Adhyaya 350
Āścarya-kathana: Brāhmaṇa–Nāga Dialogue on Sūrya (Vivasvat) and the ‘Second Sun’ Phenomenon
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation-Discourse) — Wonders associated with Sūrya and cosmological inquiry
The chapter opens with a brāhmaṇa requesting an account of any extraordinary sight connected to the one-wheeled chariot of Vivasvat (Sūrya). The nāga responds by first listing marvels embedded in regular cosmic order: perfected sages dwelling amid the sun’s thousand rays; the emergence and expansion of great wind associated with solar rays; the rain-bearing mechanism linked to a ‘dark/white foot’ (poetic-cosmological imagery) that releases water in the rainy season; and the cyclical ‘taking back’ of water over months through the sun’s pure rays. The discourse then shifts from generalized marvels to a singular event described as the ‘wonder among wonders’: at midday, when the sun heats the worlds, a radiant form resembling another sun appears from all directions, illuminates everything with its own brilliance, and advances toward the sun as if splitting the sky. It is depicted like a sacrificial fire-offering in luminous form, a second bhāskara of indeterminate appearance. As it approaches, Vivasvat extends a hand; the approaching radiance reciprocates with its right hand in a gesture of acknowledgment. It then pierces the firmament, enters the solar orb, and the two lights become one, instantly assuming ‘sun-ness.’ Observers are left with doubt about which is the sun and who the chariot-borne figure is; they question Ravi regarding the identity of the other sun-like being that traversed the heavens and merged into the solar sphere. The chapter’s thematic center is disciplined astonishment: it stages perception, merger, and doubt as prompts for higher explanation rather than sensationalism.
Chapter Arc: जनमेजय का विस्मय: जो भगवान् अनन्य-भक्ति से प्रसन्न होकर स्वयं पूजन ग्रहण करते हैं, उनकी कृपा और उस आनंद का रहस्य क्या है? → वैशम्पायन सूक्ष्म तत्त्व-क्रम खोलते हैं—जिनकी वासनाएँ दग्ध हो चुकीं, जो पुण्य-पाप से परे हो गए, उनकी ‘परम्परागत गति’ क्या है; और साथ ही ‘सात्वत/नारायणात्मको धर्म’ की प्राचीनता, वेद-साम्य और युग-युग में उसके प्रवाह का संकेत देते हैं। → नारायण-स्वरूप धर्म का दिव्य वंश-क्रम और उसका परम-गन्तव्य उद्घाटित होता है—यह धर्म सत्ययुग से चला, ब्रह्मा ने (द्वितीय जन्म/नेत्रोत्पत्ति के प्रसंग में) सोम से इसे सुना, रुद्र को प्रदान हुआ, इक्ष्वाकु के उपदेश से जगत में फैला, और कल्पान्त में पुनः नारायण में ही लीन हो जाएगा; साथ ही ‘अ-उ-म्’ त्र्यक्षर-युक्त, अत्यन्त सूक्ष्म सत्त्व-सम्बद्ध मार्ग का संकेत मिलता है। → अध्याय यह स्थिर करता है कि भक्ति-पूजा का ग्रहण केवल कर्मकाण्ड नहीं, बल्कि सत्त्व-शुद्धि, वासना-दाह और नारायण-धर्म की परम्परा से जुड़ा हुआ तत्त्व-मार्ग है; प्रवृत्ति-निवृत्ति के क्रम में जीव की गति का ढाँचा स्पष्ट होता है। → जनमेजय का प्रश्न आगे टिकता है—‘वैकारिक पुरुष’ (रज-तम से आच्छादित मन वाला) क्रमशः प्रवृत्ति-पथ से उठकर पुरुषोत्तम को कैसे प्राप्त करे?—इसका विस्तृत अनुभव-आधारित वर्णन अगले भाग में अपेक्षित है।
Shlokas
Verse 1
जनमेजयने कहा--ब्रह्मन! भगवान् अनन्यभावसे भजन करनेवाले सभी भक्तोंको प्रसन्न करते और उनकी विधिवत् की हुई पूजाको स्वयं ग्रहण करते हैं; यह कितने आनन्दकी बात है
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਆਨੰਦ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਅਨਨ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
ये तु दग्धेन्धना लोके पुण्यपापविवर्जिता: । तेषां त्वयाभिनिर्दिष्टा पारम्पर्यागता गति:
ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਹੋਏ ਇੰਧਨ ਵਾਂਗ—ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਆਈ ਹੋਈ ਗਤੀ ਤੁਸੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 3
संसारमें जिन लोगोंकी वासनाएँ दग्ध हो गयी हैं और जो पुण्य-पापसे रहित हो गये हैं, उन्हें परम्परासे जो गति प्राप्त होती है, उसका भी आपने वर्णन किया है ।।
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਸੜ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਚੌਥੀ ਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਏਕਾਂਤੀ—ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤ—ਸਾਧੁ ਪੁਰਖ ਹਨ, ਉਹ ਅਨਿਰੁੱਧ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਨਾਮਕ ਚੌਥੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
नूनमेकान्तधर्मो<यं श्रेष्ठो नारायणप्रिय: । अगत्वा गतयस्तिस््रो यद् गच्छत्यव्ययं हरिम्
ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਇਹ ਏਕਾਂਤ-ਧਰਮ—ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ—ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਆਮ ਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਚੌਥੀ, ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
