Adhyaya 57

Verse 1

भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! राजाको सदा ही उद्योगशील होना चाहिये। जो उद्योग छोड़कर स्त्रीकी भाँति बेकार बैठा रहता है, उस राजाकी प्रशंसा नहीं होती है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਦਯੋਗਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਕਰਮਨਿਸ਼ਠ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯਤਨ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸਤਰੀ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 2

भगवानुशना चाह शलोकमत्र विशाम्पते । तदिहैकमना राजन्‌ गदतस्तं निबोध मे,प्रजानाथ! इस विषयमें भगवान्‌ शुक्राचार्यने एक श्लोक कहा है, उसे मैं बता रहा हूँ। तुम यहाँ एकाग्रचित्त होकर मुझसे उस श्लोकको सुनो

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਭਗਵਾਨ ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਨੇ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣ।

Verse 3

द्वाविमौ ग्रसते भूमि: सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्‌,जैसे साँप बिलमें रहनेवाले चूहोंको निगल जाता है, उसी प्रकार दूसरोंसे लड़ाई न करनेवाले राजा तथा विद्याध्ययन आदिके लिये घर छोड़कर अन्यत्र न जानेवाले ब्राह्मणको पृथ्वी निगल जाती है (अर्थात्‌ वे पुरुषार्थ-साधन किये बिना ही मर जाते हैं)”

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਬਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੋ ਆਕਰਮਣਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਉੱਚ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਉੱਦਮ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 4

तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमहसि । संधेयानभिसंधत्स्व विरोध्यांश्व विरोधय,अतः नरश्रेष्ठ! तुम इस बातको अपने हृदयमें धारण कर लो, जो संधि करनेके योग्य हों, उनसे संधि करो और जो विरोधके पात्र हों, उनका डटकर विरोध करो

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲੈ—ਜੋ ਸੰਧੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰ।

Verse 5

सप्ताड्ुस्य च राज्यस्य विपरीतं य आचरेत्‌ । गुरुर्वा यदि वा मित्र प्रतिहन्तव्य एव सः,राज्यके सात अड़ हैं--राजा, मन्त्री, मित्र, खजाना, देश, दुर्ग और सेना। जो इन सात अड़ोंसे युक्त राज्यके विपरीत आचरण करे, वह गुरु हो या मित्र, मार डालनेके ही योग्य है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਾਜ ਦੇ ਸੱਤ ਅੰਗ ਹਨ—ਰਾਜਾ, ਮੰਤਰੀ, ਮਿੱਤਰ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਦੇਸ਼, ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸੈਨਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਰਤੇ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ—ਉਹ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਵੀ।

Verse 6

मरुत्तेन हि राज्ञा वै गीत: श्लोक: पुरातन: । राजाधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमते पुरा,राजेन्द्र! पूर्वकालमें राजा मरुत्तने एक प्राचीन श्लोकका गान किया था, जो बृहस्पतिके मतानुसार राजाके अधिकारके विषयमें प्रकाश डालता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮਰੁੱਤ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानत: । उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डो भवति शाश्वत:,“घमंडमें भरकर कर्तव्य और अकर्तव्यका ज्ञान न रखनेवाला तथा कुमार्गपर चलनेवाला मुनष्य यदि अपना गुरु हो तो उसे भी दण्ड देनेका सनातन विधान है'

ਜੋ ਗੁਰੂ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਤੱਬ-ਅਕਰਤੱਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲ ਪਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦੰਡ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਸਨਾਤਨ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 8

बाहो: पुत्रेण राज्ञा च सगरेण च धीमता । असमज्जा: सुतो ज्येष्ठस्त्यक्त: पौरहितैषिणा,बाहुके पुत्र बुद्धिमान्‌ राजा सगरने तो पुरवासियोंके हितकी इच्छासे अपने ज्येष्ठ पुत्र असमंजाका भी त्याग कर दिया था

ਬਾਹੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸਮੰਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 9

असमज्जा: सरय्वां स पौराणां बालकान्‌ नृप । न्‍्यमज्जयदत: पित्रा निर्भत्स्य स विवासित:,नरेश्वर! असमंजा पुरवासियोंके बालकोंको पकड़कर सरयूनदीमें डुबा दिया करता था; अतः उसके पिताने उसे दुत्कारकर घरसे बाहर निकाल दिया

