Adhyaya 40
युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकः | Yudhiṣṭhira’s Royal Consecration
Upa-parva: Rājābhiṣeka (Coronation) Context within Rājadharmānuśāsana
Vaiśaṃpāyana narrates a formal court assembly in which Yudhiṣṭhira—described as having set aside anger and fever—takes an eastern-facing golden seat. Kṛṣṇa (Vāsudeva) and Sātyaki sit opposite, while Bhīma and Arjuna seat themselves with the king centered, and Kuntī sits with Nakula and Sahadeva. Vidura, Dhāumya, Dhṛtarāṣṭra, Saṃjaya, Yuyutsu, and Gāndhārī are positioned nearby, establishing a comprehensive witness circle. Auspicious signs and materials are introduced: flowers, svastika markings, grains, gold, silver, gems, and abhiṣeka vessels; full jars and ritual implements are listed with technical specificity. With Kṛṣṇa’s authorization, Dhāumya prepares the altar and performs fire offerings with prescribed mantras, seating both Yudhiṣṭhira and Draupadī for the rite. Yudhiṣṭhira is anointed as ‘lord of the earth’ by Dhṛtarāṣṭra and the assembled constituents, accompanied by drums and ceremonial music. The king receives the authority ‘according to dharma,’ honors officiants with gifts, and commissions learned Brahmins to pronounce blessings; they acclaim his victory, survival, and timely assumption of post-conflict responsibilities. The chapter concludes with Yudhiṣṭhira’s attainment of great kingship together with allies and well-wishers, framing sovereignty as ethically received and publicly affirmed.
Chapter Arc: युद्ध-ज्वर और शोक से उतरता कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर सुवर्ण-आसन की ओर अग्रसर होता है—राज्य का भार अब शस्त्र से नहीं, धर्म से उठाया जाना है। → सभा-स्थल में क्रमशः श्रीकृष्ण, सात्यकि, भीम, अर्जुन, कुन्ती, सहदेव, विदुर, धौम्य और धृतराष्ट्र आदि अपने-अपने दीप्तिमान आसनों पर विराजते हैं; यह वैभव भीतर छिपे अपराध-बोध, उत्तरदायित्व और नई व्यवस्था की कसौटी को और तीखा करता है। → श्रीकृष्ण के आदेश से पाञ्चजन्य शंख द्वारा युधिष्ठिर का अभिषेक होता है—अभिषिक्त होते ही धर्मराज का मुख ‘अमृत’ के समान प्रसन्न और तेजस्वी दीखता है, और वाद्यों की ध्वनि से राजसत्ता का धर्मसम्मत उद्घोष होता है। → युधिष्ठिर धर्मानुसार समस्त सम्मान-पूजा और विधि को स्वीकार करता है; सभा में मंगल-ध्वनि, अनुशासन और स्वीकृति का वातावरण बनता है—राज्याभिषेक एक निजी विजय नहीं, लोक-व्यवस्था की पुनर्स्थापना बन जाता है। → नव-राज्य की यह प्रथम घड़ी आगे चलकर राजधर्म के कठोर प्रश्नों—दण्ड, क्षमा, प्रजा-पालन और युद्धोत्तर प्रायश्चित्त—की ओर संकेत करती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल बछ। सं: चत्वारिशो< ध्याय: युधिष्ठटिरका राज्याभिषेक वैशम्पायन उवाच ततः कुन्तीसुतो राजा गतमन्युर्गतज्वर: । काउ्चने प्राड्मुखो हृष्टो न््यषीदत् परमासने,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! तदनन्तर कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर खेद और चिन्तासे रहित हो पूर्वकी ओर मुँह करके प्रसन्नतापूर्वक सुवर्णके सुन्दर सिंहासनपर विराजमान हुए
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਨਮੇਜਯ! ਫਿਰ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਤਾਪ ਮਿਟ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਸੁਵਰਨ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 2
तमेवाभिमुखो पीठे प्रदीप्ते काउचने शुभे । सात्यकिरव॑[सुदेवश्न निषीदतुररिंदमौ,तत्पश्चात् शत्रुओंका दमन करनेवाले सात्यकि और भगवान् श्रीकृष्ण सोनेके जगमगाते हुए सुन्दर आसनपर उन्हींकी ओर मुह करके बैठे
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਚਮਕਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੁਵਰਨ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ।
Verse 3
मध्ये कृत्वा तु राजानं भीमसेनार्जुनावुभौ । निषीदतुर्महात्मानौ शलक्ष्णयोर्मणिपीठयो:
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ—ਦੋਵੇਂ—ਸੁੰਦਰ, ਮਣੀ-ਜੜੇ ਦੋ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ।
Verse 4