सहोपनिषदान वेदान् ये विप्रा: सम्यगास्थिता: । पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिण:
ਜੋ ਵਿਪ੍ਰ ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਯਤੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹਨ—
Verse 6
केनैष धर्म: कथितो देवेन ऋषिणापि वा
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਭਗਵਨ! ਇਹ ਧਰਮ ਕਿਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ—ਕਿਸੇ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ? ਭਕਤੀ-ਰੂਪ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕੌਣ ਸੀ? ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਚਰਿਆ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹੈ।”
Verse 7
एकान्तिनां च का चर्या कदा चोत्पादिता विभो | एतन्मे संशयं छिन्धि परं॑ कौतूहलं हि मे
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਵਿਭੋ! ਇਕਾਂਤ (ਇਕਨਿਸ਼ਠ) ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਆਚਾਰ-ਚਰਿਆ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਰਗ ਕਦੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ? ਭਗਵਨ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਦਿਓ; ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਹੈ।”
Verse 8
वैशम्पायन उवाच समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपाण्डवरयोर्मुथे । अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਆਮ੍ਹਣੇ-ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਕਤਾਰਬੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਮਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਿੱਲ ਕੇ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ‘ਗੀਤਾ’ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।”
Verse 9
अगतिकश्न गतिश्चैव पूर्व ते कथिता मया । गहनो ह्ोष धर्मों वै दुर्विज्ञेयोडकृतात्मभि:,मैंने पहले तुमसे गति और अगतिका स्वरूप भी बताया था। यह धर्म गहन तथा अजितात्मा पुरुषोंके लिये दुर्गम है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ‘ਅਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਗਤੀ’—ਦੋਵੇਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।”
Verse 10
सम्मित: सामवेदेन पुरैवादियुगे कृत: । धार्यते स्वयमीशेन राजन् नारायणेन च
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਰਾਜਨ! ਇਹ ਧਰਮ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਆਦਿ ਯੁੱਗ, ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਸਵੈੰ ਈਸ਼ਵਰ—ਨਾਰਾਇਣ—ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।”
Verse 11
एतदर्थ महाराज पृष्ट: पार्थेन नारद: । ऋषिमध्ये महाभाग: शृण्वतो: कृष्णभीष्मयो:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਮਹਾਭਾਗ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਵੀ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 12
गुरुणा च मयाप्येष कथितो नृपसत्तम । यथा तत् कथित तत्र नारदेन तथा शृणु,नृपश्रेष्ठ! मेरे गुरु व्यासजीने और मैंने भी यह विषय कहा था; परंतु वहाँ नारदजीने उस विषयका जैसा वर्णन किया था, उसे बताता हूँ, सुनो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੋ।
Verse 13
यदासीन्मानसं जन्म नारायणमुखोद्गतम् | ब्रह्मण: पृथिवीपाल तदा नारायण: स्वयम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧਰਤੀਪਾਲ! ਜਦੋਂ ਆਦਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨਸ-ਜਨਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਸਵੈੰ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
तेन धर्मेण कृतवान् दैवं पित्र्यं च भारत । फेनपा ऋषयश्जैव तं धर्म प्रतिपेदिरे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਸੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਯਜ੍ਞ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ‘ਫੇਨਪ’ ਨਾਮਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਨਿਭਾਇਆ।
Verse 15
वैखानसा: फेनपेभ्यो धर्म त॑ प्रतिपेदिरे । वैखानसे भ्य: सोमस्तु ततः सोडच्तर्दथे पुन:,फेनपोंसे वैखानसोंने उस धर्मको उपलब्ध किया। उनसे सोमने उसे ग्रहण किया। तदनन्तर वह धर्म फिर लुप्त हो गया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫੇਨਪਾਂ ਤੋਂ ਵੈਖਾਨਸਾਂ ਨੇ ਉਹ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਵੈਖਾਨਸਾਂ ਤੋਂ ਸੋਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਧਰਮ ਫਿਰ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 16
यदासीच्चाक्षुषं जन्म द्वितीयं ब्रह्मणो नृूप । तदा पितामहेनैव सोमाद् धर्म: परिश्रुत:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਨਾਮਕ ਦੂਜਾ ਜਨਮ (ਮਨਵੰਤਰ) ਹੋਇਆ, ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸੋਮ ਤੋਂ ਉਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 17
नारायणात्मको राजन् रुद्राय प्रददौ च तम् नरेश्वर! जब ब्रह्माजीका नेत्रजनित द्वितीय जन्म हुआ, तब उन्होंने सोमसे उस नारायण-स्वरूप धर्मको सुना था। राजन! ब्रह्माजीने रुद्रको इसका उपदेश दिया ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਰਾਯਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ) ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਬਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਮ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਲੁਕ ਗਿਆ।