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਅਸਮੰਜਾ ਸ਼ਹਿਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸਰਯੂ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੜੀ ਡਾਂਟ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।

Verse 10

ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपा: । मिथ्या विप्रानुपचरन्‌ संत्यक्तो दयित: सुत:,उद्दालक ऋषिने अपने प्रिय पुत्र महातपस्वी श्वेतकेतुको केवल इस अपराधसे त्याग दिया कि वह ब्राह्मणोंके साथ मिथ्या एवं कपटपूर्ण व्यवहार करता था

ਉੱਦਾਲਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਝੂਠਾ ਅਤੇ ਕਪਟੀ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 11

लोकरज्जनमेवात्र राज्ञां धर्म: सनातन: । सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम्‌,अत: इस लोकमें प्रजावर्गको प्रसन्न रखना ही राजाओंका सनातन धर्म है। सत्यकी रक्षा और व्यवहारकी सरलता ही राजोचित कर्तव्य है

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ; ਸੱਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਪਣ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ—ਇਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਹੈ।

Verse 12

न हिंस्यात्‌ परवित्तानि देयं काले च दापयेत्‌ । विक्रान्त: सत्यवाक्‌ क्षान्तो नृपो न चलते पथ:,दूसरोंके धनका नाश न करे। जिसको जो कुछ देना हो, उसे वह समयपर दिलानेकी व्यवस्था करे। पराक्रमी, सत्यवादी और क्षमाशील बना रहे--ऐसा करनेवाला राजा कभी पथभ्रष्ट नहीं होता

ਰਾਜਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਜੋ ਹੱਕ ਬਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਸੱਚਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ-ਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ।

Verse 13

आत्मवांश्व जितक्रोध: शास्त्रार्थकृतनि श्चय: । धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रत:,जिसने अपने मनको वशमें कर लिया है, क्रोधको जीत लिया है तथा शास्‍्त्रोंके सिद्धान्तका निश्चयात्मक ज्ञान प्राप्त कर लिया है, जो धर्म, अर्थ, काम और मोक्षके प्रयत्नमें निरन्तर लगा रहता है, जिसे तीनों वेदोंका ज्ञान है तथा जो अपने गुप्त विचारोंको दूसरोंपर प्रकट नहीं होने देता है, वही राजा होने योग्य है, प्रजाकी रक्षा न करनेसे बढ़कर राजाओंके लिये दूसरा कोई पाप नहीं है

ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਬਾਰੇ ਯੁਕਤੀਸੰਗਤ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ; ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਰਹੇ, ਗੁਪਤ ਸਲਾਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕਰੇ। ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।

Verse 14

त्रय्यां संवृतमन्त्रश्न॒ राजा भवितुम्ति । वृजिनं च नरेन्द्राणां नान्यच्चारक्षणात्‌ परम्‌,जिसने अपने मनको वशमें कर लिया है, क्रोधको जीत लिया है तथा शास्‍्त्रोंके सिद्धान्तका निश्चयात्मक ज्ञान प्राप्त कर लिया है, जो धर्म, अर्थ, काम और मोक्षके प्रयत्नमें निरन्तर लगा रहता है, जिसे तीनों वेदोंका ज्ञान है तथा जो अपने गुप्त विचारोंको दूसरोंपर प्रकट नहीं होने देता है, वही राजा होने योग्य है, प्रजाकी रक्षा न करनेसे बढ़कर राजाओंके लिये दूसरा कोई पाप नहीं है

ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਪਤ ਰੱਖੇ, ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਤਾਹੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।

Verse 15

चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता | धर्मसंकररक्षा च राज्ञां धर्म: सनातन:,राजाको चारों वर्णोंके धर्मोकी रक्षा करनी चाहिये, प्रजाको धर्मसंकरतासे बचाना राजाओंका सनातन धर्म है

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸੰਕਰ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।

Verse 16

न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थ च विश्वसेत्‌ । षाड्गुण्यगुणदोषांश्न नित्यं बुद्धघावलोकयेत्‌,राजा किसीपर भी विश्वास न करे। विश्वसनीय व्यक्तिका भी अत्यन्त विश्वास न करे। राजनीतिके छः: गुण होते हैं--सन्धि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव और समाश्रय-। इन सबके गुण-दोषोंका अपनी बुद्धिद्वारा सदा निरीक्षण करे