राजा युधिष्ठिरको बीचमें करके महामनस्वी भीमसेन और अर्जुन दो मणिमय मनोहर पीठोंपर विराजमान हुए ।। दान्ते सिंहासने शुभ्रे जाम्बूनदवि भूषिते । पृथापि सहदेवेन सहास्ते नकुलेन च,एक ओर हाथी दाँतके बने हुए स्वर्णविभूषित शुभ्र सिंहासनपर नकुल और सहदेवके साथ माता कुन्ती भी बैठ गयीं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਮਹਾਮਨਸਵੀ ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਮਣਿਮਯ ਮਨੋਹਰ ਦੋ ਪੀਠਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਹਾਥੀਦਾਂਤ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ, ਜਾਮਬੂਨਦ-ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ, ਪૃਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਵੀ ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੀ।
Verse 5
सुधर्मा विदुरो धौम्यो धृतराष्ट्रश्न कौरव: । निषेदुर्ज्वलनाकारेष्वासनेषु पृथक् पृथक्,इसी प्रकार सुधर्मा, विदुर, धौम्य और कुरुराज धृतराष्ट्र अग्निके समान तेजस्वी पृथक्- पृथक् सिंहासनोंपर विराजमान हुए
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਧਰਮਾ, ਵਿਦੁਰ, ਧੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਕੌਰਵ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ—ਇਹ ਸਭ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ।
Verse 6
युयुत्सु: संजयश्चैव गान्धारी च यशस्विनी । धृतराष्ट्री यतो राजा ततः सर्वे समाविशन्,युयुत्सु, संजय और यशस्विनी गान्धारी--ये सब लोग उधर ही बैठे जिस ओर राजा धृतराष्ट्र थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਯੁਤਸੁ, ਸੰਜਯ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਗਾਂਧਾਰੀ—ਇਹ ਸਭ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠੇ ਜਿਥੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਸੀ।
Verse 7
तत्रोपविष्टो धर्मात्मा श्वेता: सुमनसो<5स्पृशत् । स्वस्तिकानक्षतान् भूमिं सुवर्ण रजतं मणिम्,धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरने सिंहासनपर बैठकर श्वेत पुष्प, स्वस्तिक, अक्षत, भूमि, सुवर्ण, रजत एवं मणिका स्पर्श किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲ, ਸਵਸਤਿਕ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਅਖ਼ਤ, ਧਰਤੀ, ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਮਣੀ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 8
ततः प्रकृतय: सर्वा: पुरस्कृत्य पुरोहितम् । ददृशुर्धर्मराजानमादाय बहुमड्गलम्,इसके बाद मन्त्री, सेनापति आदि सभी प्रकृतियोंने पुरोहितको आगे करके बहुत-सी माड़लिक सामग्री साथ लिये धर्मराज युधिष्ठिरका दर्शन किया
ਫਿਰ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਜਨ—ਮੰਤਰੀ, ਸੈਨਾਪਤੀ ਆਦਿ—ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਸਾ ਮੰਗਲ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 9
पृथिवीं च सुवर्ण च रत्नानि विविधानि च । आभिषेचनिकं भाण्डं सर्वसम्भारसम्भूतम्,मिट्टी, सुवर्ण, तरह-तरहके रत्न, राज्याभिषेककी सामग्री, सब प्रकारके आवश्यक सामान, सोने, चाँदी, ताँबे और मिट्टीके बने हुए जलपूर्ण कलश, फूल, लाजा (खील), कुशा, गोरस, शमी, पीपल और पलाशकी समिधाएँ, मधु, घृत, गूलरकी लकड़ीका खुवा तथा स्वर्णजटित शंख--ये सब वस्तुएँ वे संग्रह करके लाये थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਮਿੱਟੀ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨ, ਅਤੇ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਂਡੇ ਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ—ਉਸ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਕਰਮ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਲੈ ਆਏ।
Verse 10
काज्चनोदुम्बरास्तत्र राजता: पृथिवीमया: । पूर्णकुम्भा: सुमनसो लाजा बहींषि गोरसम्,मिट्टी, सुवर्ण, तरह-तरहके रत्न, राज्याभिषेककी सामग्री, सब प्रकारके आवश्यक सामान, सोने, चाँदी, ताँबे और मिट्टीके बने हुए जलपूर्ण कलश, फूल, लाजा (खील), कुशा, गोरस, शमी, पीपल और पलाशकी समिधाएँ, मधु, घृत, गूलरकी लकड़ीका खुवा तथा स्वर्णजटित शंख--ये सब वस्तुएँ वे संग्रह करके लाये थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਭਾਂਡੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕਲਸ਼, ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲ, ਲਾਜਾ (ਖੀਲ), ਕੁਸ਼ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਅਤੇ ਗੋਰਸ (ਦੁੱਧ) ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ।