Verse 18
बालखिल्यानृषीन् सर्वान् धर्ममेतदपाठयत् | अन्तर्दधे ततो भूयस्तस्य देवस्य मायया
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਬਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਧਰਮ ਪੜ੍ਹਾਇਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇਹ ਮੁੜ ਲੁਕ ਗਿਆ।
Verse 19
तृतीयं ब्रद्मणो जन्म यदासीद् वाचिकं महत् । तत्रैष धर्म: सम्भूत: स्वयं नारायणान्नूप,राजन्! जब भगवान्की वाणीसे ब्रह्माजीका तीसरा महत्त्वपूर्ण जन्म हुआ, तब फिर साक्षात् नारायणसे ही यह धर्म प्रकट हुआ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੀਜਾ ਮਹਾਨ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਓਥੇ ਹੀ ਇਹ ਧਰਮ ਸਵੈੰ ਨਾਰਾਯਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 20
सुपर्णो नाम तमृषि: प्राप्तवान् पुरुषोत्तमात् । तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च,सुपर्ण नामक ऋषिने इन्द्रियसंयम और मनोनिग्रह-पूर्वक भलीभाँति तपस्या करके भगवान् पुरुषोत्तमसे इस धर्मको प्राप्त किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੁਪਰਨ ਨਾਮਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੁਤਪਤ ਤਪੱਸਿਆ, ਦਮ (ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸੰਯਮ) ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਤੋਂ ਉਹ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 21
त्रिःपरिक्रान्तवानेतत् सुपर्णो धर्ममुत्तमम् । यस्मात् तस्माद् व्रतं होतत् त्रिसौपर्णमिहोच्यते
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਨੇ ਇਸ ਪਰਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਰਤ ਇੱਥੇ ‘ਤ੍ਰਿਸੌਪਰਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੁਪਰਨ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਪਾਠ-ਆਚਰਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ।
Verse 22
ऋग्वेदपाठपठितं व्रतमेतद्धि दुश्चरम् । सुपर्णाच्चाप्यधिगतो धर्म एब सनातन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਹ ਵਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਰਾਚਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 23
वायो: सकाशात् प्राप्तश्ष ऋषिभिर्विघसाशिभि:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਾਯੂ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧੀ ਤੋਂ ਵਿਘਸਾਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਹੋਦਧੀ ਨੇ ਇਹ ਦੁਰਲਭ, ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਧਰਮ ਮੁੜ ਲੁਪਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 24
ततो महोददघिश्नैव प्राप्तवान् धर्ममुत्तमम् । अन्तर्दधे ततो भूयो नारायणसमाहित:ः
ਤਦ ਮਹੋਦਧੀ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਧਰਮ ਮੁੜ ਅੰਤर्हਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 25
यदा भूय: श्रवणजा सृष्टिरासीन्महात्मन: । ब्रह्मण: पुरुषव्यात्र तत्र कीर्तयत: शूणु
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਮੁੜ ‘ਸ੍ਰਵਣਜ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਤਦ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਧਰਮ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 26
जगत्स्रष्टमना देवो हरिनारायण: स्वयम् | चिन्तयामास पुरुष॑ जगत्सर्गकरं प्रभुम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵ ਹਰੀ-ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਰਜਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਰਬਥਾ ਸਮਰੱਥ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸੀ।
Verse 27
अथ चिन्तयतस्तस्य कर्णाभ्यां पुरुष: स्मृत: । प्रजासर्गकरो ब्रह्मा तमुवाच जगत्पति:
ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਤਦ ਮਾਨੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਸਿਮਰਨ-ਰੂਪ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਜਗਤਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 28
श्रेयस्तव विधास्यामि बल॑ तेजश्च सुव्रत
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬਲ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧਾਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ‘ਸਾਤਵਤ’ ਨਾਮਕ ਇਹ ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ।”
Verse 29
धर्म च मत्तो गृह्नीष्व सात्वतं नाम नामत: । तेन सृष्टं कृतयुगं स्थापयस्व यथाविधि
“ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ‘ਸਾਤਵਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤਯ) ਯੁਗ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ।”
Verse 30
ततो ब्रह्मा नमश्षक्रे देवाय हरिमेधसे । धर्म चाग्यं स जग्राह सरहस्यं ससंग्रहम्
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤੀਖੀ ਮੇਧਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਿੱਖਿਆ—ਰਹੱਸ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਸੰಗ್ರਹ ਸਮੇਤ—ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ।
Verse 31
उपदिश्य ततो धर्म ब्रह्मणेडमिततेजसे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਕਹੀ।
Verse 32