ਰਾਜਾ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਬਣੇ; ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਸੰਧੀ, ਵਿਗ੍ਰਹ, ਯਾਨ, ਆਸਨ, ਦ੍ਵੈਧੀਭਾਵ ਅਤੇ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯ—ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਉਪਾਅਾਂ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪਰਖਦਾ ਰਹੇ।

Verse 17

द्विट्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते । त्रिवर्ग विदितार्थश्न युक्तचारोपधिश्व॒ यः:,शत्रुओंके छिद्र देखनेवाले राजाकी सदा ही प्रशंसा की जाती है। जिसे धर्म, अर्थ और कामके तत्त्वका ज्ञान है तथा जिसने शत्रुओंकी गुप्त बातोंको जानने और उनके मन्त्री आदिको फोड़नेके लिये गुप्तचर लगा रखा है, वह भी प्रशंसाके ही योग्य है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਸ਼ਤਰੂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼ਾਸਕ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਸ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਤੋੜਣ ਲਈ ਸੁਚੱਜਾ ਜਾਸੂਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਜਾਸੂਸ ਜਾਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 18

कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपम: । वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मन:,राजाको उचित है कि वह सदा अपने कोषागारको भरा-पूरा रखनेका प्रयत्न करता रहे, उसे न्याय करनेमें यमराज और धन-संग्रह करनेमें कुबेरके समान होना चाहिये। वह स्थान, वृद्धि तथा क्षयके हेतुभूत दस- वर्गोंका सदा ज्ञान रखे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਰਿਆ-ਪੂਰਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਮ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ, ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਘਾਟੇ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਦਸ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰੱਖੇ।

Verse 19

अभृतानां भवेद्‌ भर्ता भूतानामन्ववेक्षक: । नृपति: सुमुखश्न स्यात्‌ स्मितपूर्वाभिभाषिता,जिनके भरण-पोषणका प्रबन्ध न हो उनका पोषण राजा स्वयं करे और उसके द्वारा जिनका भरण-पोषण चल रहा हो, उन सबकी देखभाल रखे। राजाको सदा प्रसन्नमुख रहना और मुसकराते हुए वार्तालाप करना चाहिये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਰਾਜਾ ਆਪ ਬਣੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਰੇ ਜੀਊਂਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਉੱਤੇ ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖੇ। ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਮੁਖ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ-ਕਾਜ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ।

Verse 20

उपासिता च वृद्धानां जिततन्द्रिरलोलुप: । सतां वृत्ते स्थितमति: संतोष्यश्चारुदर्शन:,राजाको वृद्ध पुरुषोंकी उपासना (सेवा या संग) करनी चाहिये, वह आलस्यको जीते और लोलुपताका परित्याग करे। सत्पुरुषोंके व्यवहारमें मन लगावे। संतुष्ट होने योग्य स्वभाव बनाये रखे। वेश-भूषा ऐसी रखे, जिससे वह देखनेमें अत्यन्त मनोहर जान पड़े

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਆਲਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਭ ਛੱਡੇ। ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਤਿ ਟਿਕੀ ਰਹੇ; ਉਹ ਸੰਤੋਖੀ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ-ਰਵੱਈਆ ਦਿਲਕਸ਼ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਚੰਗੀ ਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਰੋਸੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ।

Verse 21

न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्‌ कदाचन । असदभ्यश्न॒ समादद्यात्‌ सद्भधयस्तु प्रतिपादयेत्‌,साधुपुरुषोंके हाथसे कभी धन न छीने। असाधु पुरुषोंसे दण्डके रूपमें धन लेना चाहिये; साधु पुरुषोंको तो धन देना चाहिये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਧਨ ਨਾ ਛੀਨੋ। ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਤੋਂ ਦੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਨ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਧਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ।

Verse 22

स्वयं प्रहर्ता दाता च वश्यात्मा रम्यसाधन: । काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च,स्वयं दुष्टोपर प्रहार करे, दानशील बने, मनको वशमें रखे, सुरम्य साधनसे युक्त रहे, समय-समयपर धनका दान और उपभोग भी करे तथा निरन्तर शुद्ध एवं सदाचारी बना रहे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਵੀ। ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ, ਉੱਤਮ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਜੀਵਨ-ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹੇ। ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦਾਨ ਵੀ ਕਰੇ ਤੇ ਭੋਗ ਵੀ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।

