Adhyaya 363
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को ‘उच्छवृत्ति-उपाख्यान’ में एक अद्भुत संगम सुनाते हैं—धर्मारण्य में एक ब्राह्मण किसी ‘पद्मनाभ’ नाग की खोज में आता है, और उसी क्षण नागराज स्वयं उसकी ओर बढ़ता है। → नागेन्द्र ब्राह्मण के निकट जाकर मधुर वाणी में क्षमा-याचना और विनय के साथ पूछता है कि ब्राह्मण किस प्रयोजन से यहाँ आया है। ब्राह्मण बताता है कि वह विशेष कार्य से ‘पद्मनाभ’ को देखने आया है, पर सुनता है कि वह दूर गया है—इससे प्रतीक्षा और अनिश्चितता बढ़ती है। → नागराज स्वयं को प्रकट करता है—‘मैं ही वह नाग हूँ जिसे आप ढूँढ़ रहे हैं’—और ब्राह्मण से आदेश माँगता है कि वह क्या प्रिय कार्य करे। ब्राह्मण नाग के स्वगुणों/यश के प्रकाश की प्रशंसा करता है और कहता है कि उसके मन में एक प्रश्न उठा है—पहले उसका समाधान हो, फिर वह अपना कार्य बताएगा। → दोनों के बीच संवाद का मंच स्थिर होता है: नाग सेवा-भाव में प्रस्तुत है, ब्राह्मण प्रश्न-प्रधान मार्ग से आगे बढ़ना चाहता है। अध्याय का अंत ‘प्रश्न’ के उद्घाटन पर टिकता है—उत्तर अभी शेष है। → ब्राह्मण का ‘नया प्रश्न’ क्या है, और उसके बाद वह जो ‘कार्य’ बताएगा वह किस प्रकार का है—यही अगले अध्याय के लिए उत्कंठा छोड़ता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान एकषपष्ट्यवथिकत्रिशततमो< ध्याय: नागराज और ब्राह्मणका परस्पर मिलन तथा बातचीत भीष्म उवाच स पन्नगपतिस्तत्र प्रययौ ब्राह्मणं प्रति । तमेव मनसा ध्यायन् कार्यवत्तां विचारयन्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦੋਂ ਨਾਗਰਾਜ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਤੁਰੰਤਤਾ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 2
तमतिक्रम्य नागेन्द्रो मतिमान् स नरेश्वर । प्रोवाच मधुरं वाक्यं प्रकृत्या धर्मवत्सल:
ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨਾਗੇਂਦਰ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 3
/! [॥/7८॥ ' ५ व ! १८ श्र 2 22
“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਦੇਵ! ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਆਏ ਹੋ? ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੈ?”
Verse 4
आभिमुख्यादभिक्रम्य स्नेहात् पृच्छामि ते द्विज । विविक्ते गोमतीतीरे क॑ वा त्वं पर्युपाससे,“ब्रह्मन! मैं आपके सामने आकर प्रेमपूर्वक पूछता हूँ कि गोमतीके इस एकान्त तटपर आप किसकी उपासना करते हैं?”
“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਸਨੇਹ ਵਸ਼ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਗੋਮਤੀ ਦੇ ਇਸ ਇਕਾਂਤ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋ?”