जगाम तमस: पार यत्राव्यक्तं व्यवस्थितम्,यह आदेश देकर वे अज्ञानान्धकारसे परे विराजमान अपने परम अव्यक्त धामको चले गये। तदनन्तर वरदायक देवता लोकपितामह ब्रह्माने सम्पूर्ण चराचर लोकोंकी सृष्टि की
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਧਾਮ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਵਰਦਾਤਾ ਦੇਵਤਾ, ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਮੂਹ ਚਰਾਚਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Verse 33
ततो<थ वरदो देवो ब्रह्मा लोकपितामह: । असृजत् स ततो लोकान् कृत्स्नान् स्थावरजजड्भमान्
ਫਿਰ ਵਰਦਾਤਾ ਦੇਵਤਾ, ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 34
ततः प्रावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम् । ततो हि सात्वतो धर्मो व्याप्प लोकानवस्थित:,फिर तो सृष्टिके आरम्भमें कल्याणकारी कृतयुगकी प्रवृत्ति हुई और तबसे सात्वतधर्म सारे संसारमें व्याप्त हो गया
ਤਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਸਾਤ੍ਵਤ ਧਰਮ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 35
तेनैवाद्येन धर्मेण ब्रह्मा लोकविसर्गकृत् । पूजयामास देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम्,लोकस॒ष्टा ब्रह्माने उसी आदिदधर्मके द्वारा देवेश्वर भगवान् नारायण हरिकी आराधना की
ਉਸੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਲੋਕ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼, ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ—ਨਾਰਾਇਣ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 36
धर्मप्रतिष्ठाहेतोश्व मनुं स्वारोचिषं ततः । अध्यापयामास तदा लोकानां हितकाम्यया,फिर इस धर्मकी प्रतिष्ठाके लिये समस्त लोकोंके हितकी कामनासे उन्होंने स्वारोचिषमनुको उस समय इस धर्मका उपदेश किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
ततः स्वरोचिष: पुत्र स्वयं शड्खपदं नृप । अध्यापयत् पुराव्यग्र: सर्वलोकपतिर्वि भु:
ਫਿਰ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ ਨੇ ਆਪ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੰਖਪਦ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।
Verse 38
तत:ः शड्खपदश्चापि पुत्रमात्मजमौरसम् । दिशां पाल॑ सुवर्णाभमध्यापयत भारत । सोडचन्तर्दथे ततो भूय: प्राप्ते त्रेतायुगे पुन:
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਫਿਰ ਸ਼ੰਖਪਦ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ—ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ ਸੁਵਰਣਾਭ—ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਧਰਮ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਧਰਮ ਫਿਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ।
Verse 39
नासिक्ये जन्मनि पुरा ब्रह्मण: पार्थिवोत्तम | धर्ममेतं स्वयं देवो हरिनारायण: प्रभु:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਨਾਸਿਕ੍ਯ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵ, ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ-ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 40
सनत्कुमारो भगवांस्तत: प्राधीतवान् नूप
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਤਦਨੰਤਰ ਉਸੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਤਵਤ-ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ।
Verse 41
सनत्कुमारादपि च वीरणो वै प्रजापति: । कृतादौ कुरुशार्दूल धर्ममेतदधीतवान्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁਰੂ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੀਰਣ ਨੇ ਆਪ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਤਦਨੰਤਰ ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਉਸੇ ਸਾਤਵਤ-ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੀਰਣ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਆਦਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 42
वीरणकश्चाप्यधीत्यैनं रैभ्याय मुनये ददौ । रैभ्य: पुत्राय शुद्धाय सुव्रताय सुमेधसे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੀਰਣ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਨੀ ਰੈਭ੍ਯ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ। ਰੈਭ੍ਯ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਜੋ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ—ਇਹ ਬੋਧ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਾਤਵਤ-ਧਰਮ ਯੋਗ੍ਯ ਪਾਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਕਾਲਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੜ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 43
कुक्षिनाम्ने स प्रददौ दिशां पालाय धर्मिणे | ततोअप्यन्तर्दधे भूयो नारायणमुखोद्भव:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ‘ਕੁਕ੍ਸ਼ਿ’ ਨਾਮਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਪਾਲਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਸਾਤਵਤ-ਧਰਮ ਮੁੜ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 44
अण्डजे जन्मनि पुनर्ब्रद्मणे हरियोनये । एष धर्म: समुद््भूतो नारायणमुखात् पुन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਹਰਿ-ਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅੰਡਜ ਜਨਮ ਮੁੜ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਇਹ ਧਰਮ ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 45