Verse 23

शूरान्‌ भक्तानसंहार्यान्‌ कुले जातानरोगिण: । शिष्टान्‌ शिष्टाभिसम्बन्धान्मानिनो$नवमानिन:,जो शूरवीर एवं भक्त हों, जिन्हें विपक्षी फोड़ न सकें, जो कुलीन, नीरोग एवं शिष्ट हों तथा शिष्ट पुरुषोंसे सम्बन्ध रखते हों, जो आत्मसम्मानकी रक्षा करते हुए दूसरोंका कभी अपमान न करते हों, धर्मपरायण, विद्वान, लोकव्यवहारके ज्ञाता और शत्रुओंकी गतिविधिपर दृष्टि रखनेवाले हों, जिनमें साधुता भरी हो तथा जो पर्वतोंके समान अटल रहनेवाले हों, ऐसे लोगोंको ही राजा सदा अपना सहायक बनावे और उन्हें ऐश्वर्यका पुरस्कार दे। उन्हें अपने समान ही सुखभोगकी सुविधा प्रदान करे, केवल राजोचित छत्र धारण करना और सबको आज्ञा प्रदान करना--इन दो बातोंमें ही वह उन सहायकोंकी अपेक्षा अधिक रहे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਐਸੇ ਸਹਾਇਕ ਚੁਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਹਾਦੁਰ ਤੇ ਭਗਤ ਹੋਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਤੋੜ ਨਾ ਸਕਣ; ਜੋ ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਨਿਰੋਗ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ; ਜੋ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਪਰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਨਾ ਕਰਨ। ਉਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਵਿਦਵਾਨ, ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਵੈਰੀ ਦੀ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਹੋਣ। ਐਸਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਰੱਖੇ। ਕੇਵਲ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਹੇ—ਰਾਜਛਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ।

Verse 24

विद्याविदो लोकविद: परलोकान्ववेक्षकान्‌ | धर्मे च निरतान्‌ साधूनचलानचलानिव,जो शूरवीर एवं भक्त हों, जिन्हें विपक्षी फोड़ न सकें, जो कुलीन, नीरोग एवं शिष्ट हों तथा शिष्ट पुरुषोंसे सम्बन्ध रखते हों, जो आत्मसम्मानकी रक्षा करते हुए दूसरोंका कभी अपमान न करते हों, धर्मपरायण, विद्वान, लोकव्यवहारके ज्ञाता और शत्रुओंकी गतिविधिपर दृष्टि रखनेवाले हों, जिनमें साधुता भरी हो तथा जो पर्वतोंके समान अटल रहनेवाले हों, ऐसे लोगोंको ही राजा सदा अपना सहायक बनावे और उन्हें ऐश्वर्यका पुरस्कार दे। उन्हें अपने समान ही सुखभोगकी सुविधा प्रदान करे, केवल राजोचित छत्र धारण करना और सबको आज्ञा प्रदान करना--इन दो बातोंमें ही वह उन सहायकोंकी अपेक्षा अधिक रहे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਉਹੀ ਚੁਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸਚੇਤ ਹੋਣ। ਉਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਸੱਚੇ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਹੋਣ। ਉਹ ਬਹਾਦੁਰ ਤੇ ਭਗਤ, ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੋੜੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ; ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਦੇ, ਨਿਰੋਗ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ; ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਵਾਲੇ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਐਸਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਰੱਖੇ। ਰਾਜਾ ਕੇਵਲ ਛਤਰ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਹੇ।

Verse 25

सहायान्‌ सतत कुर्याद्‌ राजा भूतिपुरष्कृत: । तैश्व तुल्यो भवेद्‌ भोगैश्छत्रमात्राज्याधिक:,जो शूरवीर एवं भक्त हों, जिन्हें विपक्षी फोड़ न सकें, जो कुलीन, नीरोग एवं शिष्ट हों तथा शिष्ट पुरुषोंसे सम्बन्ध रखते हों, जो आत्मसम्मानकी रक्षा करते हुए दूसरोंका कभी अपमान न करते हों, धर्मपरायण, विद्वान, लोकव्यवहारके ज्ञाता और शत्रुओंकी गतिविधिपर दृष्टि रखनेवाले हों, जिनमें साधुता भरी हो तथा जो पर्वतोंके समान अटल रहनेवाले हों, ऐसे लोगोंको ही राजा सदा अपना सहायक बनावे और उन्हें ऐश्वर्यका पुरस्कार दे। उन्हें अपने समान ही सुखभोगकी सुविधा प्रदान करे, केवल राजोचित छत्र धारण करना और सबको आज्ञा प्रदान करना--इन दो बातोंमें ही वह उन सहायकोंकी अपेक्षा अधिक रहे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਯੋਗ ਸਹਾਇਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰੇ। ਭੋਗ-ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰਹੇ; ਕੇਵਲ ਰਾਜਛਤਰ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਹੇ।

