन! तुम इस निष्कण्टक एवं कुशल-क्षेमसे युक्त पृथ्वीका शासन करो। मुझे राज्य और भोगोंसे कोई मतलब नहीं है
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਰਾਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗਾਂ ਦੀ। ਤੂੰ ਇਸ ਨਿਸ਼ਕੰਟਕ—ਉਪਦ੍ਰਵ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਕੁਸ਼ਲ-ਖੇਮ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ।
Verse 3536
हत्वा नो विगतो मन्यु: शोको मां रुन्धयत्ययम् । हमने शूरवीरोंको मारा, पाप किया और अपने ही देशका विनाश कर डाला। शत्रुओंको मारकर हमारा क्रोध तो दूर हो गया, परंतु यह शोक मुझे निरन्तर घेरे रहता है
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬੋਲੇ— ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਡਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤਾਂ ਠੰਢਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ—ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਘੇਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਆਵਰਿਤ ਕਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 3636
ख्यापनेनानुतापेन दानेन तपसापि वा । धनंजय! किया हुआ पाप कहनेसे, शुभ कर्म करनेसे, पछतानेसे, दान करनेसे और तपस्यासे भी नष्ट होता है
ਹੇ ਧਨੰਜਯ! ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਸੱਚੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether accepting and exercising kingship after immense kin-loss can be ethically sustained, or whether the only coherent response to culpability and grief is renunciation of power and possessions.
The chapter underscores that sovereignty and wealth are not intrinsically consolatory; restraint, truthfulness, and non-injury are presented as stabilizing virtues, and renunciation is framed as a serious ethical option when desire and anger have produced harm.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as a narrative-ethical preface that motivates later systematic instruction, positioning Yudhiṣṭhira’s remorse as the interpretive lens for subsequent rājadharma teaching.