गृहीतो ब्रह्मणा राजन प्रयुक्तश्न यथाविधि । अध्यापिताश्च मुनयो नाम्ना बर्हिषदो नूप
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਉਸ ਨੇ ‘ਬਰ੍ਹਿਸਦ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 46
बहिंषद्धयश्न सम्प्राप्त: सामवेदान्तगं द्विजम् । ज्येष्ठ नामाभिविख्यातं॑ ज्येष्ठसामव्रतो हरि:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਦ ਧਯਸ਼ਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਇਹ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ‘ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ-ਸਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਹਰੀ’—ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ-ਸਾਮ-ਵ੍ਰਤੀ—ਕਹਲਾਇਆ।
Verse 47
ज्येष्ठाच्चाप्यनुसंक्रान्तोी राजानमविकम्पनम् । अन्तर्दथे ततो राजन्नेष धर्म: प्रभो हरे:,राजन! ज्येष्ठसे राजा अविकम्पनको इस धर्मका उपदेश प्राप्त हुआ। प्रभो! तदनन्तर यह भागवत-धर्म फिर लुप्त हो गया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਰਾਜਾ ਅਵਿਕੰਪਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ ਦਾ ਇਹ ਧਰਮ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ—ਅਰਥਾਤ ਲੁਪਤ-ਪ੍ਰਾਇ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 48
यदिदं सप्तमं जन्म पद्मजं ब्रह्मणो नूप । तत्रैष धर्म: कथित: स्वयं नारायणेन ह
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਭਿ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਸੱਤਵੇਂ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਧਰਮ ਸਵੈੰ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਗਤ-ਕਰਤਾ ਸ਼ੁੱਧ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਧਰਮ ਸਮਝਾਇਆ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 49
पितामहाय शुद्धाय युगादौ लोकधारिणे । पितामहश्न दक्षाय धर्ममेतं पुरा ददौ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼! ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਇਹ ਧਰਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਇਹ ਧਰਮ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਇਹ ਪੁੰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲੀ।
Verse 50
ततो ज्येषछ्े तु दौहित्रे प्रादाद् दक्षो नृपोत्तम । आदित्ये सवितुर्ज्येछ्ले विवस्वाउ्जगृहे तत:
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਦੌਹਿਤ੍ਰ—ਸਵਿਤਾ ਦੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿਤ੍ਯ—ਨੂੰ ਇਹ ਧਰਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਤੋਂ ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਗ੍ਰਹਣ ਕੀਤਾ।
Verse 51
त्रेतायुगादौ च ततो विवस्वान् मनवे ददौ । मनुश्न लोकभूत्यर्थ सुतायेक्ष्वाकवे ददौ,फिर त्रेतायुगके आरम्भमें सूर्यने मनुको और मनुने सम्पूर्ण जगत्के कल्याणके लिये अपने पुत्र इक्ष्वाकुको इसका उपदेश दिया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਨੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਮਨੂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ।
Verse 52
इक्ष्वाकुणा च कथितो व्याप्य लोकानवस्थित: । गमिष्यति क्षयान्ते च पुनर्नारायणं नूप
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਾਰਾਇਣ ਕੋਲ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 53
इक्ष्वाकुके उपदेशसे इस सात्वत धर्मका सम्पूर्ण जगतमें प्रचार और प्रसार हो गया। नरेश्वर! कल्पान्तमें यह धर्म फिर भगवान् नारायणको ही प्राप्त हो जायगा ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਤ੍ਵਤ ਧਰਮ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼, ਕਲਪਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਰਮ ਮੁੜ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਉਹ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ‘ਹਰਿਗੀਤਾ’ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 54
नारदेन सुसम्प्राप्त: सरहस्य: ससंग्रह: । एष धर्मो जगन्नाथात् साक्षान्नारायणान्नूप,महाराज! नारदजीने रहस्य और संग्रहसहित इस धर्मको साक्षात् जगदीश्वर नारायणसे भलीभाँति प्राप्त किया था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਇਹ ਧਰਮ, ਆਪਣੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਸਮੇਤ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਜਗੰਨਾਥ ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 55
एवमेष महान् धर्म आद्यो राजन् सनातन: । दुरविज्ञियो दुष्करश्न सात्वतैर्धार्यते सदा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਆਦਿ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਸਨਾਤਨ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਅਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਦੁਰਘਟ ਹੈ; ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ (ਸਾਤ੍ਵਤ) ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 56
तेभ्यो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम् जो ब्राह्मण उपनिषदोंसहित सम्पूर्ण वेदोंका भलीभाँति आश्रय ले उनका विधिपूर्वक स्वाध्याय करते हैं तथा जो संन्यासधर्मका पालन करनेवाले हैं