Verse 11
शमीपिप्पलपालाशसमिथधो मधुसर्पिषी । खुव औदुम्बर: शंखस्तथा हेमविभूषित:,मिट्टी, सुवर्ण, तरह-तरहके रत्न, राज्याभिषेककी सामग्री, सब प्रकारके आवश्यक सामान, सोने, चाँदी, ताँबे और मिट्टीके बने हुए जलपूर्ण कलश, फूल, लाजा (खील), कुशा, गोरस, शमी, पीपल और पलाशकी समिधाएँ, मधु, घृत, गूलरकी लकड़ीका खुवा तथा स्वर्णजटित शंख--ये सब वस्तुएँ वे संग्रह करके लाये थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਮੀ, ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘੀ, ਉਦੁੰਬਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਖੁਵਾ (ਸ੍ਰੁਵ) ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸ਼ੰਖ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 12
दाशार्हेणाभ्यनुज्ञातस्तत्र धौम्य: पुरोहित: । प्रागुदक्प्रवर्णां वेदीं लक्षणेनोपलिख्य च,भगवान् श्रीकृष्णकी आज्ञासे पुरोहित धौम्यजीने एक वेदी बनायी जो पूर्व और उत्तर दिशाकी ओर नीची थी। उसे गोबरसे लीपकर कुशके द्वारा उसपर रेखा की। इस प्रकार वेदीका संस्कार करके सर्वतोभद्र नामक एक चौकीपर बाघम्बर एवं श्वेत वस्त्र बिछाकर उसके ऊपर महात्मा युधिष्छिर तथा द्रुपदकुमारी कृष्णाको बिठाया। उस चौकीके पाये और बैठनेके आधार बहुत मजबूत थे। सुवर्णजटित होनेके कारण वह आसन प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहा था। बुद्धिमान् पुरोहितने वेदीपर अग्निको स्थापित करके उसमें विधि और मन्त्रके साथ आहुति दी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਧੌਮ੍ਯ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਕ ਲੱਛਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਵੇਦੀ ਦੀ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਢਲਾਣ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੀ।
Verse 13
व्याप्रचर्मोत्तरे शुक्ले सर्वतो भद्र आसने । दृढपादप्रतिष्ठाने हुताशनसमत्विषि,भगवान् श्रीकृष्णकी आज्ञासे पुरोहित धौम्यजीने एक वेदी बनायी जो पूर्व और उत्तर दिशाकी ओर नीची थी। उसे गोबरसे लीपकर कुशके द्वारा उसपर रेखा की। इस प्रकार वेदीका संस्कार करके सर्वतोभद्र नामक एक चौकीपर बाघम्बर एवं श्वेत वस्त्र बिछाकर उसके ऊपर महात्मा युधिष्छिर तथा द्रुपदकुमारी कृष्णाको बिठाया। उस चौकीके पाये और बैठनेके आधार बहुत मजबूत थे। सुवर्णजटित होनेके कारण वह आसन प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहा था। बुद्धिमान् पुरोहितने वेदीपर अग्निको स्थापित करके उसमें विधि और मन्त्रके साथ आहुति दी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਬਾਘ-ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ’ ਆਸਨ ਰੱਖਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਤੇ ਆਧਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅੱਗ) ਵਾਂਗ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 14
उपवेश्य महात्मानं कृष्णां च द्रुपदात्मजाम् । जुहाव पावकं धीमान् विधिमन्त्रपुरस्कृतम्,भगवान् श्रीकृष्णकी आज्ञासे पुरोहित धौम्यजीने एक वेदी बनायी जो पूर्व और उत्तर दिशाकी ओर नीची थी। उसे गोबरसे लीपकर कुशके द्वारा उसपर रेखा की। इस प्रकार वेदीका संस्कार करके सर्वतोभद्र नामक एक चौकीपर बाघम्बर एवं श्वेत वस्त्र बिछाकर उसके ऊपर महात्मा युधिष्छिर तथा द्रुपदकुमारी कृष्णाको बिठाया। उस चौकीके पाये और बैठनेके आधार बहुत मजबूत थे। सुवर्णजटित होनेके कारण वह आसन प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहा था। बुद्धिमान् पुरोहितने वेदीपर अग्निको स्थापित करके उसमें विधि और मन्त्रके साथ आहुति दी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਪਦ-ਕੁਮਾਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 15
तत उत्थाय दाशार्ह: शंखमादाय पूजितम् । अभ्यषिज्चत् पतिं पृथ्व्या: कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
ਫਿਰ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਠੇ, ਪੂਜਿਤ ਸ਼ੰਖ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ।
Verse 16
अनुज्ञातो5थ कृष्णेन भ्रातृभि: सह पाण्डव:
ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਾਂਡਵ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 17
ततो<नुवादयामासु: पणवानकदुन्दुभीन्
ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਣਵ, ਆਨਕ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਆਦਿ ਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