Verse 26

प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्‌ समा | एवं कुर्वन्‌ नरेन्द्रोडपि न खेदमिह विन्दति,प्रत्यक्ष और परोक्षमें भी उनके साथ राजाका एक-सा ही बर्ताव होना चाहिये। ऐसा करनेवाला नरेश इस जगत्‌में कभी कष्ट नहीं उठाता

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰੋਖ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਵਰਤਾਵ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਰੇਸ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਖੇਦ ਜਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 27

सर्वाभिशड्की नृपतिर्यश्व सर्वहरो भवेत्‌ । स क्षिप्रमनजुर्लुब्ध: स्वजनेनैव बध्यते,जो राजा सबपर संदेह करता और सबका सर्वस्व हर लेता है, वह लोभी और कुटिल राजा एक दिन अपने ही लोगोंके हाथसे शीघ्र मारा जाता है

ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਭ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਭੀ ਤੇ ਕਪਟੀ ਸ਼ਾਸਕ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਕਾਬੂ ਆ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकचित्तग्रहे रत: । न पतत्यरिभिरग्र॑स्त: पतितश्षावतिष्ठते,जो भूपाल बाहर-भीतरसे शुद्ध रहकर प्रजाके हृदयको अपनानेका प्रयत्न करता है, वह शत्रुओंका आक्रमण होनेपर भी उनके वशमें नहीं पड़ता, यदि उसका पतन हुआ भी तो वह सहायकोंको पाकर शीघ्र ही उठ खड़ा होता है

ਜੋ ਭੂਪਾਲ ਬਾਹਰੋਂ-ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਦਿਲ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ; ਅਤੇ ਜੇ ਕਦੇ ਡਿੱਗ ਵੀ ਪਏ, ਤਾਂ ਸਹਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁੜ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

अक्रोधनो हाृव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रिय: । राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव,जिसमें क्रोधका अभाव होता है, जो दुर्व्यसनोंसे दूर रहता है, जिसका दण्ड भी कठोर नहीं होता तथा जो अपनी इन्द्रियोंपर विजय पा लेता है, वह राजा हिमालयके समान सम्पूर्ण प्राणियोंका विश्वासपात्र बन जाता है

ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਕੁ-ਵਿਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੰਡ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਰਾਜਾ ਹਿਮਾਲੇ ਵਾਂਗ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

प्राज्ञस्त्यागगुणोपेत: पररन्ध्रेषु तत्पर: । सुदर्श: सर्ववर्णानां नयापनयवित्‌ तथा

ਜੋ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਤਿਆਗ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ (ਛਿਦਰਾਂ) ਉੱਤੇ ਚੌਕਸ ਰਹੇ, ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖੇ, ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਅਨੀਤੀ—ਕੀ ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਤਿਆਗਣਾ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ।

Verse 31

क्षिप्रकारी जितक्रोध: सुप्रसादो महामना: । अरोषप्रकृतिर्युक्त: क्रियावानविकत्थन:

ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰੋਸ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਕਰਮਠ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ੀ ਨਾ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

Verse 32

आरब्धान्येव कार्याणि सुपर्यवसितानि च । यस्य सज्ञः प्रदृश्यन्ति स राजा राजसत्तम:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸੇ, ਉਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।