ਮੈਂ ਇਕਾਂਤ-ਨਿਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੂਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਨਿਆਸ-ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਹਿੰਸਾ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਕਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 57
एकव्यूहविभागो वा क्वचिद् द्विव्यूहसंज्ञित: । त्रिव्यूहश्चापि संख्यातश्षतुर्व्यूहश्च दृश्यते
ਕਿਤੇ ਇਹ ਵਿਭਾਗ ਇਕ ਵ੍ਯੂਹ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਵ੍ਯੂਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਵ੍ਯੂਹ ਵਜੋਂ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਯੂਹ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 58
भगवानके भक्तोंद्वारा कभी केवल एक व्यूह--भगवान् वासुदेवकी, कभी दो व्यूह-- वासुदेव और संकर्षणकी, कभी प्रद्युम्मसहित तीन व्यूहोंकी और कभी अनिरुद्धसहित चार व्यूहोंकी उपासना देखी जाती है ।।
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵ੍ਯੂਹ—ਵਾਸੁਦੇਵ—ਦੀ, ਕਿਤੇ ਦੋ ਵ੍ਯੂਹ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ—ਦੀ, ਕਿਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਹੀ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਹੈ—ਮਮਤਾ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ। ਉਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 59
मनश्ष प्रथितं राजन पज्चेन्द्रियसमीरणम । एष लोकविधिर्धीमानेष लोकविसर्गकृत्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਲੋਕ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 60
अकर्ता चैव कर्ता च कार्य कारणमेव च । यथेच्छति तथा राजन् क्रीडते पुरुषो5व्यय:,नरेश्वर! ये अविनाशी पुरुष नारायण ही अकर्ता, कर्ता, कार्य तथा कारण हैं। ये जैसा चाहते हैं, वैसे ही क्रीड़ा करते हैं
ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪੁਰਖ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਅਕਰਤਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਵੀ; ਕਾਰਜ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਉਹੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਲੀਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 61
एष एकान्तथर्मस्ते कीर्तितो नृपसत्तम । मया गुरुप्रसादेन दुर्विज्ञेयोडकृतात्मभि:
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਗੁਰੂ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਇਹ ਏਕਾਂਤ-ਧਰਮ (ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤੀ-ਧਰਮ) ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਕਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।
Verse 62
एकान्तिनो हि पुरुषा दुर्लभा बहवो नृप । यद्येकान्तिभिराकीर्ण जगत् स्यात् कुरुनन्दन
ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤ ਦੁਲੱਭ ਹਨ; ਐਸੇ ਪੁਰਖ ਬਹੁਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਹੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਜੇ ਜਗਤ ਏਕਾਂਤੀ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦਾ ਭਾਵ ਛਾ ਜਾਵੇ; ਸਕਾਮ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾ ਰਹੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨੀ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਹੋਣਗੇ।
Verse 63
अहिंसकैरात्मविद्धि: सर्वभूतहिते रतै: । भवेत् कृतयुगप्राप्तिराशी:कर्मविवर्जिता
ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਜੇ ਅਹਿੰਸਕ, ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਭਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਫਲ-ਆਸ਼ਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਐਸੇ ਏਕਾਂਤ ਭਗਤ ਦੁਲੱਭ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਐਸੇ ਪੁਰਖ ਬਹੁਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 64
एवं स भगवान् व्यासो गुरुर्मम विशाम्पते । कथयामास धर्मज्ञो धर्मराज्ञे द्विजोत्तम:
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਂਪਤੇ! ਧਰਮ-ਜ੍ਞ, ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ।
Verse 65
तस्याप्यकथयत् पूर्व नारद: सुमहातपा:
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਉਜਲੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਅਵ੍ਯਯ ਭਗਵਾਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 66
देवं परमकं ब्रद्दा श्वेतं चन्द्रा भभच्युतम् । यत्र चैकान्तिनो यान्ति नारायणपरायणा:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ, ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ, ਨਿਰਮਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਸ਼ੁੱਧ-ਸ਼ਵੈਤ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਇਕੋ ਸ਼ਰਨ ਹੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 67
जनमेजय उवाच एवं बहुविध॑ धर्म प्रतिबुद्धैर्निषिवितम् । न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नानाव्रते स्थिता:
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੁਨੇ! ਇਹ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ, ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਧਰਮ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?