पूजयामास तांश्वापि विधिवद् भूरिदक्षिण:,बहुत दक्षिणा देनेवाले राजा युधिष्ठिरने वेदाध्ययनसे सम्पन्न तथा धैर्य और शीलसे संयुक्त ब्राह्मणोंद्वारा स्वस्तिवाचन कराकर उनका विधिपूर्वक पूजन किया और उन्हें एक हजार अशर्फियाँ दान कीं
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸਵਸਤਿਵਾਚਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਦਾਨ-ਦੱਖਿਣਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 19
ततो निष्कसहस्रेण ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचयन् | वेदाध्ययनसम्पन्नान् धृतिशीलसमन्वितान्,बहुत दक्षिणा देनेवाले राजा युधिष्ठिरने वेदाध्ययनसे सम्पन्न तथा धैर्य और शीलसे संयुक्त ब्राह्मणोंद्वारा स्वस्तिवाचन कराकर उनका विधिपूर्वक पूजन किया और उन्हें एक हजार अशर्फियाँ दान कीं
ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸਵਸਤਿਵਾਚਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਜੋ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਤੇ ਸ਼ੀਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਸ਼ਕ (ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ) ਦਾਨ ਕੀਤੇ।
Verse 20
ते प्रीता ब्राह्मणा राजन् स्वस्त्यूचुर्जयमेव च । हंसा इव च नर्दन्त: प्रशशंसुर्युधिष्ठिरम्,राजन! इससे प्रसन्न होकर उन ब्राह्मणोंने उनके कल्याणका आशीर्वाद दिया और जय- जयकार की। वे सभी ब्राह्मण हंसके समान गम्भीर स्वरमें बोलते हुए राजा युधिष्ठिरकी इस प्रकार प्रशंसा करने लगे---
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ‘ਸਵਸਤਿ’ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ‘ਜੈ’ ਦਾ ਨਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 21
युधिष्ठिर महाबाहो दिष्ट्या जयसि पाण्डव । दिष्ट्या स्वधर्म प्राप्तोड्सि विक्रमेण महाद्युते,'पाण्डुनन्दन महाबाहु युधिष्ठिर! तुम्हारी विजय हुई--यह बड़े भाग्यकी बात है। महातेजस्वी नरेश! तुमने पराक्रमसे अपना धर्मानुकूल राज्य प्राप्त कर लिया--यह भी सौभाग्यका ही सूचक है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਭਾਗ੍ਯਵਸ਼ ਤੇਰੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਹੈ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੁਭਾਗ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ! ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਵਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਵੀ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਹੈ।
Verse 22
दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश्न् पाण्डव: । त्वं चापि कुशली राजन माद्रीपुत्रो च पाण्डवी,“गाण्डीवधारी अर्जुन, पाण्डुपुत्र भीमसेन, तुम और माद्रीपुत्र पाण्डुकुमार नकुल- सहदेव--ये सभी शत्रुओंपर विजय पाकर इस वीरविनाशक संग्रामसे कुशलपूर्वक बच गये, इसे भी महान् सौभाग्यकी ही बात समझनी चाहिये। भारत! अब आगे जो कार्य करने हैं, उन सबको शीघ्र पूर्ण कीजिये”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗਾਂਡੀਵਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਭੀਮਸੇਨ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਸੁਭਾਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਕুশਲ ਹੈਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਨਕੁਲ ਤੇ ਸਹਦੇਵ) ਵੀ। ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਵੀਰ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਅਖੰਡ ਬਚ ਨਿਕਲੇ—ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਮਝੋ। ਹੁਣ, ਹੇ ਭਰਤਵੰਸ਼ੀ, ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਕਰਤੱਬ ਜਲਦੀ ਪੂਰੇ ਕਰੋ।
Verse 23
मुक्ता वीरक्षयात् तस्मात् संग्रामाद् विजितद्विष: । क्षिप्रमुत्तरकार्याणि कुरु सर्वाणि भारत,“गाण्डीवधारी अर्जुन, पाण्डुपुत्र भीमसेन, तुम और माद्रीपुत्र पाण्डुकुमार नकुल- सहदेव--ये सभी शत्रुओंपर विजय पाकर इस वीरविनाशक संग्रामसे कुशलपूर्वक बच गये, इसे भी महान् सौभाग्यकी ही बात समझनी चाहिये। भारत! अब आगे जो कार्य करने हैं, उन सबको शीघ्र पूर्ण कीजिये”
ਉਸ ਵੀਰ-ਨਾਸ਼ਕ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ੀ, ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰਕਾਰਜ ਜਲਦੀ ਪੂਰੇ ਕਰ।
Verse 24
ततः प्रत्यर्चित: सद्धिर्धर्मराजो युधिष्ठिर: । प्रतिपेदे महद् राज्यं सुहृद्धिः सह भारत,भरतनन्दन! तत्पश्चात् समागत सज्जनोंने धर्मराज युधिष्ठिरका पुनः सत्कार किया। फिर उन्होंने सुहदोंके साथ अपने विशाल राज्यका भार हाथोंमें ले लिया