Verse 5
ब्राह्मण उवाच धर्मारण्यं हि मां विद्धि नागं द्रष्टमिहागतम् । पद्मनाभं द्विजश्रेष्ठ तत्र मे कार्यमाहितम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਾਗਰਾਜ ਪਦ੍ਮਨਾਭ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਕੰਮ ਹੈ।
Verse 6
तस्य चाहमसांनिध्ये श्रुतवानस्मि तं गतम् | स्वजनात् त॑ प्रतीक्षामि पर्जन्यमिव कर्षक:
ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਜੀਵਨਦਾਇਨੀ ਵਰਖਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਰਾਹ ਤੱਕਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
तस्य चाक्लेशकरणं स्वस्तिकारसमाहितम् | आवर्तयामि तद् ब्रह्म योगयुक्तो निरामय:,उन्हें कोई क्लेश न हो। वे सकुशल घर लौटकर आ जाया, इसके लिये नीरोग एवं योगयुक्त होकर मैं वेदोंका पारायण कर रहा हूँ
ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤ ਘਰ ਮੁੜ ਆਵੇ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਿਰੋਗ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਮੰਗਲ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ (ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ/ਪਾਠ) ਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਵਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 8
नाग उवाच अहो कल्याणवृत्तस्त्वं साधु: सज्जनवत्सल: । अवाच्यस्त्व॑ महाभाग परं स्नेहेन पश्यसि
ਨਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਭਾਗ! ਤੇਰਾ ਆਚਰਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਲਿਆਣਮਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਾਧੂ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਤੂੰ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ।
Verse 9
अहं स नागो विप्रर्षे यथा मां विन्दते भवान् | आज्ञापय यथा स्वैरं कि करोमि प्रियं तव
ਨਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ! ਜਿਸ ਨਾਗ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਕਮ ਕਰੋ—ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹੜਾ ਪਿਆਰਾ ਕੰਮ ਮੈਂ ਕਰਾਂ?
Verse 10
भवन्तं स्वजनादस्मि सम्प्राप्तं श्रुववानहम् । अतत्त्वां स्वयमेवाहं द्रष्टम भ्यागतो द्विज
ਨਾਗ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਵਜਨਾ (ਪਤਨੀ) ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 11
सम्प्राप्तश्न भवानद्य कृतार्थ: प्रतियास्यति । विस्रब्धो मां द्विजश्रेष्ठ विषये योक्तुमहसि
ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ; ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵੋਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨਿਃਸੰਕੋਚ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇੱਛਿਤ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਓ।
Verse 12
वयं हि भवता सर्वे गुणक्रीता विशेषत: । यस्त्वमात्महितं त्यक्त्वा मामेवेहानुरुध्यसे
ਨਾਗ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਹਾਡੇ ਗੁਣਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਵਹਿਤ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।
Verse 13
ब्राह्मण उवाच आगतोऊहं महाभाग तव दर्शनलालस: । कंचिदर्थमनर्थज्ञ: प्र््धकामो भुजड्रम
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਨਾਗਰਾਜ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਰਮ ਮੈਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਹੇ ਭੁਜੰਗਮ।
Verse 14
अहमात्मानमात्मस्थो मार्गमाणो55त्मनो गतिम् । वासार्थिन महाप्रज्ञं चलच्चित्तमुपास्मि ह
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਚੰਚਲ ਚਿੱਤ, ਜੋ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਾ ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 15
प्रकाशितस्त्वं स्वगुणैर्यशोगर्भगभस्तिभि: । शशाड्ककरसंस्पर्शै्द्यैरात्मप्रकाशितै:
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ; ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਖਦ ਸਪਰਸ਼ ਵਾਲੀਆਂ, ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੁਯਸ਼-ਰੂਪੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਦੀਪਤ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਤੇਜਸਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਉਤਥਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 16
तस्य मे प्रश्नमुत्पन्नं छिन्धि त्वमनिलाशन । पश्चात् कार्य वदिष्यामि श्रोतुमहति तद् भवान्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਅਨਿਲਾਸ਼ਨ (ਪਵਨ-ਨਿਗ੍ਰਾਹਕ)! ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਠਿਆ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਇਹ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 44
नरेश्वर! उसके निकट पहुँचकर बुद्धिमान् नागेन्द्र, जो स्वभावसे ही धर्मानुरागी थे, मधुर वाणीमें बोले-- ।। ॥/ 0
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨਾਗੇੰਦਰ, ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮ-ਅਨੁਰਾਗੀ ਸੀ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।
Verse 361
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि उज्छवृत्त्युपाख्याने एकषष्ट्यधिकत्रिशततमो<5ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਉਜੱਛਵ੍ਰਿੱਤ੍ਤ੍ਯੁਪਾਖ੍ਯਾਨ’ ਨਾਮਕ ਉਪਾਖਿਆਨ ਦਾ ਇਕੱਸੀਠ-ਅਧਿਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਇਕੱਸੀਵਾਂ (361ਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।