Verse 68
वैशम्पायन उवाच तिस््र: प्रकृतयो राजन् देहबन्धेषु निर्मिता: । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चैव भारत
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ—ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ, ਹੇ ਭਾਰਤ-ਵੰਸ਼ਜ।
Verse 69
देहबन्धेषु पुरुष: श्रेष्ठ: कुरुकुलोदह । सात््विक: पुरुषव्याप्र भवेन्मोक्षाय निश्चित:
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸਿੰਹ, ਕੁਰੂਕੁਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਹੀ ਹੈ।
Verse 70
अत्रापि स विजानाति पुरुष ब्रह्म॒वित्तमम् । नारायणपरो मोक्षस्ततो वै सात्त्विक: स्मृत:
ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਵੇਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 71
मनीषितं च प्राप्रोति चिन्तयन् पुरुषोत्तमम् | एकान्तभक्ति: सततं नारायणपरायण:
ਜੋ ਇਕਾਂਤ ਭਗਤ ਹੈ, ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਦੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 72
मनीषिणो हि ये केचिद् यतयो मोक्षधर्मिण: । तेषां विच्छिन्नतृष्णानां योगक्षेमवहो हरि:
ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਯਤੀ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ-ਖੇਮ ਦਾ ਭਾਰ ਆਪ ਹਰੀ (ਨਾਰਾਇਣ) ਝੱਲਦਾ ਹੈ।
Verse 73
जायमानं हि पुरुष यं पश्येन्मधुसूदन: । साच्चिकस्तु स विज्ञेयो भवेन्मोक्षे च निश्चित:
ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਏ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 74
सांख्ययोगेन तुल्यो हि धर्म एकान्तसेवित: । नारायणात्मके मोक्षे ततो यान्ति परां गतिम्
ਇਕਾਂਤ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਧਰਮ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਮੋਖਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 75
नारायणेन दृष्टस्तु प्रतिबुद्धों भवेत् पुमान् एवमात्मेच्छया राजन् प्रतिबुद्धो न जायते
ਰਾਜਨ! ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
Verse 76
राजसी तामसी चैव व्यामिश्रे प्रकृती स्मृते । तदात्मकं हि पुरुषं जायमानं विशाम्पते
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤਿੰਨ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਰਾਜਸੀ, ਤਾਮਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ! ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਛਾਪ ਨਾਲ ਜਨਮਦਾ ਹੈ; ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਆਚਰਨ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਲਦੇ ਹਨ।
Verse 77
पश्यत्येनं जायमान ब्रह्मा लोकपितामह:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 78
काम देवा ऋषयश्च सत्त्वस्था नृपसत्तम
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ! ਕਾਮ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਇਹ ਸਭ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 79
हीना: सत्त्वेन शुद्धेन ततो वैकारिका: स्मृता: । नृपश्रेष्ठ॒ देवता और ऋषि कामनायुक्त सत्त्वगुणमें स्थित होते हैं। उनमें भी शुद्ध सत्त्गगुणकी कमी होती है, इसलिये वे वैकारिक माने जाते हैं || ७८ $ ।।
ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਘਾਟੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ‘ਵੈਕਾਰਿਕ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ! ਵੈਕਾਰਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ?
Verse 80
वैशम्पायन उवाच सुसुक्ष्मं सत्त्वसंयुक्तं संयुक्त त्रिभिरक्षरै:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਹੈ, ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 81
एवमेक॑ सांख्ययोगं वेदारण्यकमेव च
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਅਨਾਤਮਾ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਂਖ੍ਯ, ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰੋਧ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਯੋਗ, ਜੀਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਭੇਦ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਰਣ੍ਯਕ-ਭਾਗ (ਉਪਨਿਸ਼ਦ), ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਪਰੰਪਰਾ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇੱਕ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਣਾ—ਇਹੀ ਏਕਾਂਤ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 82
परस्पराड्जान्येतानि पाउचरात्रं च कथ्यते । एष एकान्तिनां धर्मो नारायणपरात्मक:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਰਸਪਰ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਵੀ ਇਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਏਕਾਂਤੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ—ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣਤਾ: ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ, ਫਲ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ।
Verse 83
यथा समुद्रात् प्रसूता जलौघा- स्तमेव राजन् पुनराविशन्ति । इमे तथा ज्ञानमहाजलौघा नारायणं वै पुनराविशन्ति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਮੁੜ ਉਸੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ-ਰੂਪੀ ਜਲ ਦੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 84
एष ते कथितो धर्म: सात्वत: कुरुनन्दन । कुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्तोडसि भारत,भरतभूषण! कुरुनन्दन! यह तुम्हें सात्वत-धर्मका परिचय दिया गया है। यदि तुमसे हो सके तो यथोचितरूपसे इस धर्मका पालन करो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ! ਤੈਨੂੰ ਸਾਤ੍ਵਤ ਧਰਮ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੇ ਤੂੰ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ ਤਾਂ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰ।
Verse 85
एवं हि स महाभागो नारदो गुरवे मम । श्वेतानां यतिनां चाह एकान्तगतिमव्ययाम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਭਾਗ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ-ਧਵਲ (ਸਫ਼ੈਦ) ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਏਕਾਂਤ-ਗਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।
Verse 86
व्यासश्वाकथयत् प्रीत्या धर्मपुत्राय धीमते । स एवायं मया तुभ्यमाख्यात: प्रसृतो गुरो:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਉਹੀ ਧਰਮ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 87
इत्थं हि दुश्चरो धर्म एष पार्थिवसत्तम | यथैव त्वं तथैवान्ये भवन्तीह विमोहिता:,नृपश्रेष्ठ इस तरह यह धर्म दुष्कर है। तुम्हारी तरह दूसरे लोग भी इसके विषयमें मोहित हो जाते हैं
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੁਰਾਚਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 88