ਫਿਰ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਮੁੜ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਤਦ, ਹੇ ਭਾਰਤ! ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਉਸ ਨੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਭਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 39
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें चार्वाकको प्राप्त हुए वरदान आदिका वर्णनविषयक उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤर्गत ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਵਿੱਚ ਚਾਰਵਾਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਵਰਦਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਵਰਣਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਉਨਤਾਲੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 40
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि युधिष्ठिराभिषेके चत्वारिंशो5ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤर्गत ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ।
Verse 153
धृतराष्ट्रश्न॒ राजर्षि: सर्वा: प्रकृतयस्तथा । तत्पश्चात् दशार्हवंशी श्रीकृष्णने उठकर जिसकी पूजा की गयी थी, वह पाञ्चजन्य शंख हाथमें ले उसके जलसे पृथ्वीपति कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरका अभिषेक किया। फिर राजा धृतराष्ट्र तथा प्रकृतिवर्गके अन्य सब लोगोंने भी अभिषेकका कार्य सम्पन्न किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦਨੰਤਰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਵਰਗ (ਅਮਾਤ੍ਯ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕ ਆਦਿ) ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਦਸ਼ਾਰ੍ਹਵੰਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਠੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਜਲ ਨਾਲ ਪૃਥਵੀਪਤੀ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਵਰਗ ਦੇ ਹੋਰ ਸਭ ਨੇ ਵੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।
Verse 166
पाञ्चजन्याभिषिक्तश्न राजामृतमुखो5 भवत् | श्रीकृष्णकी आज्ञासे पाञ्चजन्य शंखद्वारा अभिषेक हो जानेपर भाइयोंसहित राजा युधिष्ठिरका मुख इतना सुन्दर दिखायी देने लगा, मानो नेत्रोंसे अमृतकी वर्षा कर रहा हो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਮੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਯ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਐਸਾ ਦਿਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 173
धर्मराजो5पि तत् सर्व प्रतिजग्राह धर्मत: । तदनन्तर वहाँ बाजा बजानेवाले लोग पणव, आनक तथा दुन्दुभिकी ध्वनि करने लगे। धर्मराज युधिष्ठिरने भी धर्मानुसार वह सारा स्वागत सत्कार स्वीकार किया
ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਵਾਗਤ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਦੇ ਵਾਜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪਣਵ, ਆਨਕ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਨਗਾਰੇ ਵਜਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੇ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਇਹ ਮਾਣ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ-ਕਰਤੱਬ ਸਮਝ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ।
Frequently Asked Questions
The tension between political necessity and moral accountability after large-scale loss: the chapter resolves it procedurally by grounding kingship in dharma—through consecration, consent of elders and polity, and the king’s acceptance of duty rather than triumphalism.
That stable rule requires formal legitimacy: authorization by recognized authorities, correct ritual performance, public witnessing, and generosity toward learned and disciplined specialists—signaling that power is subordinated to obligation and social trust.
No explicit phalaśruti formula appears in this passage; instead, the chapter functions as procedural meta-validation—showing that Yudhiṣṭhira ‘receives’ kingship dharmically, with blessings and acclamation serving as the narrative certification of rightful accession.