Verse 33

जो बुद्धिमान, त्यागी, शत्रुओंकी दुर्बलता जाननेके प्रयत्नमें तत्पर, देखनेमें सुन्दर, सभी वर्णोंके न्याय और अन्यायको समझनेवाला, शीघ्र कार्य करनेमें समर्थ, क्रोधपर विजय पानेवाला, आश्रितोंपर कृपा करनेवाला, महामनस्वी, कोमल स्वभावसे युक्त, उद्योगी, कर्मठ तथा आत्मप्रशंसासे दूर रहनेवाला है, जिस राजाके आरम्भ किये हुए सभी कार्य सुन्दर रूपसे समाप्त होते दिखायी देते हैं, वह समस्त राजाओंमें श्रेष्ठ है ।। पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवा: । निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तम:,जैसे पुत्र अपने पिताके घरमें निर्भीक होकर रहते हैं, उसी प्रकार जिस राजाके राज्यमें मनुष्य निर्भय होकर विचरते हैं, वह सब राजाओंमें श्रेष्ठ है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਰਾਜਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਤਿਆਗੀ ਹੋਵੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਣਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹੇ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਨਿਆਂ-ਅਨਿਆਂ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਰੱਖੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਕੋਮਲ ਸੁਭਾਵ ਦਾ, ਉਦਯੋਗੀ ਤੇ ਕਰਮਠ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ—ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ—ਉਹ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜਸੱਤਮ ਹੈ।

Verse 34

अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिन: । नयापनयतवेत्तार: स राजा राजसत्तम:,जिसके राज्य अथवा नगरमें निवास करनेवाले लोग (चोरोंसे भय न होनेके कारण) अपने धनको छिपाकर न रखते हों तथा न्याय और अन्यायको समझते हों, वह राजा समस्त राजाओंमें श्रेष्ठ है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਆਪਣਾ ਧਨ ਲੁਕਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਜੋ ਨੀਤੀ ਤੇ ਅਨੀਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਰਾਜਸੱਤਮ ਹੈ।

Verse 35

स्वकर्मनिरता यस्य जना विषयवासिन: । असंघातरता दान्ता: पाल्यमाना यथाविधि,जिसके राज्यमें निवास करनेवाले लोग विधिपूर्वक सुरक्षित एवं पालित होकर अपने- अपने कर्ममें संलग्न, शरीरमें आसक्ति न रखनेवाले और जितेन्द्रिय हों, अपने वशमें रहते हों, शिक्षा देने और ग्रहण करने योग्य हों, आज्ञा पालन करते हों, कलह और विवादसे दूर रहते हों और दान देनेकी रुचि रखते हों, वह राजा श्रेष्ठ है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਾਲਣਾ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਰਾਜਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 36

वश्या नेया विधेयाश्ष न च संघर्षशीलिन: । विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिव:,जिसके राज्यमें निवास करनेवाले लोग विधिपूर्वक सुरक्षित एवं पालित होकर अपने- अपने कर्ममें संलग्न, शरीरमें आसक्ति न रखनेवाले और जितेन्द्रिय हों, अपने वशमें रहते हों, शिक्षा देने और ग्रहण करने योग्य हों, आज्ञा पालन करते हों, कलह और विवादसे दूर रहते हों और दान देनेकी रुचि रखते हों, वह राजा श्रेष्ठ है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਯੋਗ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ, ਝਗੜਾਲੂ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵੱਲ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ—ਉਹ ਪਾਰਥਿਵ (ਰਾਜਾ) ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।

Verse 37

न यस्य कूटं कपटं न माया न च मत्सर: | विषये भूमिपालस्य तस्य धर्म: सनातन:,जिस भूपालके राज्यमें कूटनीति, कपट, माया तथा ईर्ष्याका सर्वथा अभाव हो उसीके द्वारा सनातन धर्मका पालन होता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੂਟਨੀਤੀ, ਕਪਟ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

यः सत्करोति ज्ञानानि ज्ञेये परहिते रत: । सतां वर्त्मनिगस्त्यागी स राजा राज्यमहति,जो ज्ञान एवं ज्ञानियोंका सत्कार करता है, शास्त्रके ज्ञातव्य विषयको समझने तथा परहित-साधन करनेमें संलग्न रहता है, सत्पुरुषोंके मार्गपर चलनेवाला और स्वार्थत्यागी है, वही राजा राज्य चलानेके योग्य समझा जाता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣਨਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਪਰਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ, ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲੇ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥ ਤਿਆਗੇ— ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 39

यस्य चाराश्न मन्त्राश्न नित्यं चैव कृताकृता: । न ज्ञायन्ते हि रिपुभि: स राजा राज्यमहति