कृष्ण एव हि लोकानां भावनो मोहनस्तथा । संहारकारकश्नैव कारणं च विशांपते,प्रजानाथ! भगवान् श्रीकृष्ण ही सम्पूर्ण लोकोंके पालक, मोहक, संहारक तथा कारण हैं (अतः तुम उन्हींका भक्तिभावसे भजन करो।)
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਮੋਹਣਹਾਰ, ਸੰਹਾਰਕ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 226
वायुना द्विपदां श्रेष्ठ कथितो जगदायुषा । यह दुष्कर धर्म ऋग्वेदके पाठमें स्पष्टरूपसे पढ़ा गया है। नरश्रेष्ठ! सुपर्णसे उस सनातन धर्मको इस जगत्के प्राणस्वरूप वायुने प्राप्त किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਵਾਯੂ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਉਹ ਦੁਰਾਚਰ, ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਧਰਮ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 276
सृज प्रजा: पुत्र सर्वा मुखत: पादतस्तथा । कहा जाता है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—(ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ) “ਪੁੱਤਰ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ—ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ।” ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ—“ਬੇਟਾ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ।”
Verse 303
आरण्यकेन सहितं नारायणमुखोद्भवम् । तदनन्तर ब्रह्माने भगवान् श्रीहरिको नमस्कार किया और उन्हीं नारायणदेवके मुखसे प्रकट आरण्यक, रहस्य तथा संग्रहसहित उस श्रेष्ठ धर्मका उपदेश ग्रहण किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਰਣ੍ਯਕ ਸਮੇਤ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਨਾਰਾਇਣਦੇਵ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਆਰਣ੍ਯਕ, ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 313
त्वं कर्ता युगधर्माणां निराशी: कर्मसंज्ञितम् । अमिततेजस्वी ब्रह्माको इस धर्मका उपदेश देकर उस समय भगवानने उनसे कहा --/तुम निष्कामभावसे सारे कर्म करते हुए युगधर्मोके प्रवर्तक बनो”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤੂੰ ਯੁੱਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਬਣ। ‘ਕਰਮ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਰ।” ਇਹ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਭ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਯੁੱਗ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ।”
Verse 348
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये ऐकान्तिकभावेडष्टचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो< ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਧਰਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਾਇਣੀਯ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕਾਂਤਿਕ (ਇਕਨਿਸ਼ਠ) ਭਾਵ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 393
तज्जगादारविन्दाक्षो ब्रह्मण: पश्यतस्तदा । नृपश्रेष्ठ! फिर पूर्वकालमें ब्रह्माजीने नासिकाके द्वारा जब पाँचवाँ जन्म ग्रहण किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪੂਰਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾਸਿਕਾ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਵਾਂ ਜਨਮ ਧਾਰਿਆ, ਤਦੋਂ ਆਪ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ—ਹਰੀ ਨੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 643
ऋषीणां संनिधौ राजन् शृण्वतो: कृष्णभीष्मयो: । प्रजानाथ! इस प्रकार मेरे धर्मज्ञ गुरु द्विजश्रेष्ठ भगवान् व्यासने श्रीकृष्ण और भीष्मके सुनते हुए ऋषि-मुनियोंके समीप धर्मराजको इस धर्मका उपदेश किया था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਗੁਰੂ, ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 766
प्रवृत्तिलक्षणैर्युक्ते नावेक्षति हरि: स्वयम् । प्रजानाथ! राजसी और तामसी--ये दो प्रकृतियाँ दोषोंसे मिश्रित होती हैं। जो पुरुष राजस और तामस प्रकृतिसे युक्त होकर जन्म धारण करता है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਜੋ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਹਰੀ ਆਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜਨਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਸਵਾਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 773
रजसा तमसा चैव मानसं समभिप्लुतम् | ऐसा पुरुष जब जन्म लेता है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਪੁਰਖ ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਜਸ-ਤਮਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਮਗਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 796
वद सर्व यथादृष्ट॑ प्रवृत्ति च यथाक्रमम् । जनमेजयने पूछा--मुने! वैकारिक पुरुष भगवान् पुरुषोत्तमको कैसे प्राप्त कर सकता है? यह सब आप अपने अनुभवके अनुसार बताइये और उसकी प्रवृत्तिका भी क्रमशः वर्णन कीजिये
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਮੁਨੇ! ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। ਇਹ ਵੈਕਾਰਿਕ (ਬਦਲਾਅ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ-ਬੱਧ) ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਕਹੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਦੱਸੋ।
Verse 803
पुरुष: पुरुष गच्छेन्निष्क्रियः पजचविंशक: । वैशम्पायनजीने कहा--जो अत्यन्त सूक्ष्म
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੱਚੀਸਵਾਂ ਤੱਤ੍ਵ-ਰੂਪ ਪੁਰਖ, ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਾਤਮਾ, ਜਦੋਂ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤਿ ਸੂਖਮ, ਸੱਤ੍ਵਗੁਣ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਅ-ਉ-ਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਸ੍ਵਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
An epistemic dilemma: extraordinary perception produces saṃśaya (doubt) about identity and causality, raising the question of how one should interpret events that appear to violate ordinary classification while still belonging to a meaningful cosmic order.
That wonder is not opposed to order: cyclical natural processes can be framed as marvels, and exceptional events should lead to disciplined questioning rather than premature conclusions—linking observation to reflective inquiry.
No explicit phalaśruti is present in the provided verses; the chapter instead functions as an inquiry-setting passage whose significance lies in generating doubt, prompting questioning, and preparing the ground for interpretive resolution within the surrounding discourse.