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਜਾਸੂਸ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਕਰਨਯੋਗ ਤੇ ਅਕਰਨਯੋਗ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਣ— ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 40

जिसके गुप्तचर, गुप्त विचार, निश्चय किए हुए करने योग्य कर्म और किये हुए कर्म शत्रुओंद्वारा कभी जाने न जा सकें, वही राजा राज्य पानेका अधिकारी है ।। श्लोकश्चायं पुरा गीतो भार्गवेण महात्मना । आखूयाते राजचरिते नृपतिं प्रति भारत,भारत! महात्मा भार्गवने पूर्वकालमें किसी राजाके प्रति राजोचित कर्तव्यका वर्णन करते समय इस श्लोकका गान किया था

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਜਾਸੂਸ ਲੁਕੇ ਰਹਿਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਗੁਪਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਤੱਬ ਤੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕੰਮ ਵੈਰੀ ਕਦੇ ਜਾਣ ਨਾ ਸਕਣ— ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਹੀ ਸ਼ਲੋਕ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗਾਇਆ ਸੀ।

Verse 41

राजानं प्रथम विन्देत्‌ ततो भार्या ततो धनम्‌ | राजन्यसति लोकस्य कुतो भार्या कुतो धनम्‌,“मनुष्य पहले राजाको प्राप्त करे। उसके बाद पत्नीका परिग्रह और धनका संग्रह करे। लोकरक्षक राजाके न होनेपर कैसे भार्या सुरक्षित रहेगी और किस तरह धनकी रक्षा हो सकेगी?”

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ (ਸੁਸ਼ਾਸਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪਤਨੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਕਿਵੇਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ?

Verse 42

तद्राज्ये राज्यकामानां नान्यो धर्म: सनातन: । ऋते रक्षां तु विस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारिणी,राज्य चाहनेवाले राजाओंके लिये राज्यमें प्रजाओंकी भलीभाँति रक्षाको छोड़कर और कोई सनातन धर्म नहीं है, रक्षा ही जगत्‌को धारण करनेवाली है

ਜੋ ਰਾਜੇ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਰਾ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਕ੍ਰਮ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 43

प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहतौ । राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमना: शृणु,राजेन्द्र! प्राचेतस मनुने राजधर्मके विषयमें ये दो श्लोक कहे हैं। तुम एकचित होकर उन दोनों श्लोकोंको यहाँ सुनो

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਮਨੂ ਨੇ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣ।

Verse 44

षडेतान्‌ पुरुषो जह्याद्‌ भिन्नां नावमिवार्णवे । अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम्‌,'जैसे समुद्रकी यात्रामें टूटी हुई नौकाका त्याग कर दिया जाता है, उसी प्रकार प्रत्येक मनुष्यको चाहिये कि वह उपदेश न देनेवाले आचार्य, वेदमन्त्रोंका उच्चारण न करनेवाले ऋत्विज्‌, रक्षा न कर सकने-वाले राजा, कटु वचन बोलनेवाली स्त्री, गाँवमें रहनेकी इच्छा रखनेवाले ग्वाले और जंगलमें रहनेकी कामना करनेवाले नाई--इन छ: व्यक्तियोंका त्याग कर दे”

ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਨੌਕਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਛੇ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਆਚਾਰਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ/ਉਚਾਰਣ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 45

अरक्षितारं राजानं भार्या चाप्रियवादिनीम्‌ | ग्रामकामं च गोपालं वनकामं॑ च नापितम्‌,'जैसे समुद्रकी यात्रामें टूटी हुई नौकाका त्याग कर दिया जाता है, उसी प्रकार प्रत्येक मनुष्यको चाहिये कि वह उपदेश न देनेवाले आचार्य, वेदमन्त्रोंका उच्चारण न करनेवाले ऋत्विज्‌, रक्षा न कर सकने-वाले राजा, कटु वचन बोलनेवाली स्त्री, गाँवमें रहनेकी इच्छा रखनेवाले ग्वाले और जंगलमें रहनेकी कामना करनेवाले नाई--इन छ: व्यक्तियोंका त्याग कर दे”

ਜੋ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਜੋ ਪਤਨੀ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲੇ, ਜੋ ਗੋਪਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਾਈ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀ ਨੌਕਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 57

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि सप्तपञ्चाशत्तमो<5ध्याय: ।। ५७ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਦਾ ਸਤਾਵੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।